Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein A: Leesvaardigheid

Tekstsoort en schrijfdoel bepalen

Je herkent of een tekst uiteenzettend, beschouwend of betogend is en je bepaalt wat de schrijver met de tekst wil bereiken.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elke tekst op het examen hoort bij een tekstsoort met een eigen schrijfdoel. In dit leerdoel leer je de drie soorten herkennen: uiteenzettend, beschouwend en betogend. Je leert ook wat je doet als een tekst meerdere doelen heeft, en hoe je dat bij een heel stuk tekst of bij één alinea bepaalt.
Begrippenlijst
BegripKern
TekstsoortHet type tekst: uiteenzettend, beschouwend of betogend.
Uiteenzettende tekstLegt iets uit, beschrijft, verklaart of deelt mee. Doel: informeren.
Beschouwende tekstBiedt interpretaties, verklaringen en opinies aan om over na te denken. Doel: ter overweging aanbieden.
Betogende tekstNeemt een beargumenteerd standpunt in. Doel: overtuigen of tot actie aanzetten.
SchrijfdoelWat de schrijver met de tekst of het tekstgedeelte wil bereiken.
StandpuntEen uitspraak waarover meningen kunnen verschillen en die de schrijver verdedigt.
MengvormEen tekst of tekstgedeelte met meerdere schrijfdoelen. Je bepaalt het belangrijkste doel.
TekstgedeelteEen deel van de tekst, zoals een alinea, met een eigen soort of doel.
1Drie tekstsoorten, drie doelen

Bij een uiteenzettende tekst wordt iets uitgelegd, beschreven, verklaard of meegedeeld. De schrijver wil de lezer informeren over een stand van zaken of gang van zaken. Voorbeeld: een tekst over hoe een zonnepaneel stroom maakt.

Een beschouwende tekst biedt interpretaties, verklaringen en opinies ter overweging aan. De lezer moet over een kwestie nadenken. Zo'n tekst mag de argumenten voor en tegen een of meer standpunten behandelen, maar is er niet op gericht de lezer voor een van die standpunten te winnen.

Een betogende tekst neemt een beargumenteerd standpunt in. De schrijver wil de lezer overtuigen of tot actie aanzetten.

UiteenzettingBeschouwingBetoog legt uit,beschrijft,deelt mee biedt opvattingenaan, weegt af,kiest geen kant verdedigt eenstandpunt metargumenten informerenlaten nadenkenovertuigen,tot actie aanzetten (ter overweging)
Elke tekstsoort heeft een eigen schrijfdoel: een uiteenzetting wil informeren, een beschouwing laat de lezer nadenken, een betoog wil overtuigen of tot actie aanzetten.
Onthoud: uitleggen = informeren, afwegen = ter overweging aanbieden, verdedigen = overtuigen of tot actie aanzetten.
2Zo bepaal je de tekstsoort

Je kijkt niet naar het onderwerp, maar naar wat de schrijver doet. Stel jezelf twee vragen, in deze volgorde. Eerst: wordt er een standpunt met argumenten verdedigd? Dan is het een betoog. Zo niet: worden er opvattingen naast elkaar gelegd zodat de lezer kan nadenken? Dan is het een beschouwing. Anders is het een uiteenzetting.

Verdedigt de schrijver eenstandpunt met argumenten? betoogja nee Biedt de schrijver opvattingenter overweging aan? beschouwingja nee uiteenzettinglegt uit, beschrijft, deelt mee Bij een mengvorm: kies het belangrijkste doel.
Beslisboom: eerst kijk je of er een standpunt wordt verdedigd (betoog), dan of opvattingen worden afgewogen (beschouwing), anders is het een uiteenzetting.

Een betoog herken je vaak aan een zin met moeten, zou moeten of een duidelijke eis. Een beschouwing herken je aan woorden als aan de ene kant en aan de andere kant, of een open vraag aan het slot.

Examentip: een beladen woord ("egoïstisch") of een enkel feit bepaalt de tekstsoort niet. Zoek het standpunt of de afweging. Vraag je steeds af: wat wil de schrijver dat ik na het lezen doe of denk?
3Mengvormen en tekstgedeelten

De schrijfdoelen kunnen in combinatie voorkomen. Een mengvorm heeft meer dan een doel. Dan stel je vast wat het belangrijkste schrijfdoel is, dus of de tekst of het tekstgedeelte voornamelijk uiteenzettend, beschouwend of betogend is. Feiten aan het begin zijn vaak een argument: ze dienen dan het standpunt dat later volgt.

Een tekst van vier alinea's feiten feiten standpunt oproep alinea 1alinea 2alinea 3alinea 4 de feiten dienen het standpunt belangrijkste doel: overtuigen
In deze mengvorm informeren alinea 1 en 2, maar die feiten dienen als argument voor het standpunt in alinea 3. Daarom is het belangrijkste schrijfdoel overtuigen.

Het tekstgedeelte waarover de vraag gaat, beoordeel je zelf: een alinea kan uitleggen terwijl de tekst als geheel een betoog is. Eén opiniezin in een verder neutrale uitleg maakt de tekst niet betogend; het gaat om het geheel.

Valkuilen: een tekst met voor- en nadelen is niet altijd een beschouwing (een betoog kan nadelen weerleggen); een tekst met meningen van anderen is niet automatisch een betoog; een beladen woord zegt iets over de toon, niet over het doel.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke tekstsoort legt iets uit, beschrijft iets of deelt iets mee?

  1. de betogende tekst
  2. de uiteenzettende tekst
  3. de beschouwende tekst
  4. de verhalende of vertellende tekst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je betogend? Dan denk je dat elke tekst met feiten een betoog is. Een betoog gebruikt feiten alleen als argument voor een standpunt. Wie vooral uitlegt of meedeelt, schrijft een uiteenzetting.
  • B (juist): Klopt: uitleggen, beschrijven, verklaren en meedelen horen bij een uiteenzetting. De schrijver wil de lezer informeren over een stand van zaken.
  • C: Koos je beschouwend? Een beschouwing biedt interpretaties en opinies aan om over na te denken. Dat is meer dan feitelijk uitleggen. Zonder opvattingen die worden afgewogen is het geen beschouwing.
  • D: Koos je verhalend? Een verhaal vertelt een gebeurtenis, maar dat is geen tekstsoort van het examen. De examenteksten zijn uiteenzettend, beschouwend of betogend; uitleggen hoort bij de eerste.

Onthoud: Uitleggen = uiteenzetten, afwegen = beschouwen, verdedigen = betogen.

Scholen moeten telefoons in de les verbieden. Leerlingen letten dan beter op, want elk geluidje trekt nu hun aandacht. Bovendien zegt de meerderheid van de docenten in een enquête dat de rust in de klas dan terugkeert.

2. Waaraan zie je dat dit een betoog is?

  1. er wordt een standpunt met argumenten verdedigd
  2. er worden cijfers en onderzoek genoemd
  3. de schrijver beschrijft hoe telefoons werken
  4. de schrijver weegt twee kanten uitgebreid tegen elkaar af
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: het standpunt is dat telefoons verboden moeten worden. Daarna volgen argumenten (aandacht, rust). Dat is wat een betoog doet.
  • B: Koos je dit? De enquête is een argument, maar ook uiteenzettingen noemen onderzoek. De soort volgt uit het standpunt dat verdedigd wordt.
  • C: Koos je dit? Dat staat er niet. Er wordt niets uitgelegd over de werking; de schrijver wil dat iets verandert.
  • D: Koos je dit? Er komt maar één kant aan bod: het verbod. Bij afwegen worden meerdere opvattingen naast elkaar gelegd.

Onthoud: Standpunt + argumenten.

Het aantal fietsdiefstallen in onze stad steeg vorig jaar met twintig procent. Dat is onacceptabel. De gemeente moet daarom meer bewaakte stallingen bouwen.

3. Het fragment begint met een feit. Wat is het belangrijkste schrijfdoel?

  1. de lezer informeren over diefstallen
  2. overtuigen en tot actie aanzetten
  3. de lezer ter overweging een kwestie voorleggen
  4. de lezer vermaken
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je informeren? Het eerste feit is waar, maar de tekst blijft er niet bij. Na het feit volgt een oordeel en een eis, en daar draait de tekst om.
  • B (juist): Klopt: het feit dient als argument. De schrijver trekt een conclusie en eist iets van de gemeente, dus het gaat om overtuigen en actie.
  • C: Koos je dit? Er worden geen verschillende opvattingen naast elkaar gelegd. De schrijver kiest duidelijk een kant.
  • D: Koos je vermaken? Daar wijst niets op. De toon is stellig en gericht op verandering.

Onthoud: Feit als argument = betoog.

De bibliotheek verhuist naar het oude postkantoor. Er komen een leescafé en een studiehoek, en de verbouwing duurt acht maanden. Een prachtig plan, vindt de wethouder.

4. Welke tekstsoort is dit fragment voornamelijk?

  1. betogend, met een mening
  2. beschouwend
  3. een oproep aan de lezer
  4. uiteenzettend
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je betogend? Dat er één mening in staat, maakt de tekst geen betoog. De schrijver verdedigt geen standpunt en vraagt de lezer niets.
  • B: Koos je beschouwend? Er worden geen opvattingen afgewogen of voor- en nadelen genoemd. De schrijver meldt feiten.
  • C: Koos je een oproep? De lezer krijgt geen opdracht. Het fragment meldt wat er gaat gebeuren.
  • D (juist): Klopt: de tekst deelt vooral mee wat er gebeurt. De mening van de wethouder is één citaat, geen standpunt dat de schrijver verdedigt.

Onthoud: Eén mening = nog geen betoog.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app