Leren › Economie HAVO › Examenvragen
Examenvragen Economie HAVO met antwoorden
16 vragen (39 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 6 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.
- Economie HAVO
- 16 vragen
- 39 punten
- Slagio-proefexamen, geen officieel CE
Opgave 1: De markt voor tweedehands fietsen
Op de markt voor tweedehands stadsfietsen in een studentenstad geldt bij benadering: vraag: Qv = 900 - 3P aanbod: Qa = 2P - 100 Hierin is P de prijs in euro en Q het aantal fietsen per maand. Afbeelding 1 geeft de vraag- en aanbodlijn met het evenwicht.
1. Bereken de evenwichtsprijs en de evenwichtshoeveelheid op deze markt. Laat je berekening zien.
Modelantwoord en puntenverdeling
In het evenwicht geldt Qv = Qa: 900 - 3P = 2P - 100. Dat geeft 1000 = 5P, dus P = € 200. Invullen: Q = 900 - 3·200 = 300 fietsen (controle: 2·200 - 100 = 300). Evenwichtsprijs € 200, evenwichtshoeveelheid 300 fietsen per maand.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: Qv = Qa gelijkstellen. 1 punt: P = € 200. 1 punt: Q = 300 fietsen.
2. De gemeente stelt een maximumprijs van € 150 in om fietsen betaalbaar te houden. Leg uit welk marktverschijnsel hierdoor ontstaat en of dit de kopers als groep helpt.
Modelantwoord en puntenverdeling
Bij € 150 is de gevraagde hoeveelheid 900 - 3·150 = 450 en het aanbod 2·150 - 100 = 200. De vraag (450) is groter dan het aanbod (200): er ontstaat een tekort (vraagoverschot) van 250 fietsen. Niet alle kopers worden geholpen: wie een fiets bemachtigt betaalt minder, maar 250 mensen die tegen die prijs willen kopen kunnen géén fiets krijgen; er kan een wachtlijst of illegale doorverkoop ontstaan.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: een tekort/vraagoverschot ontstaat (met getallen onderbouwd of beredeneerd omdat de maximumprijs onder het evenwicht ligt). 1 punt: genuanceerd oordeel, sommige kopers profiteren, maar een deel valt buiten de boot / schaarste blijft.
3. Er komt een grote groep nieuwe studenten in de stad wonen. Leg uit wat er met de vraaglijn in afbeelding 1 gebeurt en wat het gevolg is voor de evenwichtsprijs.
Modelantwoord en puntenverdeling
Meer studenten betekent bij elke prijs meer vraag naar fietsen: de hele vraaglijn verschuift naar rechts. Bij de oude prijs ontstaat dan een tekort, waardoor de prijs oploopt naar een nieuw, hoger evenwicht. De evenwichtsprijs én de evenwichtshoeveelheid stijgen.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: de vraaglijn verschuift naar rechts (meer vraag bij elke prijs). 1 punt: de evenwichtsprijs stijgt.
Opgave 2: Sparen voor een reis
Noa zet € 2.000 op een spaarrekening met 4% rente per jaar. De rente wordt elk jaar bij het saldo geteld (samengestelde interest). Afbeelding 2 laat het saldo aan het eind van elk jaar zien.
4. Bereken het spaarsaldo van Noa na 2 jaar. Laat met een berekening zien waarom het saldo na 2 jaar hoger is dan € 2.000 + 2 × € 80.
Modelantwoord en puntenverdeling
Na 1 jaar: 2000 · 1,04 = € 2.080. Na 2 jaar: 2080 · 1,04 = € 2.163,20 (of 2000 · 1,04² = € 2.163,20). Bij enkelvoudige rente zou het 2000 + 2·80 = € 2.160 zijn. Het saldo is € 3,20 hoger omdat je in het tweede jaar óók rente krijgt over de € 80 rente van het eerste jaar (rente-op-rente / samengestelde interest).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: saldo na 1 jaar € 2.080. 1 punt: saldo na 2 jaar € 2.163,20 (of 2000·1,04²). 1 punt: uitleg rente-op-rente = het verschil met € 2.160.
5. In afbeelding 2 worden de staafjes elk jaar een beetje méér hoger dan het jaar ervoor. Leg uit waarom de jaarlijkse toename steeds groter wordt, ook al blijft het rentepercentage 4%.
Modelantwoord en puntenverdeling
De 4% rente wordt elk jaar berekend over een steeds groter saldo. Omdat het bedrag waarover je rente krijgt jaar na jaar toeneemt, wordt ook het rentebedrag (de toename van het saldo) elk jaar groter. Daardoor lopen de staafjes steeds sneller op (exponentiële groei).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: de rente wordt over een steeds groter saldo berekend. 1 punt: daardoor wordt de jaarlijkse toename (het rentebedrag) elk jaar groter → exponentiële groei.
Opgave 3: Een eigen sapbar
Sem begint een sapbar. Zijn constante kosten zijn € 1.800 per maand. De variabele kosten zijn € 1,50 per sap en hij verkoopt elk sap voor € 4,00. Afbeelding 3 toont de totale kosten (TK) en de totale opbrengst (TO).
6. Bereken hoeveel sappen Sem per maand minstens moet verkopen om geen verlies te maken (de break-evenafzet). Laat je berekening zien.
Modelantwoord en puntenverdeling
Per sap houdt Sem 4,00 - 1,50 = € 2,50 over om de constante kosten te dekken (de dekkingsbijdrage). Break-evenafzet = constante kosten ÷ dekkingsbijdrage = 1800 ÷ 2,50 = 720 sappen per maand. Bij 720 sappen zijn TO en TK gelijk (het snijpunt in afbeelding 3).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: dekkingsbijdrage 4,00 - 1,50 = € 2,50 per sap. 1 punt: 1800 ÷ 2,50. 1 punt: 720 sappen.
7. In afbeelding 3 begint de TK-lijn niet in de oorsprong, maar de TO-lijn wél. Leg dit verschil uit vanuit Sems kostenstructuur.
Modelantwoord en puntenverdeling
De TK-lijn begint boven de oorsprong omdat Sem ook bij een afzet van 0 sappen al € 1.800 constante kosten (bv. huur) heeft. De TO-lijn begint in de oorsprong omdat je bij 0 verkochte sappen ook € 0 opbrengst hebt; elke verkoop levert pas opbrengst op.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: TK start boven 0 door de constante kosten (ook bij afzet 0). 1 punt: TO start in de oorsprong omdat er zonder verkoop geen opbrengst is.
8. Sem verkoopt in een maand 1.000 sappen. Bereken zijn winst in die maand.
Modelantwoord en puntenverdeling
TO = 1000 · 4,00 = € 4.000. TK = 1800 + 1000 · 1,50 = 1800 + 1500 = € 3.300. Winst = 4000 - 3300 = € 700. (Of via de dekkingsbijdrage: (1000 - 720) · 2,50 = 280 · 2,50 = € 700.)
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: TO = € 4.000 én TK = € 3.300 (of dekkingsbijdrage-methode). 1 punt: winst = € 700.
Opgave 4: Hoog- en laagconjunctuur
Afbeelding 4 toont de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) van een land. De stippellijn is de trendmatige (structurele) groei; de doorgetrokken lijn is de werkelijke productie.
9. Leg met afbeelding 4 uit wat wordt bedoeld met een periode van hoogconjunctuur, en beschrijf hoe je die in de grafiek herkent.
Modelantwoord en puntenverdeling
Hoogconjunctuur is een periode waarin de werkelijke productie sneller groeit dan de trend, zodat er een hoogconjunctuur/overbesteding is. In de grafiek herken je dit aan het deel waar de doorgetrokken lijn (werkelijk bbp) bóven de stippellijn (trend) ligt en/of steil oploopt richting een top.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: hoogconjunctuur = werkelijke productie groeit sterker dan trend / ligt boven de trend. 1 punt: herkenning in de grafiek (doorgetrokken lijn boven de trendlijn / richting een top).
10. In een laagconjunctuur loopt de werkloosheid vaak op. Leg de keten uit van dalende bestedingen tot meer werkloosheid.
Modelantwoord en puntenverdeling
In een laagconjunctuur geven consumenten en bedrijven minder uit (de bestedingen dalen). Bedrijven verkopen daardoor minder, dus ze produceren minder. Voor minder productie hebben ze minder werknemers nodig, waardoor ze mensen ontslaan of geen nieuwe aannemen: de werkloosheid loopt op (conjuncturele werkloosheid).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: lagere bestedingen → minder afzet/verkoop. 1 punt: minder afzet → minder productie. 1 punt: minder productie → minder arbeid nodig → meer werkloosheid.
11. De overheid besluit in een laagconjunctuur meer uit te geven aan wegen en scholen. Leg uit hoe dit de conjunctuur kan helpen herstellen.
Modelantwoord en puntenverdeling
Als de overheid meer besteedt, nemen de totale bestedingen in de economie toe. Bedrijven die wegen en scholen bouwen krijgen meer werk en nemen mensen aan; die mensen verdienen inkomen en gaan dat ook weer uitgeven. Zo stijgen productie en werkgelegenheid en trekt de conjunctuur aan (bestedingsimpuls / anticyclisch beleid).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: hogere overheidsbestedingen → hogere totale bestedingen. 1 punt: meer productie/werkgelegenheid → conjunctuur herstelt.
Opgave 5: Lonen en prijzen
Afbeelding 5 toont voor een land de prijsindex (inflatie) en de loonindex over drie jaren. 2023 is het basisjaar (index = 100).
12. Van 2023 op 2024 stijgt de loonindex van 100 naar 104 en de prijsindex van 100 naar 108. Bereken met deze getallen of de koopkracht van de lonen is gestegen of gedaald, en met hoeveel procent (rond af op één decimaal).
Modelantwoord en puntenverdeling
Reële-loonindex = (loonindex ÷ prijsindex) × 100 = (104 ÷ 108) × 100 = 96,3. De koopkracht is dus gedaald met ongeveer 100 - 96,3 = 3,7%. De lonen stegen wel (nominaal +4%), maar de prijzen stegen sterker (+8%... hier 8 punten), dus je kunt met je loon minder kopen.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: reëel loon = loonindex ÷ prijsindex × 100. 1 punt: (104 ÷ 108) × 100 ≈ 96,3. 1 punt: koopkracht daalt met ± 3,7%.
13. Leg met afbeelding 5 uit waarom de werknemers er in koopkracht op achteruitgaan, ook al stijgt hun loon elk jaar.
Modelantwoord en puntenverdeling
In de grafiek loopt de prijsindex (oranje) steiler op dan de loonindex (blauw): de prijzen stijgen elk jaar méér dan de lonen. Hun loon stijgt dus wel in euro’s (nominaal), maar omdat de prijzen sneller stijgen kunnen ze met dat loon minder goederen kopen. De koopkracht (het reële loon) daalt daardoor.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: aflezen dat de prijsindex sneller stijgt dan de loonindex. 1 punt: daardoor daalt de koopkracht ondanks de nominale loonstijging.
Opgave 6: Twee supermarkten
In een dorp zijn twee supermarkten, A en B. Elke keten kiest tussen een hoge en een lage prijs. Afbeelding 6 toont de winst (in miljoen euro) die elke keuze oplevert: het eerste getal is de winst van A, het tweede die van B.
14. Stel dat beide supermarkten een hoge prijs vragen. Leg met afbeelding 6 uit waarom supermarkt A er toch belang bij heeft om als enige naar een lage prijs over te stappen.
Modelantwoord en puntenverdeling
Bij hoge prijs / hoge prijs verdient A 8 mln. Als A als enige naar een lage prijs gaat (lage prijs, hoge prijs van B) stijgt A’s winst naar 10 mln, omdat A dan klanten van B wegtrekt. Voor A alleen is overstappen dus voordeliger (10 > 8): A heeft een prikkel om de afspraak te breken.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: A gaat van 8 mln (hoog/hoog) naar 10 mln (laag terwijl B hoog blijft), afgelezen uit de matrix. 1 punt: A trekt klanten van B weg. 1 punt: conclusie dat overstappen voor A voordeliger is → prikkel om te breken.
15. Beide supermarkten redeneren op dezelfde manier. Beredeneer welke uitkomst uiteindelijk ontstaat en leg uit waarom die voor beide bedrijven slechter is dan samen een hoge prijs vragen.
Modelantwoord en puntenverdeling
Omdat elk bedrijf, wat de ander ook doet, met een lage prijs meer of evenveel verdient (10 > 8 als de ander hoog zit; 4 > 2 als de ander laag zit), kiezen beide de lage prijs. De uitkomst is lage prijs / lage prijs met 4 mln elk. Dat is voor beide slechter dan samen hoge prijs (8 mln elk): door tegen elkaar te concurreren komen ze in de slechtere uitkomst terecht (gevangenendilemma).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: beide kiezen lage prijs (dominante keuze, met de matrix onderbouwd). 1 punt: uitkomst = 4 / 4. 1 punt: dat is slechter dan 8 / 8 bij samen hoog → gevangenendilemma.
16. De twee supermarkten maken samen de geheime afspraak om allebei een hoge prijs te vragen (een kartel). Leg uit waarom zo’n afspraak in de praktijk vaak instabiel is én noem een reden waarom de overheid kartels verbiedt.
Modelantwoord en puntenverdeling
De afspraak is instabiel omdat elk bedrijf de verleiding heeft om stiekem tóch de prijs te verlagen: wie als enige zakt, pakt klanten van de ander af en verdient meer (10 in plaats van 8). Zodra één de afspraak breekt, volgt de ander en belanden ze bij 4/4. De overheid verbiedt kartels omdat de hoge afgesproken prijs ten koste gaat van de consumenten, die te veel betalen; concurrentie houdt de prijzen lager.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: instabiel omdat elk bedrijf voordeel heeft bij het breken van de afspraak (10 > 8). 1 punt: overheid verbiedt kartels omdat de consument door de hoge prijs benadeeld wordt.
Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app