Slagio

Leren › Biologie HAVO › Examenvragen

Examenvragen Biologie HAVO met antwoorden

22 vragen (53 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 6 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.

Maak het als proefexamen met klokUitleg per onderwerp

Opgave 1: Hardlopen

Isa doet een looptest. In afbeelding 1 is haar hartfrequentie weergegeven vóór, tijdens en na de inspanning. Tijdens het hardlopen verbruiken haar beenspieren veel meer energie dan in rust.

60100140180rustinspanningherstelhartslag (per min)tijd
afbeelding 1: hartfrequentie vóór, tijdens en na de inspanning
2 punten

1. Bepaal met afbeelding 1 in welk deel van de test Isa per minuut de meeste zuurstof aan haar spieren levert. Onderbouw je keuze met een gegeven uit de grafiek én met de rol van het bloed.

Modelantwoord en puntenverdeling

Tijdens de inspanning. In dat deel is de hartfrequentie het hoogst (het plateau in de grafiek), dus wordt er per minuut het meeste bloed rondgepompt. Omdat het bloed de zuurstof naar de spieren transporteert, krijgen de spieren op dat moment de meeste zuurstof per minuut.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: inspanning, onderbouwd met de hoogste hartslag/plateau uit de grafiek. 1 punt: koppeling hoge hartslag → meer bloed per minuut → meer zuurstoftransport naar de spieren.

3 punten

2. Leg uit hoe de toegenomen verbranding in de beenspieren ervoor zorgt dat Isa vanzelf sneller gaat ademen. Beschrijf de weg van prikkel tot reactie.

Modelantwoord en puntenverdeling

Door de toegenomen verbranding (celademhaling) produceren de spieren meer koolstofdioxide, dat in het bloed terechtkomt. De verhoogde CO₂-concentratie (lagere pH) wordt waargenomen door receptoren; deze prikkel gaat naar het ademhalingscentrum in de hersenen. Dat stuurt via zenuwen de ademhalingsspieren aan om sneller en dieper te ademen, waardoor meer CO₂ wordt afgevoerd en meer O₂ opgenomen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: meer verbranding → meer CO₂ in het bloed. 1 punt: CO₂/pH wordt waargenomen (receptor) en doorgegeven aan het ademhalingscentrum. 1 punt: dat laat de ademhalingsspieren sneller/dieper werken (reactie).

3 punten

3. Tijdens het hardlopen stroomt er meer bloed naar de beenspieren en tegelijk minder naar de darmen. Leg uit hoe het lichaam deze verdeling regelt en waarom dit nuttig is tijdens inspanning.

Modelantwoord en puntenverdeling

Het autonome (onwillekeurige) zenuwstelsel regelt de wijdte van de bloedvaten: de slagadertjes naar de beenspieren verwijden, terwijl die naar de darmen vernauwen. Zo gaat er meer bloed (met zuurstof en glucose) naar de spieren die op dat moment hard werken, en minder naar de darmen die tijdens het hardlopen even minder nodig hebben. Daardoor krijgen de spieren precies daar de brandstof en zuurstof die ze nodig hebben.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: regeling via het autonome zenuwstelsel (vaatverwijding/-vernauwing). 1 punt: meer bloed naar spieren, minder naar darmen. 1 punt: nut = spieren krijgen meer O₂/glucose waar het nodig is.

2 punten

4. Bij een lange duurloop verbrandt Isa glucose vooral aeroob; bij een korte sprint deels anaeroob. Leg uit waarom de anaerobe afbraak veel minder energie per glucosemolecuul oplevert en noem de stof die zich daarbij ophoopt.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bij de aerobe verbranding wordt glucose met zuurstof volledig afgebroken tot koolstofdioxide en water, waarbij veel energie vrijkomt. Bij de anaerobe afbraak (melkzuurgisting) is er te weinig zuurstof, waardoor glucose maar gedeeltelijk wordt afgebroken; er komt daardoor veel minder energie vrij en er hoopt melkzuur op.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: anaeroob wordt glucose maar gedeeltelijk/onvolledig afgebroken → minder energie. 1 punt: er hoopt melkzuur (lactaat) op.

Opgave 2: Deeg dat rijst

Een bakker onderzoekt hoe snel deeg rijst bij verschillende temperaturen. De rijssnelheid hangt af van de hoeveelheid koolstofdioxide die de gistcellen per minuut vormen. In afbeelding 2 staat het resultaat. In het deeg is weinig zuurstof aanwezig.

3501020304050CO₂-productietemperatuur (°C)
afbeelding 2: CO₂-productie van gist bij verschillende temperaturen
2 punten

5. Beschrijf met afbeelding 2 wat er met de CO₂-productie gebeurt als de temperatuur boven 35 °C stijgt, en verklaar dit op het niveau van de enzymen in de gistcel.

Modelantwoord en puntenverdeling

Boven 35 °C daalt de CO₂-productie snel (in de grafiek loopt de lijn na de top steil naar beneden). Dat komt doordat de enzymen die de gisting versnellen bij te hoge temperatuur denatureren: hun ruimtelijke structuur en actieve plaats veranderen onherstelbaar, waardoor ze het substraat niet meer omzetten.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: boven 35 °C neemt de CO₂-productie (sterk) af, afgelezen uit de grafiek. 1 punt: verklaring = enzymen denatureren bij te hoge temperatuur → geen omzetting meer.

2 punten

6. In het zuurstofarme deeg zetten de gistcellen suiker om via alcoholgisting. Geef de woordvergelijking van alcoholgisting en leg met deze vergelijking uit waardoor het deeg rijst.

Modelantwoord en puntenverdeling

glucose → alcohol (ethanol) + koolstofdioxide + energie. Bij deze omzetting ontstaat koolstofdioxidegas; dat blijft als belletjes in het deeg zitten en zet uit, waardoor het volume toeneemt en het deeg rijst.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: correcte woordvergelijking (glucose → ethanol + CO₂ + energie). 1 punt: CO₂-gas blijft in het deeg → volume neemt toe → deeg rijst.

3 punten

7. Deeg in de koelkast (4 °C) rijst nauwelijks, terwijl deeg in een warme kamer (28 °C) juist snel rijst. Verklaar dit verschil met behulp van afbeelding 2 en het begrip enzymwerking.

Modelantwoord en puntenverdeling

Volgens de grafiek is de CO₂-productie bij 4 °C laag en bij 28 °C veel hoger (dichter bij het optimum van 35 °C). Bij lage temperatuur bewegen de deeltjes langzaam en werken de enzymen traag, dus wordt er weinig CO₂ gevormd en rijst het deeg nauwelijks. Bij 28 °C werken de enzymen veel sneller, wordt er meer CO₂ gevormd en rijst het deeg snel.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: aflezen dat CO₂-productie bij 4 °C laag en bij 28 °C hoog is (grafiek). 1 punt: bij lage temperatuur werken de enzymen traag → weinig CO₂. 1 punt: bij 28 °C werken de enzymen sneller → meer CO₂ → sneller rijzen.

2 punten

8. In de oven (220 °C) stopt het rijzen, maar krijgt het brood juist een luchtige structuur. Leg beide verschijnselen uit.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bij 220 °C denatureren de enzymen van de gist volledig, dus stopt de CO₂-productie en daarmee het rijzen. De structuur wordt toch luchtig doordat het CO₂-gas dat al in het deeg zat door de hitte uitzet en het deeg omhoog duwt, waarna het deeg stevig wordt en de holtes behouden blijven.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: rijzen stopt doordat de enzymen bij 220 °C denatureren (geen CO₂-productie meer). 1 punt: luchtige structuur doordat het al aanwezige gas uitzet en de holtes blijven.

Opgave 3: De sloot

In een sloot leven algen, watervlooien, kleine visjes en snoeken. De boer bemest het naastgelegen weiland. Afbeelding 3 toont de energiepiramide van deze sloot.

algenwatervlooienvisjessnoekenergie neemt af
afbeelding 3: energiepiramide van de sloot
3 punten

9. Door een ziekte sterft in korte tijd bijna de hele populatie watervlooien uit de sloot. Beredeneer wat er kort daarna gebeurt met (a) de algen en (b) de kleine visjes. Betrek de voedselrelaties in je antwoord.

Modelantwoord en puntenverdeling

(a) De algen nemen toe: de watervlooien aten de algen, en nu die eter grotendeels weg is, wordt de algenpopulatie minder opgegeten en groeit. (b) De kleine visjes nemen af: zij aten de watervlooien, en doordat hun voedsel bijna weg is, is er te weinig voedsel en neemt hun aantal af.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: algen nemen toe, met reden (minder begrazing door watervlooien). 1 punt: visjes nemen af, met reden (minder voedsel/watervlooien). 1 punt: correcte koppeling aan de voedselrelaties (wie eet wie).

3 punten

10. Door de bemesting spoelen extra stikstof en fosfaat in de sloot. Leg uit hoe dit uiteindelijk tot een zuurstoftekort leidt en waarom daardoor veel vissen kunnen sterven (eutrofiëring).

Modelantwoord en puntenverdeling

De extra voedingsstoffen zorgen voor een sterke algengroei (algenbloei). Wanneer die algen massaal afsterven, worden ze door bacteriën afgebroken; bij die afbraak verbruiken de bacteriën veel zuurstof. Daardoor daalt de zuurstofconcentratie in het water sterk, en omdat vissen zuurstof uit het water nodig hebben voor hun ademhaling, kunnen zij bij zo'n tekort sterven.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: extra nutriënten → sterke algengroei. 1 punt: afbraak van dode algen door bacteriën verbruikt veel zuurstof. 1 punt: zuurstoftekort → vissen krijgen te weinig O₂ → sterfte.

2 punten

11. Gebruik afbeelding 3. Leg uit waarom de biomassa van de snoeken zoveel kleiner is dan die van de algen. Gebruik in je antwoord het begrip energie.

Modelantwoord en puntenverdeling

De piramide wordt naar boven toe smaller omdat bij elke schakel energie verloren gaat, onder andere als warmte bij de dissimilatie en in niet-opgegeten of onverteerde delen. Daardoor blijft er voor elke volgende schakel steeds minder energie over, zodat de bovenste schakel (snoek) maar een kleine biomassa in stand kan houden.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: bij elke schakel gaat energie verloren (o.a. als warmte). 1 punt: daardoor minder energie/biomassa naar boven toe → kleine biomassa snoek.

2 punten

12. De bacteriën die dode organismen afbreken zijn de reducenten. Leg uit waarom de kringloop van stoffen zonder reducenten zou vastlopen.

Modelantwoord en puntenverdeling

Reducenten breken dode resten en afvalstoffen af tot eenvoudige stoffen (zoals mineralen/voedingszouten). Zonder reducenten zouden die stoffen vastgelegd blijven in dode organismen en niet vrijkomen, waardoor de producenten (planten/algen) geen voedingsstoffen meer kunnen opnemen en de kringloop stopt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: reducenten maken vastgelegde stoffen weer beschikbaar (afbraak tot mineralen). 1 punt: zonder hen komen die stoffen niet vrij → producenten krijgen geen voedingsstoffen → kringloop loopt vast.

Opgave 4: Cavia's

Bij cavia's is een zwarte vacht (allel Z) dominant over een witte vacht (allel z). Een kweker kruist een zwarte cavia met genotype Zz met een witte cavia (zz). Gebruik het lege kruisingsschema in afbeelding 4.

kruisingsschema Zz × zzgameten van zzgameten van ZzzzZz
afbeelding 4: vul het kruisingsschema zelf in
2 punten

13. Vul het kruisingsschema van afbeelding 4 (Zz × zz) in en geef de genotypen van de nakomelingen met hun verhouding.

Modelantwoord en puntenverdeling

Gameten: Z en z (van Zz), z en z (van zz). Nakomelingen: Zz en zz in de verhouding 1 : 1 (dus 50% Zz en 50% zz).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: juiste gameten in het schema. 1 punt: nakomelingen Zz en zz in verhouding 1 : 1.

3 punten

14. De kweker kruist nu twee zwarte cavia's. Onder de nakomelingen zitten zowel zwarte als witte jongen (ongeveer 3 zwart : 1 wit). Beredeneer welke genotypen beide ouders moeten hebben.

Modelantwoord en puntenverdeling

Er worden witte (zz) jongen geboren, dus beide ouders moeten allebei een allel z kunnen doorgeven. Omdat de ouders zelf zwart zijn, hebben ze ook een allel Z. Beide ouders zijn dus Zz. Een kruising Zz × Zz geeft inderdaad een verhouding van ongeveer 3 zwart : 1 wit, wat klopt met de waarneming.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: witte jongen (zz) → beide ouders dragen een z. 1 punt: ouders zijn zwart → dragen ook een Z → beide Zz. 1 punt: Zz × Zz geeft 3 : 1, past bij de waarneming.

2 punten

15. Een losse zwarte cavia kan genotype ZZ of Zz hebben. Leg uit met welke kruising je dit kunt bepalen én welke uitkomst bij welk genotype hoort.

Modelantwoord en puntenverdeling

Doe een testkruising met een witte cavia (zz). Is de zwarte cavia ZZ, dan zijn alle nakomelingen zwart (Zz). Is de zwarte cavia Zz, dan is ongeveer de helft van de nakomelingen wit (zz). Aan het al of niet voorkomen van witte jongen zie je dus welk genotype de zwarte cavia had.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: testkruising met een witte (zz) cavia. 1 punt: ZZ → alle nakomelingen zwart; Zz → ± helft wit.

Opgave 5: Afweer en vaccinatie

Bij een griepcampagne krijgen mensen een vaccin met onschadelijk gemaakte delen van het griepvirus (antigenen). Afbeelding 5 toont de antistofconcentratie in het bloed na een eerste en een tweede blootstelling aan hetzelfde antigeen.

1e blootstelling2e blootstelling1e reactie2e reactieantistofconcentratietijd
afbeelding 5: antistofconcentratie na een eerste en tweede blootstelling
3 punten

16. Leg met afbeelding 5 uit waarom de tweede reactie sneller op gang komt én een hogere antistofconcentratie bereikt dan de eerste. Betrek de rol van geheugencellen in je antwoord.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bij de eerste blootstelling moet het afweersysteem het antigeen nog leren herkennen; er worden langzaam en weinig antistoffen gemaakt (de lage, late piek) en er ontstaan geheugencellen. Bij de tweede blootstelling herkennen die geheugencellen het antigeen meteen, waardoor er veel sneller en veel meer antistoffen worden geproduceerd (de hoge, snelle piek in de grafiek).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: bij de eerste blootstelling ontstaan geheugencellen (trage, lage respons afgelezen). 1 punt: geheugencellen herkennen bij de tweede blootstelling het antigeen meteen. 1 punt: daardoor sneller én hoger, gekoppeld aan de grafiek.

2 punten

17. Is de immuniteit die door dit vaccin ontstaat actief of passief? Leg je antwoord uit met wat er in het lichaam gebeurt.

Modelantwoord en puntenverdeling

Actieve immuniteit. Het lichaam maakt namelijk zélf antistoffen en geheugencellen als reactie op de antigenen in het vaccin; het krijgt de antistoffen niet kant-en-klaar aangeleverd.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: actief. 1 punt: uitleg dat het lichaam zelf antistoffen/geheugencellen maakt.

3 punten

18. Tegen mazelen beschermt één vaccinatie vaak levenslang, terwijl je je tegen griep elk jaar opnieuw moet laten vaccineren. Geef hiervoor een biologische verklaring.

Modelantwoord en puntenverdeling

Het griepvirus verandert (muteert) sterk, waardoor de antigenen op het virus elk jaar anders zijn. De geheugencellen die na een vorige vaccinatie of infectie zijn gevormd, herkennen de nieuwe variant niet goed, zodat de opgebouwde afweer niet meer past en een nieuw vaccin nodig is. Het mazelenvirus verandert nauwelijks, dus de gevormde geheugencellen blijven het virus herkennen en de bescherming houdt lang aan.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: het griepvirus muteert / verandert van antigenen. 1 punt: geheugencellen herkennen de nieuwe variant niet meer → jaarlijks opnieuw. 1 punt: mazelenvirus verandert nauwelijks → geheugencellen blijven passen → langdurige bescherming.

Opgave 6: Onderzoek naar fotosynthese

Een leerling onderzoekt de invloed van lichtsterkte op de fotosynthesesnelheid van waterpest. Ze telt het aantal zuurstofbelletjes per minuut bij verschillende afstanden tussen de lamp en de plant (afbeelding 6).

afstand tot de lamp
afbeelding 6: de proefopstelling
2 punten

19. Geef in dit onderzoek zowel de onafhankelijke als de afhankelijke variabele.

Modelantwoord en puntenverdeling

Onafhankelijke variabele: de lichtsterkte (geregeld via de afstand tot de lamp). Afhankelijke variabele: de fotosynthesesnelheid (het aantal zuurstofbelletjes per minuut).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: onafhankelijke variabele = lichtsterkte/afstand tot de lamp. 1 punt: afhankelijke variabele = fotosynthesesnelheid/aantal belletjes per minuut.

2 punten

20. Noem twee factoren die de leerling constant moet houden en leg uit waarom dat nodig is voor een geldige conclusie.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bijvoorbeeld de watertemperatuur en de CO₂-concentratie in het water (of dezelfde hoeveelheid waterpest). Deze factoren beïnvloeden zelf ook de fotosynthesesnelheid; als ze mee zouden veranderen, weet je niet of een verschil door de lichtsterkte komt of door zo'n andere factor. Door ze constant te houden meet je alleen het effect van de lichtsterkte.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: twee correcte constant te houden factoren. 1 punt: uitleg dat ze anders het resultaat beïnvloeden → je meet dan niet zuiver het effect van de lichtsterkte.

2 punten

21. De leerling herhaalt elke meting drie keer en neemt het gemiddelde. Leg uit hoe dit de betrouwbaarheid van haar conclusie vergroot.

Modelantwoord en puntenverdeling

Door te herhalen en te middelen wordt de invloed van toevallige meetfouten en toevallige variatie tussen metingen kleiner. Het gemiddelde ligt daardoor dichter bij de werkelijke waarde en is consistenter, zodat de conclusie betrouwbaarder wordt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: herhalen/middelen verkleint de invloed van toevallige (meet)fouten. 1 punt: gemiddelde is betrouwbaarder/consistenter → sterkere conclusie.

3 punten
plateaufotosynthesesnelheidlichtsterkte
afbeelding 7: fotosynthesesnelheid bij toenemende lichtsterkte

22. De leerling zet de resultaten uit in afbeelding 7. Vanaf een bepaalde lichtsterkte stijgt de fotosynthesesnelheid niet verder. Leg uit wat dit betekent, noem een factor die dan beperkend is, en beschrijf een proef waarmee de leerling kan aantonen dát die factor beperkend is.

Modelantwoord en puntenverdeling

Dat de lijn afvlakt betekent dat meer licht de fotosynthese niet verder versnelt: een andere factor is dan de beperkende (limiterende) factor, bijvoorbeeld de CO₂-concentratie of de temperatuur. Om aan te tonen dat bijvoorbeeld CO₂ beperkend is, herhaalt de leerling het onderzoek bij een hogere CO₂-concentratie (rest gelijk); als de fotosynthesesnelheid in het afgevlakte deel dan wél hoger wordt, was CO₂ inderdaad de beperkende factor.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: afvlakken = licht niet langer beperkend, een andere factor wel. 1 punt: noemt een plausibele beperkende factor (CO₂ of temperatuur). 1 punt: opzet van een vervolgproef (die factor verhogen, rest constant; hogere snelheid = bevestiging).

Oefen Biologie verder in de app

Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app