Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein F: Literatuur

Verteller, vertelperspectief en focalisatie

Je bepaalt wie er vertelt en wat die verteller kan weten (ik, personaal, alwetend, neutraal), door wiens ogen je het verhaal ziet en hoe betrouwbaar de verteller is.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elk verhaal heeft een verteller, en wat die verteller kan zien en weten bepaalt hoe je het verhaal beleeft. Dat heet het vertelperspectief. Je onderscheidt de ik-verteller, de personale, de alwetende en de neutrale verteller. Daarnaast let je op focalisatie: door wiens ogen zie je de wereld? Ten slotte vraag je je af hoe betrouwbaar een verteller is.
Begrippenlijst
BegripKern
VertelperspectiefStandpunt van de verteller.
Ik-vertellerVerteller is zelf personage.
Personale vertellerVolgt één personage van binnenuit.
Alwetende, auctoriale vertellerKent meer gedachten; geeft commentaar.
Neutrale vertellerVertelt alleen het waarneembare.
Focalisatie, focalisatorDoor wiens ogen je ziet.
Onbetrouwbare vertellerVerhaal is niet te vertrouwen.
BinnenwereldGedachten en gevoelens.
1De vier vertellers

Een ik-verteller is zelf personage en zegt "ik": "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed." Hij kent alleen zijn eigen gedachten en kan die van anderen alleen raden met woorden als "alsof". Een personale verteller volgt in de hij/zij-vorm één personage van binnenuit: we kennen Sannes gedachten ("dacht ze"), maar de tante zien we van buitenaf. Een alwetende verteller kent de gedachten van meer personages en weet ook wat Sanne niet weet ("Wat zij niet wist, was ..."). Een neutrale verteller vertelt alleen wat je kunt zien of horen; gedachten en gevoelens blijven buiten beeld. Je kunt dezelfde scène dus op vier manieren vertellen.

Wie vertelt? IkPersonaalAlwetendNeutraal eigengedachtenéénpersonageallepersonagesalleen hetzichtbare Stippen: hoeveel binnenwerelden de lezer kent
Vier vertellers: de ik kent zijn eigen gedachten, de personale verteller één personage, de alwetende verteller alle personages en de neutrale verteller niets van binnenuit.
De verteller weet steeds meer neutraalikpersonaalalwetend alleen debuitenkanteigengedachtenéénpersonageallepersonages
Een schaal van wat de verteller weet: van alleen de buitenkant (neutraal) via de ik en het ene personage (personaal) naar alle personages (alwetend).
Onthoud: kijk wiens gedachten je als lezer kent. Eén personage is personaal, meer personages is alwetend, niemand is neutraal.
2Alwetend, personaal en focalisatie

Een alwetende verteller springt tussen personages. In "Karel keek naar de klok en zuchtte. Els zag zijn zucht en dacht dat hij haar gerecht afkeurde. Karel dacht aan de vergadering" zie je het misverstand dat Karel en Els zelf niet zien: de lezer weet meer dan de personages. Een auctoriale verteller geeft bovendien algemeen commentaar buiten het verhaal, zoals "Zo gaat het vaak: wie bloemen brengt, weet zelden wat hij komt halen". Focalisatie gaat over waarnemen: bij een personale verteller is Sanne de focalisator, dus de tante die "langs haar heen keek" wordt gezien door Sannes ogen. Wisselt de focalisatie tussen personages, dan is de verteller alwetend en geen personale.

Sanne drukte de bel inen wachtte. Wat zij niet wist,was dat haar tante al een uurnaar de gang keek, bang voorhet nieuws van dit bezoek.Tante Ria had niet geslapenen zou die dag vertrekken.Sanne, vol hoop, rook aande bloemen. Zo gaat het vaak:wie bloemen brengt, weet zeldenwat hij komt halen. buiten Sanneszichtbinnenwereldvan RiaSannes gevoelcommentaarvan de verteller
Een alwetend fragment met aanwijzingen: wat Sanne niet weet, de binnenwereld van tante Ria, Sannes gevoel en het commentaar van de verteller.
PersonaalAlwetend VV SanneSanneRia ziet en denktdoor Sannekent de gedachtenvan Sanne én Ria
Personaal tegenover alwetend: de verteller (V) kijkt bij personaal door één personage, bij alwetend kent hij de binnenwereld van meer personages.
3Neutraal, ik en betrouwbaarheid

Een neutrale verteller beschrijft alleen wat je kunt zien of horen: "De vrouw keek langs het meisje heen. Ze zeiden niets." Een zin als "Het meisje voelde zich ongemakkelijk" past daar niet, want een gevoel is niet waarneembaar. Een ik-verteller heeft een beperkt perspectief en kleurt zijn verhaal: woorden als "misschien" en "alsof" tonen aarzeling en interpretatie. Hij is niet automatisch betrouwbaar. Zegt een ik "Ik ben altijd eerlijk geweest", maar geeft hij daarna zelf iets toe en schuift hij de schuld af ("niet mijn schuld"), dan is hij een onbetrouwbare verteller. Je toetst zijn verhaal aan tegenstrijdigheden in de tekst zelf.

Ik ben altijd eerlijk geweest.Ik heb haar nooit iets misdaan,behalve die ene keer dat ik haarfiets tegen de schutting zette.Toen hij kapotging, was dat nietmijn schuld. beweringontkenning +uitzonderingschuldafschuiven De pijl toont de tegenspraak: eerst "nooit", dan "behalve".Zo toets je een ik-verteller aan zijn eigen woorden.
Een onbetrouwbare ik-verteller: de bewering "altijd eerlijk", de ontkenning met een uitzondering (de pijl toont de tegenspraak) en het afschuiven van de schuld.
Tip: beantwoord bij elk fragment drie vragen: wie vertelt (ik of hij/zij), wiens gedachten ken ik en door wiens ogen zie ik de wereld? Kijk bij een ik-verteller extra naar tegenstrijdigheden en afschuiven van schuld.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

Fragment A: "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed. Haar blik gleed langs mij heen, naar de gang, alsof ze nog iemand verwachtte. Ik zei niets over de bloemen die ik meebracht; ze lagen warm en zwaar in mijn hand. Misschien, dacht ik, was dit geen goed moment. Maar ik stond er nu eenmaal."

1. Welk vertelperspectief heeft fragment A?

  1. personaal perspectief, want het volgt één personage
  2. ik-perspectief
  3. alwetend perspectief, want de verteller weet alles
  4. neutraal perspectief, want er staat geen mening in
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "personaal perspectief, want het volgt één personage"? Dan verwart de ik-vorm met het volgen van één personage. Personaal is een hij/zij-verhaal, hier zegt de verteller zelf "ik".
  • B (juist): Klopt: de verteller is zelf een personage en vertelt in de eerste persoon.
  • C: Koos je "alwetend perspectief, want de verteller weet alles"? Dan denk je dat de verteller alles weet. De ik kent alleen wat hij zelf meemaakt, dus het is geen alwetend perspectief.
  • D: Koos je "neutraal perspectief, want er staat geen mening in"? Dan denk je dat een ik neutraal is. De ik vertelt zijn eigen gedachten ("dacht ik"), dus het is een ik-perspectief.

Onthoud: Ik zegt: ik-perspectief.

Fragment A: "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed. Haar blik gleed langs mij heen, naar de gang, alsof ze nog iemand verwachtte. Ik zei niets over de bloemen die ik meebracht; ze lagen warm en zwaar in mijn hand. Misschien, dacht ik, was dit geen goed moment. Maar ik stond er nu eenmaal."

2. Wat kan de ik-verteller van fragment A níet met zekerheid weten?

  1. wat hijzelf zich voorneemt als de deur opengaat
  2. hoe zwaar de bloemen in zijn eigen hand liggen
  3. dat hij al van tevoren wist hoe het bezoek zou lopen
  4. wat de vrouw achter de deur denkt en voelt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "wat hijzelf zich voorneemt als de deur opengaat"? Dan denk je dat de ik zijn eigen gedachten niet kent. Die kent hij wel, de gedachten van de vrouw niet.
  • B: Koos je "hoe zwaar de bloemen in zijn eigen hand liggen"? Dan denk je dat dit verborgen is. Hij voelt het zelf, dus dat kan hij vertellen.
  • C: Koos je "dat hij al van tevoren wist hoe het bezoek zou lopen"? Dan denk je dat dit onzeker is. Hij zegt het zelf al van tevoren, dus dat weet hij wel van zichzelf.
  • D (juist): Klopt: een ik-verteller kent alleen zijn eigen gedachten, anderen kan hij alleen waarnemen.

Onthoud: Beperkt perspectief.

Fragment A: "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed. Haar blik gleed langs mij heen, naar de gang, alsof ze nog iemand verwachtte. Ik zei niets over de bloemen die ik meebracht; ze lagen warm en zwaar in mijn hand. Misschien, dacht ik, was dit geen goed moment. Maar ik stond er nu eenmaal."

3. Welke zin laat zien dat de ik-verteller de vrouw alleen van buitenaf ziet?

  1. "alsof ze nog iemand verwachtte"
  2. "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed"
  3. "ze lagen warm en zwaar in mijn hand"
  4. "Maar ik stond er nu eenmaal"
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: met "alsof" gokt hij naar haar gedachten, hij weet het niet.
  • B: Koos je "Ik wist het al voordat ze de deur opendeed"? Dan denk je dat dit van buitenaf is. Dit gaat over zijn eigen voorgevoel, niet over haar gedachten.
  • C: Koos je "ze lagen warm en zwaar in mijn hand"? Dan denk je dat dit over haar gaat. Dit beschrijft zijn eigen gevoel, en zegt niets over de vrouw.
  • D: Koos je "Maar ik stond er nu eenmaal"? Dan denk je dat dit de vrouw betreft. Dit gaat weer over hemzelf, niet over haar gedachten.

Onthoud: Alsof = gok.

Fragment B: "Sanne drukte de bel in en wachtte. Zodra de deur openging, wist ze dat ze te vroeg was: haar tante had haar jas nog aan en keek langs haar heen. Sanne voelde de bloemen zwaar worden in haar hand. Ze had beter moeten bellen, dacht ze."

4. In B staat: "haar tante had haar jas nog aan en keek langs haar heen." Door wiens ogen zie je de tante?

  1. door de ogen van Sanne, het personage dat gevolgd wordt
  2. door de ogen van de tante, omdat zij het onderwerp is
  3. door de ogen van een verteller die alles weet
  4. door niemands ogen, want het is een neutrale beschrijving
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de focalisator is Sanne; wat we van de tante zien, neemt Sanne waar.
  • B: Koos je "door de ogen van de tante, omdat zij het onderwerp..."? Dan denk je dat het onderwerp de focalisator is. De focalisator is wie waarneemt, en dat is Sanne.
  • C: Koos je "door de ogen van een verteller die alles weet"? Dan denk je dat een alwetende kijkt. Het perspectief is personaal, dus Sanne ziet.
  • D: Koos je "door niemands ogen, want het is een neutrale..."? Dan denk je dat het neutraal is. Het gaat om wat Sanne opvalt, dus het is haar waarneming.

Onthoud: Wie neemt waar?

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app