Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Examenvragen

Examenvragen Scheikunde HAVO met antwoorden

16 vragen (36 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 6 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.

Maak het als proefexamen met klokUitleg per onderwerp

Opgave 1: Aardgas verbranden

Aardgas bestaat vooral uit methaan (CH₄). Bij het branden van een gasfornuis reageert methaan met zuurstof uit de lucht. Afbeelding 1 toont deze reactie met molecuulmodellen. Molaire massa's: M(CH₄) = 16 g/mol, M(CO₂) = 44 g/mol.

+2+2koolstofwaterstofzuurstof
afbeelding 1: de verbranding van methaan in molecuulmodellen
2 punten

1. Geef de kloppende reactievergelijking van de volledige verbranding van methaan en laat met de atoomaantallen zien dat hij klopt.

Modelantwoord en puntenverdeling

CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O. Controle: C 1 → 1; H 4 → 4; O 4 (uit 2 O₂) → 2 (in CO₂) + 2 (in 2 H₂O) = 4. Links en rechts even veel atomen, dus de vergelijking klopt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: juiste begin- en eindstoffen. 1 punt: juiste coëfficiënten (2 O₂, 2 H₂O) mét kloppende atoomcontrole.

3 punten

2. Een brander verbruikt 8,0 g methaan. Bereken hoeveel gram koolstofdioxide daarbij ontstaat. Laat de mol-stappen zien.

Modelantwoord en puntenverdeling

n(CH₄) = m/M = 8,0 ÷ 16 = 0,50 mol. Uit de reactievergelijking is de molverhouding CH₄ : CO₂ = 1 : 1, dus n(CO₂) = 0,50 mol. m(CO₂) = n·M = 0,50 × 44 = 22 g CO₂.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: n(CH₄) = 8,0/16 = 0,50 mol. 1 punt: molverhouding 1 : 1 → n(CO₂) = 0,50 mol. 1 punt: m = 0,50 × 44 = 22 g.

2 punten

3. Bij te weinig zuurstof ontstaat het giftige koolstofmonoöxide (CO) in plaats van CO₂. Leg uit waarom een cv-ketel voldoende luchttoevoer nodig heeft en geef aan hoe je aan de formules ziet dat CO bij zuurstoftekort ontstaat.

Modelantwoord en puntenverdeling

Met genoeg zuurstof verloopt de verbranding volledig tot CO₂. Bij te weinig zuurstof is er per koolstofatoom niet genoeg zuurstof beschikbaar, waardoor er maar één zuurstofatoom per koolstof wordt gebonden: er ontstaat CO (één O) in plaats van CO₂ (twee O). Voldoende luchttoevoer voorkomt dus de vorming van giftig CO.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: genoeg zuurstof → volledige verbranding → CO₂ i.p.v. giftig CO. 1 punt: bij zuurstoftekort maar 1 O per C beschikbaar → CO (1 O) i.p.v. CO₂ (2 O).

Opgave 2: Energie bij een reactie

De verbranding van methaan is een exotherme reactie. Afbeelding 2 is het energiediagram van deze reactie.

Eaenergie-effectbeginstoffenproductenenergiereactieverloop →
afbeelding 2: energiediagram van een exotherme reactie
2 punten

4. Leg met afbeelding 2 uit dat deze reactie exotherm is, en benoem welk pijltje in de figuur het energie-effect van de reactie voorstelt.

Modelantwoord en puntenverdeling

De reactieproducten liggen in het diagram lager (minder energie) dan de beginstoffen. Het verschil komt tijdens de reactie vrij aan de omgeving, dus de reactie is exotherm. Het groene pijltje "energie-effect" (het hoogteverschil tussen beginstoffen en producten) stelt de vrijgekomen energie voor.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: producten liggen lager → er komt netto energie vrij → exotherm. 1 punt: het groene pijl (hoogteverschil begin-eind) = het energie-effect.

2 punten

5. Ondanks dat de reactie energie oplevert, brandt aardgas pas na een vonk. Leg dit uit met de activeringsenergie (Eₐ), en beschrijf wat een katalysator in dit diagram zou veranderen en wat niet.

Modelantwoord en puntenverdeling

Eerst moet de drempel Eₐ (de "berg" in de figuur) worden overwonnen voordat de reactie op gang komt; de vonk levert die startenergie. Een katalysator verlaagt Eₐ: de piek in het diagram zakt, waardoor de reactie sneller/bij lagere temperatuur verloopt. Het niveau van de beginstoffen en de producten, en dus het energie-effect, verandert daarbij niet.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: Eₐ is de drempel die eerst geleverd moet worden (vonk = startenergie). 1 punt: katalysator verlaagt de piek Eₐ, maar begin-/eindniveau (energie-effect) blijft gelijk.

Opgave 3: Waterstof uit magnesium

Een leerling laat magnesium volledig reageren met een overmaat zoutzuur (HCl): Mg + 2 HCl → MgCl₂ + H₂ Het waterstofgas wordt opgevangen; afbeelding 3 toont het volume tegen de tijd. Gegeven: M(Mg) = 24 g/mol; molair volume Vm = 24·10³ mL/mol (24 dm³/mol). De leerling gebruikt 0,12 g magnesium en 50 mL zoutzuur met concentratie 2,0 mol/L.

0408012010203040volume H₂ (mL)tijd (s)
afbeelding 3: opgevangen volume waterstofgas tegen de tijd
3 punten

6. Bereken met de reactievergelijking en het molair volume welk volume waterstofgas de 0,12 g magnesium oplevert. Laat zien dat dit past bij het eindvolume in afbeelding 3.

Modelantwoord en puntenverdeling

n(Mg) = 0,12 ÷ 24 = 0,0050 mol. Molverhouding Mg : H₂ = 1 : 1, dus n(H₂) = 0,0050 mol. V(H₂) = n·Vm = 0,0050 × 24·10³ = 120 mL. Dat komt overeen met het plateau op 120 mL in afbeelding 3.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: n(Mg) = 0,0050 mol. 1 punt: molverhouding 1 : 1 → n(H₂) = 0,0050 mol. 1 punt: V = 0,0050 × 24·10³ = 120 mL, gekoppeld aan het plateau.

3 punten

7. Toon met een berekening aan dat het zoutzuur (50 mL; 2,0 mol/L) inderdaad in overmaat is ten opzichte van het magnesium.

Modelantwoord en puntenverdeling

Aanwezig: n(HCl) = c·V = 2,0 mol/L × 0,050 L = 0,10 mol. Nodig volgens de verhouding Mg : HCl = 1 : 2: voor 0,0050 mol Mg is 2 × 0,0050 = 0,010 mol HCl nodig. Er is 0,10 mol aanwezig, veel meer dan de benodigde 0,010 mol (factor 10). Het zoutzuur is dus ruim in overmaat; het magnesium is de beperkende stof.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: n(HCl) aanwezig = 2,0 × 0,050 = 0,10 mol. 1 punt: benodigd = 2 × 0,0050 = 0,010 mol (verhouding 1 : 2). 1 punt: 0,10 > 0,010 → HCl in overmaat (Mg beperkend).

2 punten

8. De grafiek loopt eerst steil en wordt daarna horizontaal. Leg met het begrip beperkende stof uit waarom de lijn een horizontaal plateau bereikt.

Modelantwoord en puntenverdeling

In het begin is er veel magnesium, dus wordt er per seconde veel H₂ gevormd (steile lijn). Het magnesium is de beperkende stof en raakt op; het zoutzuur is nog over (overmaat). Zodra al het magnesium is opgebruikt, kan er geen H₂ meer gevormd worden en blijft het volume constant: de lijn wordt horizontaal.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: reactie vertraagt doordat de beperkende stof (Mg) opraakt. 1 punt: als Mg volledig op is stopt de gasvorming → plateau.

Opgave 4: Oplossen en kristalliseren

Afbeelding 4 toont de oplosbaarheid van een zout in water: het aantal gram dat bij elke temperatuur maximaal oplost in 100 g water.

02040608010305070oplosbaarheid (g/100 g water)temperatuur (°C)
afbeelding 4: oplosbaarheid van het zout tegen de temperatuur
3 punten

9. Bij 60 °C lost een leerling 50 g van het zout volledig op in 100 g water. De oplossing wordt afgekoeld tot 30 °C. Bepaal met afbeelding 4 hoeveel gram zout dan uitkristalliseert.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bij 30 °C is de oplosbaarheid 40 g per 100 g water (aflezen via de stippellijnen). Meer dan 40 g kan er bij 30 °C niet opgelost blijven. Van de 50 g blijft dus 40 g opgelost en kristalliseert 50 - 40 = 10 g uit.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: oplosbaarheid bij 30 °C = 40 g/100 g aflezen. 1 punt: bij 30 °C blijft maximaal 40 g opgelost. 1 punt: 50 - 40 = 10 g kristalliseert uit.

2 punten

10. Leg met de vorm van de curve uit waarom je een zout beter kunt zuiveren door het warm op te lossen en daarna af te koelen, dan door het bij kamertemperatuur op te lossen.

Modelantwoord en puntenverdeling

De curve stijgt met de temperatuur: bij hoge temperatuur lost veel meer zout op dan bij lage. Door warm op te lossen krijg je een geconcentreerde oplossing; bij afkoelen daalt de oplosbaarheid sterk, waardoor het zuivere zout weer uitkristalliseert terwijl verontreinigingen (in kleine hoeveelheid) opgelost blijven. Bij kamertemperatuur is dat verschil in oplosbaarheid veel kleiner, dus kristalliseert er veel minder terug.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: oplosbaarheid is hoog bij hoge temperatuur en veel lager bij lage temperatuur (curve stijgt). 1 punt: het grote verschil zorgt bij afkoelen voor veel (zuivere) kristallen; bij kamertemperatuur is dat verschil klein.

Opgave 5: Zuur en base

Afbeelding 5 is een pH-schaal met een aantal stoffen erop. Op de pH-schaal betekent één eenheid verschil een factor 10 in de concentratie H⁺-ionen.

02468101214citroensappH 2waterpH 7ontstopperpH 13zuurneutraalbasisch
afbeelding 5: de pH-schaal met voorbeelden
2 punten

11. Citroensap heeft pH 2, zwart koffie ongeveer pH 5. Bereken hoeveel keer zo groot de concentratie H⁺-ionen in citroensap is vergeleken met koffie, en licht je antwoord toe met de pH-schaal.

Modelantwoord en puntenverdeling

Het verschil is 5 - 2 = 3 pH-eenheden. Elke eenheid lager betekent een factor 10 meer H⁺-ionen, dus 3 eenheden geven 10 × 10 × 10 = 10³ = 1000 keer zo veel H⁺. De concentratie H⁺ in citroensap is 1000 keer zo groot als in koffie.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: verschil van 3 pH-eenheden en per eenheid een factor 10. 1 punt: 10³ = 1000 keer zo veel H⁺.

2 punten

12. Je voegt aan citroensap steeds meer water toe. Leg uit in welke richting de pH verschuift en waarom de pH door verdunnen nooit boven 7 kan uitkomen.

Modelantwoord en puntenverdeling

Door water toe te voegen verdun je het zuur: de concentratie H⁺-ionen daalt, de oplossing wordt minder zuur en de pH stijgt richting 7. Water zelf is neutraal (pH 7), dus verdunnen laat de pH hooguit naar 7 naderen maar er niet bovenuit komen; daarvoor zou je een base moeten toevoegen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: verdunnen → lagere H⁺-concentratie → pH stijgt richting 7. 1 punt: water is neutraal (pH 7), dus pH nadert 7 maar komt er niet boven zonder base.

2 punten

13. Bij te veel maagzuur (zoutzuur, HCl) helpt een tabletje met de base natriumwaterstofcarbonaat. Benoem het type reactie dat optreedt en leg uit waarom de klachten daardoor afnemen.

Modelantwoord en puntenverdeling

Er treedt een neutralisatiereactie op: de base reageert met het zuur (HCl), waarbij ze elkaar opheffen en er onder andere water en een zout (en CO₂) ontstaan. Doordat een deel van het maagzuur wordt weggenomen, daalt de concentratie H⁺ en stijgt de pH in de maag; de maaginhoud wordt minder zuur, waardoor de klachten afnemen.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: neutralisatie(reactie) tussen zuur en base (zuur wordt weggenomen). 1 punt: minder H⁺ → pH stijgt → minder zuur → minder klachten.

Opgave 6: Alcohol als brandstof

Ethanol (afbeelding 6) wordt als biobrandstof gebruikt. Molaire massa M(C₂H₆O) = 46 g/mol; atoommassa's: C = 12, H = 1, O = 16.

CCOHHHHHHhydroxylgroep
afbeelding 6: de structuurformule van ethanol
2 punten

14. Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van ethanol (C₂H₆O) en maak hem kloppend.

Modelantwoord en puntenverdeling

C₂H₆O + 3 O₂ → 2 CO₂ + 3 H₂O. Controle: C 2 → 2; H 6 → 6; O (1 uit ethanol + 6 uit 3 O₂ = 7) → (4 uit 2 CO₂ + 3 uit 3 H₂O = 7). De vergelijking klopt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: juiste begin- en eindstoffen. 1 punt: kloppende coëfficiënten 3 O₂ → 2 CO₂ + 3 H₂O (met de O uit ethanol meegeteld).

3 punten

15. Bereken het massapercentage koolstof in ethanol (C₂H₆O). Laat je berekening zien.

Modelantwoord en puntenverdeling

Massa koolstof per mol ethanol = 2 × 12 = 24 g; totale molaire massa = 46 g/mol. Massapercentage C = (24 ÷ 46) × 100% = 52% (afgerond).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: massa C = 2 × 12 = 24 g per mol. 1 punt: deling door de molaire massa 46. 1 punt: (24/46) × 100% ≈ 52%.

1 punt

16. Dimethylether heeft dezelfde molecuulformule C₂H₆O als ethanol, maar een andere structuur. Hoe noem je twee zulke stoffen?

Modelantwoord en puntenverdeling

Isomeren: stoffen met dezelfde molecuulformule maar een verschillende structuurformule (en daardoor andere eigenschappen).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: isomeren.

Oefen Scheikunde verder in de app

Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app