Slagio

Leren › Nederlands VWO › Domein C: Schrijfvaardigheid

Tekstsoort, doel en lezersgroep afstemmen

Je kiest bij een schrijfopdracht de juiste tekstsoort (uiteenzetting, beschouwing of betoog), bepaalt je schrijfdoel en je lezers, en stemt inhoud, woordkeus en register daarop af.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Bij een schrijfopdracht bepaal je eerst de tekstsoort (uiteenzetting, beschouwing of betoog), je schrijfdoel en je lezersgroep. Daarna stem je inhoud, woordkeus en register daarop af.
Begrippenlijst
BegripKern
UiteenzettingUitleggen en informeren, zonder mening.
BeschouwingTwee kanten naast elkaar, geen standpunt.
BetoogStandpunt verdedigen om te overtuigen.
Schrijfdoel, lezersgroepWat wil je bereiken, voor wie schrijf je?
VoorkennisWat de lezers al weten.
Register, woordkeusFormeel of informeel, passende woorden.
1De opdracht lezen: tekstsoort en doel

Lees de opdracht zorgvuldig, want daarin staat welke tekst je moet schrijven. Vraagt de opdracht uitleg zonder eigen mening, dan schrijf je een uiteenzetting: je informeert. Staan er twee kanten naast elkaar en moet de lezer nadenken, dan is het een beschouwing: je biedt opvattingen ter overweging aan. Mag of moet je een standpunt kiezen en de lezer overtuigen, dan schrijf je een betoog. Het schrijfdoel volgt uit de soort: informeren, ter overweging aanbieden of overtuigen. Een veelgemaakte fout is een betoog schrijven terwijl een uiteenzetting is gevraagd: je haalt dan het eigen standpunt en de oproep uit je tekst. Controleer daarom na het schrijven nog een keer of je de gevraagde soort hebt geschreven, in plaats van de tekst waar je zelf zin in had.

wat vraagt de opdracht?uiteenzettingbeschouwingbetoogbij uitlegbij twee kantenbij standpuntinformerennadenkenovertuigen
De opdracht bepaalt de tekstsoort: uitleg geeft een uiteenzetting, twee kanten een beschouwing en een standpunt een betoog.
Onthoud: uitleg = uiteenzetting, twee kanten = beschouwing, standpunt = betoog.
2De lezersgroep analyseren

Je schrijft voor een lezersgroep. Analyseer die met vier vragen. Hoe oud zijn de lezers? Wat is hun voorkennis: kennen ze het onderwerp? Wat is hun belangstelling of houding: nieuwsgierig, bezorgd of kritisch? En hoeveel tijd hebben ze? Ouders die het onderwijs niet goed kennen, zich zorgen maken en weinig tijd hebben, vragen een korte, duidelijke en geruststellende tekst zonder vakjargon. Kinderen van groep 8 vragen eenvoudige woorden en korte zinnen. Een gemengde groep van leerlingen en docenten vraagt een toegankelijke en respectvolle toon. Hoe minder voorkennis, hoe meer uitleg en voorbeelden; hoe meer voorkennis, hoe sneller je tot de kern komt. De lezersgroep bepaalt dus wat je opschrijft, in welke volgorde en met welke woorden.

leeftijdvoorkennishoudingtijdhoe je schrijftkind of volwassenewat weten ze al?zorgen of nieuwsgierigkort of uitgebreid
De lezersgroep analyseren: leeftijd, voorkennis, houding en tijd bepalen samen hoe je schrijft.
Tip: stel jezelf vooraf de vraag: wat weten mijn lezers al, en wat moeten ze na het lezen weten of doen?
3Inhoud en opbouw afstemmen

De inhoud volgt uit soort, doel en lezers. Een betoog bevat een stelling, argumenten, een reactie op een tegenwerping en een conclusie. Een uiteenzetting bevat feiten en uitleg in een logische volgorde, zonder oordeel. Een beschouwing zet voor- en nadelen of opvattingen naast elkaar en sluit af zonder keuze. Pas ook de omvang aan: ouders met weinig tijd lezen liever drie korte alinea's dan tien pagina's. Begin bij lezers die weinig weten met de belangrijkste keuze, werk dan de opties uit en sluit af met een advies. Gebruik voorbeelden die de lezers herkennen. Laat informatie weg die niet bij je doel past, ook als je haar interessant vindt. Een goede afstemming merk je aan de lezer: hij begrijpt de tekst meteen, herkent zich in de voorbeelden en weet na het lezen wat hij moet weten of doen.

betooguiteenzettingbeschouwingstellingargumententegenwerpingconclusiefeitenuitleglogischevolgordekant Akant Bafwegengeen keuzeinhoud volgt uit soort, doel en lezers
Inhoud per tekstsoort: een betoog heeft stelling, argumenten en conclusie, een uiteenzetting feiten en uitleg, een beschouwing twee kanten.
Onthoud: de inhoud volgt uit de soort; selecteer en ordenen op basis van je lezers.
4Woordkeus en register

Je woordkeus en register passen bij lezers en gelegenheid. Een formeel register is beleefd en zakelijk: Geachte wethouder, ik schrijf u om een nieuwe sporthal te vragen. Een informeel register is los en alledaags, zoals tegen een vriend. Een formele brief begint met een beleefde aanhef, gebruikt u en bevat geen spreektaal als ff of ik wou. Bij kinderen kies je alledaagse woorden en korte zinnen: door olie en gas wordt de aarde warmer in plaats van antropogene broeikasgasemissies. Moeilijk doen om serieus te lijken schaadt je boodschap: begrijpelijk schrijven is een kracht. Wissel niet halverwege van register en controleer aan het eind of toon, woorden en zinslengte bij je lezers passen, en of de tekstsoort klopt met de opdracht.

informeelnetjesformeelvriendendocentwethouder"ik wou ff""ik wil graag""ik schrijf u"kies het register dat bij je lezer past
Registers van informeel naar formeel: spreektaal bij vrienden, nette taal bij een docent en formele taal met u bij een wethouder.
Tip: lees je tekst aan het eind voor je lezer: past de toon bij hem en bij de gelegenheid?

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

Opdracht: schrijf een tekst voor de schoolkrant over het gebruik van mobiele telefoons in de les. Je mag zelf een standpunt kiezen en je wilt de lezers van dat standpunt overtuigen. Je lezers zijn leerlingen en docenten van de school.

1. Welke tekstsoort past bij deze opdracht?

  1. een uiteenzetting
  2. een betoog
  3. een beschouwing
  4. een verhaal
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "een uiteenzetting"? Dan denk je dat elke krantentekst uitleg is. Bij een uiteenzetting informeer je zonder standpunt, hier moet je overtuigen.
  • B (juist): Klopt: je kiest een standpunt en wilt de lezers overtuigen.
  • C: Koos je "een beschouwing"? Dan denk je dat je twee kanten moet afwegen. Je mag zelf kiezen en wilt overtuigen, dus een beschouwing past niet.
  • D: Koos je "een verhaal"? Dan denk je dat een schoolkrant verhalen vraagt. De opdracht vraagt een zakelijke tekst met standpunt, geen verhaal.

Onthoud: Standpunt en overtuigen.

Opdracht: schrijf een tekst voor de schoolkrant over het gebruik van mobiele telefoons in de les. Je mag zelf een standpunt kiezen en je wilt de lezers van dat standpunt overtuigen. Je lezers zijn leerlingen en docenten van de school.

2. Hoe herken je in de opdracht dat een betoog wordt gevraagd?

  1. er staat dat het een schoolkrant is
  2. standpunt kiezen en overtuigen
  3. er staat dat het om telefoons gaat
  4. er staat dat docenten meelezen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "er staat dat het een schoolkrant is"? Dan denk je dat het medium de soort bepaalt. Het medium zegt niets, de opdracht zelf wel.
  • B (juist): Klopt: standpunt en overtuigen horen bij een betoog.
  • C: Koos je "er staat dat het om telefoons gaat"? Dan denk je dat het onderwerp de soort bepaalt. Over telefoons kun je elke soort schrijven, het doel bepaalt.
  • D: Koos je "er staat dat docenten meelezen"? Dan denk je dat de lezers de soort bepalen. Ze bepalen je toon, niet de soort.

Onthoud: Wat moet je bereiken?

Je krijgt de opdracht een tekst te schrijven over de gevolgen van fastfood voor kinderen. Een leerling schrijft een betoog met de stelling dat fastfood verboden moet worden. De opdracht vroeg om een uitleg zonder eigen mening.

3. Welke aanpassing maakt van de tekst een goede uiteenzetting?

  1. stelling schrappen, neutraal uitleggen
  2. een veel sterkere stelling toevoegen aan de tekst
  3. de tekst korter maken en verder niets aanpassen
  4. een oproep aan de lezer toevoegen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een uiteenzetting informeert zonder standpunt.
  • B: Koos je "een veel sterkere stelling toevoegen aan de tekst"? Dan denk je dat meer overtuigen beter is. De opdracht vroeg uitleg, dus een sterker standpunt past niet.
  • C: Koos je "de tekst korter maken en verder niets aanpassen"? Dan denk je dat de lengte het probleem is. Het gaat om de soort, dus korter lost niets op.
  • D: Koos je "een oproep aan de lezer toevoegen"? Dan denk je dat een oproep past. Een oproep hoort bij een betoog, niet bij een uiteenzetting.

Onthoud: Standpunt eruit.

Opdracht: leg aan alle leerlingen uit hoe de nieuwe regels voor telefoons werken. Je hoeft geen mening te geven en de lezers moeten na afloop precies weten wat wel en niet mag. De tekst komt op de website van de school te staan.

4. Welke formulering past bij het doel van deze tekst?

  1. "Deze regels zijn gewoon belachelijk en moeten helemaal weg."
  2. "Telefoons zijn een plaag, dus gelukkig is er nu een regel."
  3. "Misschien zijn de regels goed, misschien ook niet."
  4. "De regels werken zo: de telefoon blijft in je tas."
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "Deze regels zijn gewoon belachelijk en moeten..."? Dan denk je dat een mening past. De opdracht vraagt uitleg, dus een mening hoort er niet in.
  • B: Koos je "Telefoons zijn een plaag, dus gelukkig is er nu een..."? Dan denk je dat een oordeel past. De opdracht vraagt neutrale uitleg, dus een oordeel past niet.
  • C: Koos je "Misschien zijn de regels goed, misschien ook niet."? Dan denk je dat twijfel past. De opdracht vraagt duidelijkheid, dus twijfel past niet.
  • D (juist): Klopt: het is duidelijk, zakelijk en informerend.

Onthoud: Uitleggen, niet oordelen.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VWO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app