Slagio

Leren › Geschiedenis HAVO › Examenvragen

Examenvragen Geschiedenis HAVO met antwoorden

12 vragen (32 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 6 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.

Maak het als proefexamen met klok

Opgave 1: De twintigste eeuw op een rij

Afbeelding 1 is een tijdbalk met enkele belangrijke gebeurtenissen uit de twintigste eeuw.

1900192019401960198020001914begin WO I1929Beurskrach1945einde WO II1949NAVO1989val Muur
afbeelding 1: tijdbalk van de twintigste eeuw
3 punten

1. Noem het tijdvak (met de periode) waarin zowel het begin van de Eerste Wereldoorlog als de beurskrach valt. Leg daarna met de tijdbalk uit waarom de beurskrach van 1929 géén oorzaak van het uitbreken van WO I kan zijn, terwijl de gevolgen van WO I wél kunnen hebben bijgedragen aan de latere crisis.

Modelantwoord en puntenverdeling

Beide gebeurtenissen vallen in de "tijd van de wereldoorlogen" (1900-1950). De beurskrach (1929) kan geen oorzaak van WO I (1914) zijn, want een oorzaak moet vóór het gevolg komen en de krach kwam ná het uitbreken van de oorlog. Andersom kan het wél: WO I kwam eerder, en de gevolgen ervan (enorme oorlogsschulden, een ontwrichte economie, herstelbetalingen) verzwakten de economie en konden zo bijdragen aan de crisis van 1929.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: tijd van de wereldoorlogen (1900-1950). 1 punt: de krach (1929) is later dan WO I (1914), dus kan geen oorzaak zijn (oorzaak gaat vooraf aan gevolg). 1 punt: WO I lag eerder, dus de gevolgen ervan (schulden/ontwrichte economie) konden wél aan de crisis bijdragen.

2 punten

2. Een historicus zet gebeurtenissen op een tijdbalk voordat hij oorzaak-gevolgrelaties onderzoekt. Leg uit waarom de juiste volgorde in de tijd daarvoor noodzakelijk is.

Modelantwoord en puntenverdeling

Een oorzaak komt altijd vóór het gevolg. Alleen als je de gebeurtenissen in de juiste volgorde zet, kun je nagaan welke gebeurtenis eerder plaatsvond en dus een oorzaak kán zijn van een latere gebeurtenis. Zonder de juiste chronologie zou je een gevolg per ongeluk als oorzaak kunnen aanwijzen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: een oorzaak gaat altijd vooraf aan het gevolg. 1 punt: daarom moet de volgorde kloppen om causale relaties juist vast te stellen.

Opgave 2: Waardoor brak de Eerste Wereldoorlog uit?

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) riepen landen jonge mannen op om zich als soldaat te melden. Afbeelding 2 is zo'n mobilisatie-affiche.

mobilisatie-affiche uit de Eerste Wereldoorlog (fictief)
afbeelding 2: een mobilisatie-affiche uit 1914 (nagemaakt voorbeeld)
3 punten
nationalismebondgenootschappenwapenwedloopaanleiding:moord in Sarajevo(1914)EersteWereldoorloglangetermijnoorzaken
afbeelding 2b: oorzaken en aanleiding van de Eerste Wereldoorlog

3. Leg met het schema (afbeelding 2b) het verschil uit tussen een oorzaak en de aanleiding van de Eerste Wereldoorlog. Geef van elk een voorbeeld uit het schema.

Modelantwoord en puntenverdeling

Een oorzaak is een dieperliggende, langer bestaande factor die de kans op oorlog vergrootte, bijvoorbeeld het nationalisme, het bondgenootschappenstelsel of de wapenwedloop (langetermijnoorzaken). De aanleiding is de directe gebeurtenis die de oorlog liet losbarsten: de moord in Sarajevo in 1914. De oorzaken maakten de situatie explosief; de aanleiding was de vonk in het kruitvat.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: oorzaak = dieperliggende/langdurige factor (voorbeeld: nationalisme/bondgenootschappen/wapenwedloop). 1 punt: aanleiding = directe gebeurtenis die het losmaakte (moord in Sarajevo 1914). 1 punt: correct onderscheid tussen beide (achterliggend vs. directe vonk).

3 punten

4. De affiche in afbeelding 2 roept jonge mannen op zich als soldaat te melden. Leg uit hoe zo'n affiche inspeelt op nationalisme, en leg uit waarom de moord in Sarajevo alléén dóór de langetermijnoorzaken (nationalisme, bondgenootschappen, wapenwedloop) tot een wereldoorlog kon uitgroeien.

Modelantwoord en puntenverdeling

De affiche speelt in op nationalisme door de soldaat heldhaftig en trots af te beelden bij de vlag, zodat meedoen voelt als je plicht en eer voor het vaderland, het beroept zich op nationale trots. Zulk nationalisme was ook een oorzaak van de oorlog: door het bondgenootschappenstelsel moesten landen elkaar steunen, waardoor een conflict tussen twee landen snel de bondgenoten meesleepte, en door nationalisme en de wapenwedloop (grote, gereedstaande legers) groeide een lokale moord uit tot een oorlog tussen veel landen. Zonder die oorzaken was het waarschijnlijk een plaatselijk conflict gebleven.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: de affiche speelt in op nationalisme/trots/plicht voor het vaderland (heldhaftige soldaat bij de vlag). 1 punt: door de bondgenootschappen werden meer landen meegetrokken. 1 punt: nationalisme/wapenwedloop maakte escalatie tot een grote oorlog mogelijk (anders lokaal gebleven).

Opgave 3: De crisis van de jaren dertig

Na de beurskrach op Wall Street (1929) belandde de wereld in een zware economische crisis. Afbeelding 3 is een foto uit die tijd; afbeelding 3b toont het verloop van de werkloosheid.

foto van werklozen in de rij tijdens de crisis van de jaren dertig (fictief)
afbeelding 3: werklozen wachten in de rij (nagemaakt voorbeeld)
3 punten
01020301929193119331935werkloosheid (%)
afbeelding 3b: werkloosheid (%) in de jaren dertig

5. Beschrijf met afbeelding 3b (de grafiek) wat er met de werkloosheid gebeurde tussen 1929 en 1932. Verklaar daarna met een oorzaak-gevolgredenering hoe een beurskrach in de Verenigde Staten kon leiden tot massawerkloosheid, óók in Europese landen.

Modelantwoord en puntenverdeling

Tussen 1929 en 1932 steeg de werkloosheid sterk, van ongeveer 9% naar rond de 30% (aflezen): de werkloosheid meer dan verdrievoudigde. De keten: door de beurskrach verloren mensen en banken in de VS veel geld, waardoor er veel minder werd besteed en geïnvesteerd. Amerikaanse banken eisten leningen terug uit Europa en de handel tussen landen stortte in. Europese bedrijven verkochten daardoor minder, gingen minder produceren en ontsloegen personeel, waardoor de werkloosheid ook in Europa sterk opliep. De crisis verspreidde zich zo van de VS over de hele wereldeconomie.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: sterke stijging van ongeveer 9% naar ongeveer 30% (1929-1932) afgelezen. 1 punt: krach → minder bestedingen/investeringen en terugtrekken van leningen → instorten van handel. 1 punt: minder afzet → minder productie → ontslagen → werkloosheid ook in Europa (crisis verspreidt zich wereldwijd).

3 punten

6. De foto in afbeelding 3 toont de armoede en wanhoop van werklozen. Leg een oorzaak-gevolgketen uit die verklaart hoe de economische crisis in Duitsland de steun voor Hitler en de NSDAP kon vergroten.

Modelantwoord en puntenverdeling

Door de crisis raakten miljoenen mensen werkloos en verarmden ze (zichtbaar in de hoge werkloosheid). Veel mensen verloren het vertrouwen in de bestaande regering, die de crisis niet leek op te lossen. Hitler beloofde werk, orde en herstel van de Duitse trots en gaf anderen (zoals de Joden en het Verdrag van Versailles) de schuld. Daardoor stemden steeds meer wanhopige mensen op de NSDAP, waardoor die groot werd en Hitler in 1933 aan de macht kon komen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: crisis → massawerkloosheid/armoede. 1 punt: verlies van vertrouwen in de zittende regering. 1 punt: Hitler beloofde werk/orde en zocht schuldigen → meer steun voor de NSDAP.

Opgave 4: Een verdeeld Europa

Na de Tweede Wereldoorlog kwam Europa tegenover elkaar te staan in twee blokken. Afbeelding 4 geeft deze tweedeling schematisch weer.

West-EuropaOost-EuropaNAVOkapitalisme /democratie (VS)Warschaupactcommunisme(Sovjet-Unie)het "IJzeren Gordijn"
afbeelding 4: de tweedeling van Europa (Koude Oorlog)
3 punten

7. Leg met afbeelding 4 uit wat met de "tweedeling van Europa" (het IJzeren Gordijn) wordt bedoeld, en welke twee tegengestelde systemen tegenover elkaar stonden.

Modelantwoord en puntenverdeling

Na 1945 viel Europa uiteen in twee blokken, gescheiden door een denkbeeldige grens (het IJzeren Gordijn). West-Europa hoorde bij het blok van de Verenigde Staten: kapitalisme en (parlementaire) democratie, verenigd in de NAVO. Oost-Europa stond onder invloed van de Sovjet-Unie: communisme, verenigd in het Warschaupact. Deze twee tegengestelde systemen stonden vijandig tegenover elkaar.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: Europa verdeeld in een westelijk en oostelijk blok, gescheiden door het IJzeren Gordijn. 1 punt: West = VS/NAVO, kapitalisme/democratie. 1 punt: Oost = Sovjet-Unie/Warschaupact, communisme.

2 punten

8. De VS voerden tegenover de Sovjet-Unie een politiek van "containment" (indamming). Leg uit wat die politiek inhield.

Modelantwoord en puntenverdeling

Containment betekende dat de VS wilden voorkomen dat het communisme zich verder zou verspreiden naar nieuwe landen. De VS probeerden het communisme "in te dammen" door landen die dreigden communistisch te worden te steunen, bijvoorbeeld met geld en hulp (zoals het Marshallplan) of militair. Ze wilden het niet per se terugdraaien, maar wél tegenhouden dat het groter werd.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: voorkomen dat het communisme zich verder verspreidt (indammen). 1 punt: door landen te steunen met (economische/militaire) hulp, bv. het Marshallplan.

Opgave 5: Kun je deze bronnen vertrouwen?

Tijdens de Koude Oorlog maakten beide kanten propaganda. Afbeelding 5 toont twee affiches uit ongeveer 1951: bron A komt van de regering van een westers, kapitalistisch-democratisch land; bron B van de regering van een oostelijk, communistisch land. Elke regering wilde de eigen bevolking overtuigen.

propagandaposter westers blok (fictief)
Bron A · westers blok
propagandaposter oostblok (fictief)
Bron B · oostblok
afbeelding 5: twee propaganda-affiches (nagemaakte voorbeelden)
2 punten

9. Beide affiches laten hun eigen land als heldhaftig en gelukkig zien. Beschrijf van bron A én bron B welk beeld de regering van het eigen systeem probeert op te roepen (wat zie je op de poster dat dat beeld uitdraagt?).

Modelantwoord en puntenverdeling

Bron A (het westen) toont trotse, vrije burgers en een moderne, welvarende stad met een duif (vrede) en licht: het roept het beeld op van vrijheid, vooruitgang en welvaart onder het kapitalistisch-democratische systeem. Bron B (het oosten) toont sterke, eendrachtige arbeiders onder de rode vlag bij een fabriek: het roept het beeld op van kracht, gelijkheid en gezamenlijke vooruitgang onder het communisme. Beide idealiseren dus het eigen systeem.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: bron A = beeld van vrijheid/welvaart/vooruitgang (westers/kapitalistisch), met een detail van de poster. 1 punt: bron B = beeld van kracht/gelijkheid/collectieve vooruitgang (communistisch), met een detail van de poster.

3 punten

10. Leg uit waarom je deze affiches niet moet vertrouwen als je wilt weten hoe het leven in dat land écht was. Gebruik het begrip standplaatsgebondenheid, en leg uit waarvoor de bronnen juist wél goed bruikbaar zijn.

Modelantwoord en puntenverdeling

Het zijn propaganda-affiches, gemaakt door een regering met het doel de eigen bevolking te overtuigen. De makers zijn standplaatsgebonden: ze kijken vanuit hun eigen positie en belang en geven daardoor een gekleurd, overdreven en eenzijdig beeld, de werkelijkheid (armoede, onvrijheid) laten ze weg. Voor de vraag hoe het leven echt was, zijn ze dus onbetrouwbaar. Ze zijn juist wél goed bruikbaar om te onderzoeken hóé er propaganda werd gemaakt en welk beeld elke regering van zichzelf wilde uitdragen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: het is propaganda met een overtuigingsdoel → gekleurd/eenzijdig. 1 punt: standplaatsgebondenheid, de maker kijkt vanuit eigen positie/belang → onbetrouwbaar voor de werkelijke situatie. 1 punt: wél bruikbaar om de propaganda/beeldvorming zelf te bestuderen.

Opgave 6: Indonesië wordt onafhankelijk

Afbeelding 6 is een poster van de onafhankelijkheidsbeweging in een kolonie. Afbeelding 6b is een tijdbalk van de weg naar de onafhankelijkheid van Indonesië.

onafhankelijkheidsposter uit de dekolonisatie (fictief)
afbeelding 6: een onafhankelijkheidsposter (nagemaakt voorbeeld)
2 punten
19421945194819511942Japanse bezetting1945onafhankelijkheid uitgeroepen1947politionele acties1949soevereiniteitsoverdracht
afbeelding 6b: tijdbalk dekolonisatie van Indonesië

11. Beschrijf met de tijdbalk (afbeelding 6b) kort de weg van de Japanse bezetting (1942) naar de soevereiniteitsoverdracht (1949).

Modelantwoord en puntenverdeling

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette Japan Nederlands-Indië (1942), waardoor het Nederlandse gezag wegviel. Na de Japanse capitulatie riepen Indonesische leiders in 1945 de onafhankelijkheid uit. Nederland wilde de kolonie terug en voerde militaire acties ("politionele acties", 1947-1948). Onder internationale druk droeg Nederland in 1949 de soevereiniteit over: Indonesië werd onafhankelijk.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: Japanse bezetting (1942) → onafhankelijkheid uitgeroepen in 1945. 1 punt: politionele acties → soevereiniteitsoverdracht in 1949 (Indonesië onafhankelijk).

3 punten

12. De poster in afbeelding 6 laat zien hoe de onafhankelijkheidsbeweging zichzelf zag. Beschrijf dat zelfbeeld (wat zie je?). Leg daarna uit hoe het verschil in benaming, Nederland sprak van "politionele acties", de Indonesiërs van een onafhankelijkheidsoorlog, samenhangt met het perspectief (standplaats) van beide partijen.

Modelantwoord en puntenverdeling

De poster toont een verenigde, strijdbare bevolking die trots de eigen vlag omhoog houdt naar een opkomende zon, met verbroken ketenen: het zelfbeeld is dat van een volk dat zich bevrijdt en samen een nieuwe, vrije toekomst opbouwt. Het verschil in benaming past bij ieders perspectief: Nederland zag Indonesië nog als zijn kolonie en het optreden als het herstellen van orde en gezag, dus klinkt "politionele acties" als gewoon politiewerk in eigen gebied. De Indonesiërs zagen zichzelf al als een onafhankelijk land dat werd aangevallen, dus was het voor hen een oorlog om hun vrijheid. Elk kiest een benaming die past bij zijn eigen positie en belang (standplaatsgebondenheid).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: zelfbeeld van de poster = een verenigd/strijdbaar volk dat zich bevrijdt (vlag, zon, verbroken ketenen). 1 punt: Nederlands perspectief (kolonie, orde herstellen → "politiewerk"). 1 punt: Indonesisch perspectief (onafhankelijk land dat zich verdedigt → "oorlog"), gekoppeld aan standplaatsgebondenheid.

Oefen Geschiedenis verder in de app

Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app