Slagio

Leren › Biologie VWO › Examenvragen

Examenvragen Biologie VWO met antwoorden

13 vragen (33 punten) in de stijl van het centraal examen, verdeeld over 6 opgaven met context en figuren. Probeer eerst zelf een antwoord en klap daarna het modelantwoord met de puntenverdeling open.

Maak het als proefexamen met klok

Opgave 1: Van gen naar eiwit

Afbeelding 1 toont de synthese van een eiwit. Bovenaan staat de matrijsstreng (template) van een stukje DNA; daaronder het mRNA en de vertaling in het ribosoom. Gebruik de codontabel.

DNA (matrijsstreng)TAC CGG CTT ATTtranscriptieAUG GCC GAA UAAtranslatieribosoompolypeptidecodontabel (mRNA)AUG = Met (start)GCC = AlaGAA = GluUAA = stopCUU = LeuAAU = Asn
afbeelding 1: transcriptie en translatie met codontabel
2 punten

1. Leid uit de matrijsstreng (DNA) van afbeelding 1 af dat het mRNA de basevolgorde AUG-GCC-GAA-UAA heeft. Leg de basenparingsregels uit die je gebruikt.

Modelantwoord en puntenverdeling

Bij transcriptie wordt op de matrijsstreng een complementair mRNA gemaakt volgens de basenparing A-U (in plaats van A-T bij RNA), T-A, G-C en C-G. TAC geeft dus AUG, CGG geeft GCC, CTT geeft GAA en ATT geeft UAA. Zo ontstaat het mRNA AUG-GCC-GAA-UAA.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: complementaire basenparing benoemd, met U i.p.v. T in RNA. 1 punt: correcte afleiding TAC-CGG-CTT-ATT → AUG-GCC-GAA-UAA.

2 punten

2. Bepaal met de codontabel de aminozuurvolgorde van het polypeptide dat bij dit mRNA hoort.

Modelantwoord en puntenverdeling

AUG = Met (start), GCC = Ala, GAA = Glu, UAA = stop. Het polypeptide is dus Met-Ala-Glu; bij UAA stopt de translatie (geen aminozuur).

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: Met-Ala-Glu in de juiste volgorde. 1 punt: UAA is een stopcodon (codeert geen aminozuur).

3 punten

3. Door een puntmutatie verandert in het DNA het derde tripletcodon van CTT in CTC. Beredeneer welk gevolg dit heeft voor het eiwit, en leg uit waarom zo'n mutatie een "stille mutatie" kan zijn.

Modelantwoord en puntenverdeling

CTT wordt CTC; het bijbehorende mRNA-codon verandert dan van GAA in GAG. Beide codons coderen voor hetzelfde aminozuur (glutaminezuur, Glu), doordat de genetische code gedegenereerd is (meerdere codons voor één aminozuur). Het eiwit verandert dus niet: dit is een stille mutatie.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: mRNA-codon verandert van GAA naar GAG. 1 punt: beide coderen voor hetzelfde aminozuur (Glu) door de gedegenereerde code. 1 punt: conclusie: geen verandering in het eiwit = stille mutatie.

Opgave 2: Transport door het membraan

Afbeelding 2 toont een celmembraan met een transporteiwit. De stof (blauwe deeltjes) wordt van buiten (lage concentratie) naar binnen (hoge concentratie) verplaatst; daarbij wordt ATP verbruikt.

buiten (lage concentratie)binnen (hoge concentratie)tegen degradiënt inATP -> ADP + P
afbeelding 2: transport van een stof door het membraan
3 punten

4. Leg met afbeelding 2 uit dat dit transport géén diffusie of osmose kan zijn, maar actief transport is. Gebruik de begrippen concentratiegradiënt en ATP.

Modelantwoord en puntenverdeling

De stof wordt van een lage naar een hoge concentratie verplaatst, dus tegen de concentratiegradiënt in. Diffusie en osmose verlopen juist mét de gradiënt mee (van hoog naar laag) en kosten geen energie. Transport tegen de gradiënt in kan alleen met een transporteiwit dat energie gebruikt; in de figuur wordt daarvoor ATP verbruikt (ATP → ADP + P). Daarom is dit actief transport.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: de stof gaat tegen de gradiënt in (van laag naar hoog). 1 punt: diffusie/osmose gaat juist mét de gradiënt mee en kost geen energie. 1 punt: transport tegen de gradiënt vereist energie (ATP) → actief transport.

2 punten

5. Een gif blokkeert in deze cel de vorming van ATP. Beredeneer wat er daardoor met dit transport gebeurt en met het concentratieverschil over het membraan.

Modelantwoord en puntenverdeling

Zonder ATP heeft het transporteiwit geen energie meer om de stof tegen de gradiënt in te pompen, dus het actieve transport stopt. Het opgebouwde concentratieverschil kan dan niet meer in stand worden gehouden; door lekdiffusie zal de stof geleidelijk terugstromen van hoog naar laag, waardoor het concentratieverschil kleiner wordt en uiteindelijk verdwijnt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: zonder ATP stopt het actieve transport (geen energie). 1 punt: het concentratieverschil neemt af / verdwijnt (de stof diffundeert terug).

Opgave 3: De zenuwimpuls

Afbeelding 3 toont het verloop van de membraanpotentiaal van een zenuwcel tijdens een actiepotentiaal.

-80-40040drempeldepolarisatierepolarisatiemembraanpotentiaal (mV)tijd (ms)
afbeelding 3: de membraanpotentiaal tegen de tijd
3 punten

6. Beschrijf met afbeelding 3 de ionbewegingen tijdens de depolarisatie en de repolarisatie. Betrek de rustpotentiaal en de rol van natrium- en kaliumionen.

Modelantwoord en puntenverdeling

In rust is de membraanpotentiaal ongeveer -70 mV (binnenkant negatief). Bij depolarisatie gaan de natriumkanalen open en stromen Na⁺-ionen de cel in; daardoor wordt de binnenkant positief en schiet de potentiaal omhoog naar ongeveer +30 mV. Bij repolarisatie sluiten de natriumkanalen en gaan de kaliumkanalen open, zodat K⁺-ionen de cel uit stromen; de binnenkant wordt weer negatief en de potentiaal daalt terug (met kort een ondershoot) naar de rustwaarde.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: rustpotentiaal ± -70 mV. 1 punt: depolarisatie = Na⁺ de cel in → binnenkant positief (+30 mV). 1 punt: repolarisatie = K⁺ de cel uit → terug naar negatief.

2 punten

7. Na de actiepotentiaal herstelt de natrium-kaliumpomp de oorspronkelijke ionverdeling. Leg uit waarom dit herstel energie (ATP) kost en waarom het noodzakelijk is voor een volgende impuls.

Modelantwoord en puntenverdeling

Tijdens de impuls is Na⁺ naar binnen en K⁺ naar buiten gestroomd, elk mét hun gradiënt mee. De natrium-kaliumpomp pompt Na⁺ weer naar buiten en K⁺ weer naar binnen, dus tegen de concentratiegradiënten in; dat is actief transport en kost daarom ATP. Zonder dit herstel verdwijnen de gradiënten en kan er geen nieuwe depolarisatie (instroom van Na⁺) plaatsvinden, zodat een volgende impuls onmogelijk wordt.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: de pomp verplaatst Na⁺/K⁺ tegen hun gradiënt in → actief transport → kost ATP. 1 punt: zonder herstel van de gradiënten is geen nieuwe actiepotentiaal mogelijk.

Opgave 4: Bloedglucose in balans

Afbeelding 4 is een schema van de regeling van de bloedglucoseconcentratie na een maaltijd.

bloedglucosestijgtalvleeskliermaakt insulinecellen nemenglucose opbloedglucosedaaltnegatieveterugkoppeling
afbeelding 4: regeling van de bloedglucoseconcentratie
3 punten

8. Leg met afbeelding 4 uit waarom dit een negatieve terugkoppeling is, en waarom de bloedglucoseconcentratie hierdoor rond een vaste waarde stabiel blijft (homeostase).

Modelantwoord en puntenverdeling

Een stijging van de bloedglucose zet de alvleesklier aan tot het maken van insuline; insuline zorgt dat lichaamscellen glucose opnemen, waardoor de bloedglucose weer daalt. Het gevolg (glucose daalt) werkt dus de oorzaak (glucose was gestegen) tegen: dat is negatieve terugkoppeling. Doordat een afwijking steeds wordt tegengewerkt (zowel te hoog als te laag wordt gecorrigeerd), blijft de bloedglucose rond een vaste streefwaarde schommelen: homeostase.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: het effect (glucose daalt) werkt de oorzaak (glucose steeg) tegen = negatieve terugkoppeling. 1 punt: koppeling insuline → cellen nemen glucose op → glucose daalt. 1 punt: afwijkingen worden gecorrigeerd → stabiele streefwaarde (homeostase).

2 punten

9. Bij iemand met diabetes type 1 maakt de alvleesklier geen insuline meer. Beredeneer met het schema wat er na een maaltijd met de bloedglucose gebeurt en waarom.

Modelantwoord en puntenverdeling

Zonder insuline valt de stap "cellen nemen glucose op" grotendeels weg: de lichaamscellen krijgen het signaal niet om glucose uit het bloed te halen. Na een maaltijd komt er wel glucose in het bloed, maar die wordt niet opgenomen, waardoor de bloedglucoseconcentratie sterk stijgt en hoog blijft (hyperglykemie). De negatieve terugkoppeling die de glucose zou laten dalen, is onderbroken.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: zonder insuline nemen de cellen de glucose niet (goed) op. 1 punt: de bloedglucose stijgt sterk en blijft hoog (terugkoppeling onderbroken).

Opgave 5: Overerving in een familie

In een familie komt een erfelijke aandoening voor. Afbeelding 5 is de stamboom. De aandoening wordt veroorzaakt door een recessief allel dat op het X-chromosoom ligt.

IIIIIIaangedaangezond□ man ○ vrouw
afbeelding 5: stamboom van de aandoening
3 punten

10. Toon met de stamboom (afbeelding 5) aan dat de overerving past bij een X-chromosomaal recessief allel, en niet bij een autosomaal dominant allel.

Modelantwoord en puntenverdeling

De aandoening komt vooral bij mannen voor en kan een generatie overslaan (niet-aangedane ouders krijgen een aangedane zoon), wat past bij recessief. Omdat mannen maar één X-chromosoom hebben, zijn zij bij één recessief allel al aangedaan, terwijl vrouwen twee recessieve allelen nodig hebben; daardoor zijn er meer aangedane mannen. Een aangedane zoon erft het allel via zijn (draagster-)moeder. Bij een autosomaal dominant allel zou de aandoening juist in elke generatie voorkomen en ongeveer even vaak bij mannen als vrouwen, en zou elke aangedane persoon een aangedane ouder hebben; dat past niet bij de stamboom.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: meer aangedane mannen dan vrouwen, passend bij X-recessief (man met één allel al aangedaan). 1 punt: de aandoening slaat een generatie over / komt via draagster-moeders → recessief. 1 punt: uitsluiten autosomaal dominant (zou elke generatie en beide geslachten gelijk treffen).

3 punten

11. Een niet-aangedane vrouw die draagster is (X^A X^a) krijgt kinderen met een niet-aangedane man (X^A Y). Geef het kruisingsschema en bereken de kans dat een willekeurig kind van dit paar de aandoening heeft.

Modelantwoord en puntenverdeling

Gameten moeder: X^A en X^a; gameten vader: X^A en Y. Nakomelingen: X^A X^A (gezonde dochter), X^A X^a (draagster-dochter), X^A Y (gezonde zoon), X^a Y (aangedane zoon). Elk met kans ¼. Alleen X^a Y is aangedaan, dus de kans dat een willekeurig kind de aandoening heeft is ¼ (25%). (Van de zonen is de helft aangedaan, van de dochters geen.)

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: juiste gameten en kruisingsschema. 1 punt: de vier genotypen X^A X^A, X^A X^a, X^A Y, X^a Y. 1 punt: kans op een aangedaan kind = ¼ (25%).

Opgave 6: Allelen in een populatie

In een grote populatie is de aandoening uit opgave 5 zeldzaam. Afbeelding 6 toont de genotypefrequenties van een autosomaal gen (dus niet X-gebonden) in een populatie die in Hardy-Weinberg-evenwicht is. A is dominant, a is recessief.

0.000.250.500.751.000.64AA (p²)0.32Aa (2pq)0.04aa (q²)frequentie
afbeelding 6: genotypefrequenties in Hardy-Weinberg-evenwicht
2 punten

12. In afbeelding 6 is de frequentie van het genotype aa gelijk aan 0,04. Bereken met de Hardy-Weinberg-verhouding de allelfrequenties van a en A.

Modelantwoord en puntenverdeling

q² = frequentie aa = 0,04, dus q (frequentie van allel a) = √0,04 = 0,2. Dan is p (frequentie van allel A) = 1 - q = 1 - 0,2 = 0,8. (Controle: p² = 0,64 en 2pq = 2·0,8·0,2 = 0,32, zoals in de figuur.)

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: q = √0,04 = 0,2. 1 punt: p = 1 - 0,2 = 0,8.

3 punten

13. Bereken welk deel van de populatie drager is van het recessieve allel zonder zelf het recessieve genotype te hebben. Leg daarna uit waarom een recessief allel ook bij zeldzame aandoeningen lang in een populatie aanwezig kan blijven.

Modelantwoord en puntenverdeling

De heterozygote dragers hebben genotype Aa, met frequentie 2pq = 2 · 0,8 · 0,2 = 0,32, dus 32% van de populatie is drager zonder de aandoening. Een recessief allel blijft lang aanwezig omdat het bij heterozygoten (Aa) verborgen zit: die dragers hebben zelf geen aandoening, dus de natuurlijke selectie "ziet" het allel niet en verwijdert het niet. Alleen de zeldzame homozygoot recessieven (aa) worden getroffen, terwijl het merendeel van de a-allelen veilig in dragers wordt doorgegeven.

Zo worden de punten verdeeld: 1 punt: dragers = 2pq = 0,32 (32%). 1 punt: het recessieve allel zit verborgen bij heterozygote dragers (geen aandoening). 1 punt: selectie werkt daardoor nauwelijks tegen het allel → het blijft lang aanwezig.

Oefen Biologie verder in de app

Dit is een origineel Slagio-proefexamen in examenstijl, met eigen contexten en figuren. De echte centrale examens staan op examenblad.nl en in de examenbibliotheek van de app.

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app