Leren › Maatschappijwetenschappen HAVO › Examenvragen
Examenvragen Maatschappijwetenschappen HAVO met antwoorden
11 vragen (29 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 5 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.
- Maatschappijwetenschappen HAVO
- 11 vragen
- 29 punten
- Slagio-proefexamen, geen officieel CE
Opgave 1: Zo word je wie je bent
Vanaf hun geboorte leren kinderen de normen, waarden en gewoonten van hun omgeving. Afbeelding 1 toont het individu met de belangrijkste socialiserende instituties eromheen.
1. Een kind leert thuis dat je eerlijk moet zijn en leert op school dat je je hand opsteekt voordat je iets zegt. Leg met het begrip socialisatie uit wat hier gebeurt, en leg met deze twee voorbeelden het verschil uit tussen een waarde en een norm.
Modelantwoord en puntenverdeling
Socialisatie is het proces waarbij iemand de waarden, normen en gedragsregels van zijn omgeving aanleert en zich eigen maakt; hier gebeurt dat via twee socialiserende instituties, het gezin en de school. "Eerlijk zijn" is een waarde: een algemeen idee over wat goed en nastrevenswaardig is. "Je hand opsteken voordat je iets zegt" is een norm: een concrete gedragsregel die van die waarde (respect/orde) is afgeleid en die voorschrijft hoe je je in een situatie hoort te gedragen. Een waarde is dus algemeen, een norm is de concrete gedragsregel die eruit volgt.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: socialisatie = aanleren van waarden/normen/gedrag, hier via gezin en school. 1 punt: waarde = algemeen idee over goed/nastrevenswaardig (eerlijkheid). 1 punt: norm = concrete gedragsregel die uit een waarde volgt (hand opsteken).
2. Het gezin wordt de "primaire" socialiserende institutie genoemd en de school en media "secundair". Leg dit onderscheid uit en geef aan waarom het gezin extra invloedrijk is.
Modelantwoord en puntenverdeling
Het gezin is primair omdat het als eerste en in de vroegste jaren socialiseert, in een hechte, persoonlijke relatie; daar leert een kind de basale normen en waarden. School, media en vrienden zijn secundair: ze komen later en socialiseren in een minder persoonlijke, meer formele of bredere context. Het gezin is extra invloedrijk omdat het als eerste komt (basisvorming) en de band intensief en emotioneel is, waardoor waarden diep worden geïnternaliseerd.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: primair = als eerste/vroegst en in een hechte persoonlijke relatie. 1 punt: secundair = later en in een minder persoonlijke/bredere context. 1 punt: gezin extra invloedrijk door de vroege, intensieve band → sterke internalisering.
3. Een leerling zegt: "Hoe ik ben, ligt volledig vast in mijn genen." Leg met het begrip socialisatie uit waarom deze uitspraak te eenzijdig is (nature én nurture).
Modelantwoord en puntenverdeling
Aanleg (nature, genen) speelt een rol, maar wie je wordt, hangt óók sterk af van je omgeving en opvoeding (nurture): via socialisatie leer je taal, normen, waarden en gedrag die niet in je genen vastliggen. Iemand met dezelfde aanleg zou in een andere omgeving andere waarden en gewoonten ontwikkelen. Gedrag en identiteit ontstaan dus uit een samenspel van aanleg én socialisatie, niet uit genen alleen.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: naast aanleg (nature) bepaalt de omgeving/socialisatie (nurture) mede wie je wordt. 1 punt: onderbouwing dat via socialisatie aangeleerd gedrag/waarden niet in genen vastliggen → uitspraak te eenzijdig.
Opgave 2: Politieke stromingen
Afbeelding 2 plaatst enkele politieke stromingen in een assenstelsel: horizontaal de economische links-rechtsdimensie (mate van herverdeling), verticaal de sociaal-culturele dimensie (progressief tegenover conservatief).
4. Wat betekent het volgens afbeelding 2 als een stroming "links" op de economische dimensie staat? Leg dit uit met het begrip herverdeling.
Modelantwoord en puntenverdeling
Links op de economische dimensie betekent dat de stroming een actieve overheid wil die inkomen en welvaart herverdeelt (bijvoorbeeld via belastingen en sociale voorzieningen) om de verschillen tussen arm en rijk te verkleinen. Rechts wil juist minder herverdeling en meer aan de vrije markt overlaten.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: links = actieve overheid die herverdeelt om ongelijkheid te verkleinen. 1 punt: contrast met rechts = minder herverdeling / meer markt.
5. Vergelijk met afbeelding 2 het socialisme en het liberalisme op beide dimensies. Noem één overeenkomst en één duidelijk verschil.
Modelantwoord en puntenverdeling
Overeenkomst: beide staan op de figuur aan de progressieve (bovenste) kant van de sociaal-culturele dimensie; ze staan relatief open voor verandering en individuele vrijheid op sociaal-cultureel gebied. Verschil: op de economische dimensie staat het socialisme links (veel herverdeling, sterke overheid) en het liberalisme rechts (weinig herverdeling, vrije markt, kleine overheid). Ze verschillen dus vooral over de rol van de overheid in de economie.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: overeenkomst = beide (relatief) progressief op de sociaal-culturele dimensie. 1 punt: verschil op de economische dimensie: socialisme links, liberalisme rechts. 1 punt: uitleg = verschil over herverdeling/rol van de overheid.
Opgave 3: Niet iedereen gelijk
In elke samenleving zijn schaarse en gewaardeerde zaken (inkomen, macht, status) ongelijk verdeeld. Afbeelding 3 toont de sociale gelaagdheid (stratificatie) van een samenleving.
6. Leg met afbeelding 3 uit wat sociale stratificatie is. Leg daarna uit waarom de sociale ongelijkheid in zo'n samenleving vaak van generatie op generatie in stand blijft; noem daarbij een concreet mechanisme.
Modelantwoord en puntenverdeling
Sociale stratificatie is de indeling van een samenleving in lagen (klassen) die verschillen in inkomen, macht en status. De ongelijkheid blijft vaak in stand doordat de laag waarin je wordt geboren je kansen beïnvloedt: kinderen uit de hoge laag krijgen bijvoorbeeld beter onderwijs, meer geld en een nuttiger netwerk mee, waardoor zij weer makkelijker een hoge positie bereiken, terwijl kinderen uit de lage laag met een achterstand starten. Zo wordt de positie van ouders doorgegeven aan de kinderen en herhaalt de ongelijkheid zich per generatie (beperkte sociale mobiliteit).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: stratificatie = indeling in lagen die verschillen in inkomen/macht/status. 1 punt: de laag waarin je geboren wordt beïnvloedt je kansen (positie ouders wordt doorgegeven). 1 punt: een concreet mechanisme (bv. beter onderwijs/geld/netwerk voor de hoge laag) → ongelijkheid blijft per generatie bestaan.
7. Iemand uit de lage laag werkt zich op naar de middenlaag. Hoe noem je dit in de maatschappijwetenschappen, en welke rol speelt onderwijs daarbij in een meritocratie?
Modelantwoord en puntenverdeling
Dit heet (verticale, stijgende) sociale mobiliteit: iemand beweegt omhoog tussen de sociale lagen. In een meritocratie bepalen prestatie en talent (verdienste) iemands positie; onderwijs is dan een belangrijk middel om op te klimmen, omdat je met diploma's en kennis een hogere positie en een hoger inkomen kunt bereiken.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: (verticale/stijgende) sociale mobiliteit. 1 punt: in een meritocratie is onderwijs een middel om via prestatie/diploma's op te klimmen.
Opgave 4: Wie heeft de macht?
Macht is het vermogen om je wil aan anderen op te leggen, ook als zij zich verzetten. Afbeelding 4 toont de belangrijkste machtsbronnen.
8. Een groot bedrijf dreigt zijn fabriek te sluiten en honderden banen te schrappen als de gemeente geen belastingvoordeel geeft. Analyseer met twee machtsbronnen uit afbeelding 4 waarop de macht van dit bedrijf tegenover de gemeente berust, en leg uit waarom de gemeente zich hier iets van aantrekt.
Modelantwoord en puntenverdeling
Het bedrijf ontleent zijn macht vooral aan bezit/geld (het heeft de fabriek en het kapitaal en kan besluiten te investeren of juist te vertrekken) en aan zijn positie/functie als grote werkgever (het biedt honderden banen). De gemeente trekt zich hier iets van aan omdat het sluiten van de fabriek veel werkloosheid, minder inkomsten en maatschappelijke onrust zou geven; de gemeente is dus afhankelijk van het bedrijf en dat geeft het bedrijf drukmiddelen in handen om iets gedaan te krijgen.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: twee passende machtsbronnen benoemd (bv. bezit/geld én positie als grote werkgever). 1 punt: gekoppeld aan het dreigement (investeren/vertrekken, banen). 1 punt: de gemeente is afhankelijk (werkgelegenheid/inkomsten) → daarom werkt de druk.
9. Leg het verschil uit tussen macht en gezag, en leg uit waarom een democratisch gekozen regering gezag heeft en niet alleen macht.
Modelantwoord en puntenverdeling
Macht is het vermogen om je wil aan anderen op te leggen, desnoods met dwang. Gezag is macht die door anderen wordt geaccepteerd als rechtmatig (gelegitimeerd): mensen gehoorzamen omdat ze vinden dat het hoort, niet alleen uit angst. Een democratisch gekozen regering heeft gezag omdat burgers haar via verkiezingen zelf hebben aangewezen; haar macht is daardoor gelegitimeerd en wordt als rechtmatig aanvaard, niet alleen afgedwongen.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: macht = wil opleggen (desnoods met dwang). 1 punt: gezag = geaccepteerde/gelegitimeerde macht. 1 punt: gekozen regering is gelegitimeerd via verkiezingen → gezag, niet alleen macht.
Opgave 5: Een veranderende samenleving
Afbeelding 5 toont het percentage Nederlanders dat lid is van een kerk, van 1960 tot 2020.
10. Beschrijf met afbeelding 5 de ontwikkeling van het kerklidmaatschap tussen 1960 en 2020 en noem het maatschappelijke verschijnsel dat hierbij hoort.
Modelantwoord en puntenverdeling
Het percentage kerkleden daalt sterk en gestaag: van ongeveer 90% in 1960 naar ongeveer 26% in 2020 (aflezen uit de grafiek), dus meer dan gehalveerd. Dit verschijnsel heet ontkerkelijking / secularisering: godsdienst speelt een steeds kleinere rol in de samenleving.
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: sterke daling van ± 90% (1960) naar ± 26% (2020) afgelezen. 1 punt: verschijnsel = ontkerkelijking / secularisering.
11. Leg uit hoe deze ontwikkeling samenhangt met individualisering, en noem één gevolg voor de sociale cohesie in de samenleving.
Modelantwoord en puntenverdeling
Individualisering betekent dat mensen minder vanzelfsprekend bij vaste groepen horen en zelf hun keuzes en identiteit bepalen. Doordat mensen zich minder aan de kerk (en haar vaste normen en gemeenschap) binden, maken ze eigen keuzes over geloof en leefstijl: de ontkerkelijking is daar een uiting van. Een gevolg voor de sociale cohesie is dat een gedeelde bron van gemeenschappelijke waarden en onderling contact (de kerk als bindmiddel) wegvalt, waardoor de binding tussen mensen langs die weg afneemt (al kunnen er nieuwe vormen van binding voor in de plaats komen).
Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: individualisering = mensen binden zich minder aan vaste groepen en bepalen zelf hun keuzes/identiteit. 1 punt: koppeling ontkerkelijking = minder binding aan de kerk = uiting van individualisering. 1 punt: gevolg voor cohesie = wegvallen van een gedeeld bindmiddel/gemeenschappelijke waarden.
Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app