Slagio

Leren › Nederlands VWO › Domein A: Leesvaardigheid

Tekstsoort en schrijfdoel bepalen

Je bepaalt of een tekst of tekstgedeelte uiteenzettend, beschouwend of betogend is, wat de schrijver ermee wil bereiken en wat het belangrijkste doel is als een tekst meerdere doelen heeft.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elke examentekst is uiteenzettend, beschouwend of betogend. De soort volgt uit het schrijfdoel: informeren, ter overweging aanbieden of overtuigen. Bij een mengvorm bepaal je het belangrijkste doel, en een tekstgedeelte kan een ander doel hebben dan de rest.
Begrippenlijst
BegripKern
Uiteenzettende tekstLegt uit, beschrijft, verklaart of deelt mee.
Beschouwende tekstBiedt opvattingen ter overweging aan.
Betogende tekstVerdedigt een standpunt met argumenten.
SchrijfdoelInformeren, ter overweging aanbieden, overtuigen of tot actie aanzetten.
MengvormDelen van meer soorten: bepaal het belangrijkste doel.
SignaalWoorden of opbouw die het doel verraden.
1De drie tekstsoorten

Een uiteenzettende tekst legt iets uit, beschrijft, verklaart of deelt mee. Het doel is informeren over een stand of gang van zaken, zoals een tekst die het omstandereffect verklaart. Een beschouwende tekst biedt interpretaties, verklaringen en opinies ter overweging aan. De lezer moet nadenken over een kwestie; de schrijver wil hem niet voor één kant winnen en weegt vaak voor- en nadelen af. Een betogende tekst verdedigt een beargumenteerd standpunt. Het doel is overtuigen, of de lezer tot actie aanzetten. Op het vwo zijn de teksten abstracter en hun opbouw is minder vanzelfsprekend dan op de havo, dus je bepaalt de soort aan het doel en niet aan het onderwerp: over hetzelfde onderwerp kun je uitleggen, afwegen en betogen.

uiteenzettingbeschouwingbetooginformerenter overwegingovertuigenlegt uitweegt afstandpuntgeen meninggeen keuzemet argumentenneutraalkiest partij
De drie tekstsoorten: de uiteenzetting informeert, de beschouwing biedt opvattingen ter overweging aan en het betoog verdedigt een standpunt om te overtuigen.
Onthoud: uiteenzetting = informeren, beschouwing = ter overweging aanbieden, betoog = overtuigen of tot actie aanzetten.
2Het schrijfdoel en de signalen

Je bepaalt het schrijfdoel met twee vragen. Eerst: verdedigt de schrijver één standpunt? Zo ja, dan is het een betoog, en signalen daarvan zijn moet, horen, daarom, het weerleggen van een tegenstander en een oproep. Zo nee: worden verschillende opvattingen afgewogen zonder keuze? Dan is het een beschouwing, met signalen als enerzijds, anderzijds, sommigen, anderen en misschien. Blijft er alleen uitleg over, met woorden als onderzoekers verklaren of dit gebeurt doordat, dan is het een uiteenzetting. Let niet op het onderwerp, het aantal feiten of de lengte van de tekst: die bepalen de soort niet. Zoek het doel.

Verdedigt de schrijveréén standpunt?Worden opvattingenafgewogen, zonder keuze?betoogovertuigenbeschouwingter overweginguiteenzettinginformerenjajaneenee
Het schrijfdoel bepalen in twee vragen: een standpunt geeft een betoog, een afweging zonder keuze een beschouwing en anders is het een uiteenzetting.
Tip: zoek eerst het woord of de zin die laat zien wat de schrijver van de lezer wil: weten, nadenken of doen.
3Mengvormen en het belangrijkste doel

Veel vwo-teksten zijn een mengvorm: ze beginnen met uitleg en eindigen met een oordeel, of ze noemen voor- en nadelen en kiezen dan toch. De eindterm vraagt dan het belangrijkste schrijfdoel. Stel de vraag: waar werkt de tekst naartoe? Wordt de uitleg alleen gegeven om een standpunt voor te bereiden, dan is het hoofddoel overtuigen en is de tekst voornamelijk betogend. Blijft de uitleg zelfstandig staan en komt er hooguit een enkele meningszin bij, dan is het hoofddoel informeren. Een slotzin met moet en een oproep aan een instantie wijst vaak op het standpunt waar het geheel op uitloopt. Tel nooit alleen het aantal zinnen per soort: de plaats en de functie van het standpunt wegen zwaarder.

uitleg: informerenstandpunteen tekst in twee delenbelangrijkste doel: overtuigende tekst werkt naar het standpunt toebereidt voor
Een mengvorm met uitleg en een standpunt aan het slot: het belangrijkste schrijfdoel is overtuigen, omdat de tekst naar het standpunt toewerkt.
Onthoud: bij een mengvorm bepaal je het belangrijkste doel door te kijken waar de tekst naartoe werkt.
4Tekstgedeelte en valkuilen

Een examenvraag kan over een tekstgedeelte gaan, bijvoorbeeld één alinea of de laatste twee zinnen. Beoordeel dan het doel van dat gedeelte zelf, want het kan afwijken van de rest van de tekst: een uiteenzettende tekst kan in de slotalinea een standpunt innemen. Let ook op vier valkuilen. Feiten in een tekst maken hem niet uiteenzettend, want in een betoog dienen ze als argument. Nadelen noemen maakt een tekst niet beschouwend, want een betoog weerlegt nadelen. Eén voorzichtig woord zoals misschien maakt een tekst niet beschouwend als de rest een standpunt verdedigt. En een titel in vraagvorm bepaalt de soort niet: kijk naar wat de schrijver in de tekst zelf doet. Bij het examen noem je dan de soort en een signaal dat die soort aanwijst.

valkuiljuister staan feiten iner staan nadelen inéén woord "misschien"een vraag als titelfeiten kunnenargumenten zijneen betoog weerlegtnadelen ookkijk naar hethele doelkijk naar wat detekst zelf doet
Vier valkuilen bij het bepalen van de tekstsoort: feiten, nadelen, een voorzichtig woord en een vraag in de titel bepalen de soort niet; het doel doet dat.
Tip: noem op het examen altijd de soort, het schrijfdoel en één signaal uit de tekst waaraan je dat ziet.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke tekstsoort biedt opvattingen ter overweging aan, zonder de lezer voor één kant te winnen?

  1. de betogende tekst
  2. de beschouwende tekst
  3. de uiteenzettende tekst
  4. de verhalende tekst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de betogende tekst"? Dan denk je dat elke tekst met meningen een betoog is. Een betoog verdedigt één standpunt, een beschouwing weegt opvattingen af.
  • B (juist): Klopt: een beschouwing laat de lezer nadenken over een kwestie en wil hem niet voor één standpunt winnen.
  • C: Koos je "de uiteenzettende tekst"? Dan denk je dat opvattingen alleen worden meegedeeld. Een uiteenzetting informeert feitelijk, een beschouwing biedt opvattingen aan om over na te denken.
  • D: Koos je "de verhalende tekst"? Dan denk je aan een tekst met personages en een plot. Dat is fictie; op het examen lees je uiteenzettende, beschouwende en betogende teksten.

Onthoud: Nadenken, niet overtuigen.

Psychologen noemen het verschijnsel het omstandereffect: hoe meer mensen getuige zijn van een noodsituatie, hoe kleiner de kans dat een individu ingrijpt. Onderzoekers verklaren dit met twee mechanismen. Het eerste is verspreiding van verantwoordelijkheid: iedere omstander neemt aan dat een ander wel zal helpen. Het tweede is sociale beïnvloeding: als niemand reageert, concluderen mensen dat er kennelijk niets ernstigs aan de hand is. Dit effect treedt vooral op in situaties die onduidelijk zijn. Wanneer iemand één persoon rechtstreeks om hulp vraagt, verdwijnt het effect grotendeels, omdat de verantwoordelijkheid dan weer bij een concreet iemand ligt.

2. Welke zin uit de tekst is typisch voor een uiteenzetting en niet voor een betoog?

  1. "Dit effect treedt vooral op in situaties die onduidelijk zijn."
  2. "Onderzoekers verklaren dit met twee mechanismen."
  3. "Wanneer iemand één persoon rechtstreeks om hulp vraagt, verdwijnt het effect."
  4. "Het eerste is verspreiding van verantwoordelijkheid."
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "Dit effect treedt vooral op in situaties die..."? Dan denk je dat deze zin een bewering is die moet overtuigen. Hij meldt echter een bevinding, en past daarom ook bij een uiteenzetting.
  • B (juist): Klopt: de zin legt uit en verwijst naar onderzoek; hij verdedigt geen standpunt en vraagt niets van de lezer.
  • C: Koos je "Wanneer iemand één persoon rechtstreeks om hulp..."? Dan denk je dat dit een advies is. De zin beschrijft wat er gebeurt, hij zegt niet wat de lezer moet doen.
  • D: Koos je "Het eerste is verspreiding van verantwoordelijkheid."? Dan denk je dat een opsomming een betoog verraadt. Hier worden mechanismen uitgelegd, geen argumenten voor een standpunt.

Onthoud: Uitleg, geen standpunt.

Wetenschappelijke artikelen verschijnen traditioneel in tijdschriften waarvoor lezers of hun bibliotheken moeten betalen. De onderzoeker krijgt voor een publicatie geen geld; de uitgever verdient aan de abonnementen. Bij open access daarentegen is een artikel direct gratis te lezen, omdat de auteur, zijn instituut of een financier de kosten van publicatie betaalt. Veel universiteiten sluiten inmiddels afspraken met uitgevers om hun onderzoekers open access te laten publiceren. Toch is die ontwikkeling nog niet af. Onderzoek dat met publiek geld is betaald, hoort voor iedereen toegankelijk te zijn. Overheden moeten daarom open access verplicht stellen voor alle gesubsidieerd onderzoek.

3. Welk schrijfdoel is het belangrijkst in de tekst als geheel?

  1. overtuigen: de uitleg bereidt het standpunt aan het slot voor
  2. informeren, want de meeste zinnen leggen iets uit
  3. ter overweging aanbieden, want twee systemen worden vergeleken
  4. er is geen belangrijkste doel, het is een mengvorm
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de tekst werkt naar het standpunt in de slotzin toe; de uitleg dient als onderbouwing.
  • B: Koos je "informeren, want de meeste zinnen leggen iets uit"? Dan denk je dat het aantal zinnen het doel bepaalt. Je kijkt waar de tekst naartoe werkt, en dat is het standpunt in de slotzin.
  • C: Koos je "ter overweging aanbieden, want twee systemen worden..."? Dan denk je dat een vergelijking een beschouwing is. De schrijver kiest uiteindelijk, dus er is geen open afweging.
  • D: Koos je "er is geen belangrijkste doel, het is een mengvorm"? Dan denk je dat een mengvorm geen hoofddoel heeft. Je moet toch het belangrijkste doel bepalen, en dat is hier overtuigen.

Onthoud: Waar werkt de tekst naartoe?

Sociale media zijn de afgelopen jaren uitgegroeid tot een belangrijk podium voor het publieke debat, maar de vraag of dat een winst is, laat zich niet eenvoudig beantwoorden. Aan de ene kant krijgen mensen die vroeger nauwelijks gehoord werden nu een stem, en kunnen onderwerpen die de gevestigde media negeren plotseling veel aandacht krijgen. Aan de andere kant belonen de algoritmen vooral berichten die sterke emoties oproepen, waardoor genuanceerde meningen het onderspit delven. Sommigen zien in dit proces een verrijking van de democratie; anderen vrezen een verschraling van het gesprek. Misschien ligt de waarheid ergens in het midden: het medium zelf is niet goed of slecht, maar de manier waarop wij het gebruiken, bepaalt wat het oplevert.

4. Een leerling zegt: "De laatste zin beveelt de lezer iets aan, dus het is een betoog." Wat is jouw oordeel?

  1. juist: elke slotzin met een oordeel maakt een tekst tot betoog
  2. juist: er staat "misschien" en dat is een opdracht
  3. onjuist: de laatste zin is een feit en geen mening
  4. onjuist: de zin kiest geen kant en laat de lezer afwegen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "juist: elke slotzin met een oordeel maakt een tekst..."? Dan denk je dat één oordeel genoeg is. Een betoog verdedigt een duidelijk standpunt met argumenten, hier ontbreekt dat standpunt.
  • B: Koos je "juist: er staat misschien en dat is een opdracht"? Dan denk je dat "misschien" een eis is. Het woord drukt twijfel uit, dus een beschouwing.
  • C: Koos je "onjuist: de laatste zin is een feit en geen mening"? Dan denk je dat de zin een meetbaar gegeven noemt. Hij is een afweging, geen feit en geen standpunt.
  • D (juist): Klopt: "ligt ergens in het midden" en "bepaalt wat het oplevert" kiezen geen kant; het blijft een beschouwing.

Onthoud: Kiest de zin een kant?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VWO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app