Slagio

Leren › Nederlands VWO › Domein E: Literatuur

Tijd, ruimte en opbouw van een verhaal

Je herkent terug- en vooruitblikken, tempo, de rol van de ruimte en de opbouw met spanningsboog, begin en slot, en je benoemt wat dat met de lezer doet.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een verhaal draait om tijd, ruimte en opbouw. De verteller kan de volgorde doorbreken met een analepse of prolepsis, het tempo bepalen met tijdsverdichting en tijdsrek, een ruimte sfeer meegeven en spanning opbouwen in een spanningsboog. Je leert benoemen wat een techniek is en welk effect ze op de lezer heeft.
Begrippenlijst
BegripKern
Chronologie, in medias resIn tijdsvolgorde; beginnen midden in de actie.
Analepse, prolepsisTerugblik en vooruitblik.
Verteltijd, vertelde tijdLeestijd en tijd in het verhaal.
Tijdsverdichting, tijdsrek, ellipsTempo van het vertellen.
Spanningsboog, climaxOpbouw naar het hoogtepunt.
RaamvertellingVerhaal in een kader.
1Volgorde en tempo

Een verhaal is chronologisch als de gebeurtenissen in tijdsvolgorde staan. Wordt die volgorde doorbroken, dan is er een analepse (terug: "Drie jaar eerder had ze hier ook gestaan") of een prolepsis (vooruit: "Later zou men zeggen dat alles met dat envelopje begon"). Een analepse verklaart vaak het heden, een prolepsis wekt spanning doordat de lezer meer weet dan het personage. Beginnen midden in de actie heet in medias res. Het tempo bepaal je met verteltijd (leestijd) en vertelde tijd (de tijd in het verhaal): een jaar in één zin is tijdsverdichting, een paar seconden in vijf zinnen is tijdsrek, en een ellips slaat tijd over zonder iets te vertellen.

analepseprolepsis 3 jaar eerderbroer vertrektnuMara op de traplaterwat nog komt
Een tijdlijn: vanuit het nu springt een analepse terug naar het vertrek van de broer en een prolepsis vooruit naar wat nog komt.
boven: verteltijd (lezen), onder: vertelde tijd (verhaal) verdichtingrekellipspauze beschrijvingde tijd staat stil
Het tempo: bij verdichting is de verteltijd korter dan de vertelde tijd, bij rek langer, bij een ellips ontbreekt een stuk tijd en bij een pauze loopt de verteltijd terwijl de vertelde tijd stilstaat.
Onthoud: terug is analepse, vooruit is prolepsis. Verdichten is korter vertellen dan het duurde, rekken is langer.
2Ruimte en sfeer

De ruimte is meer dan decor. In "Het huis stond aan het einde van een doodlopende weg, tussen verwilderde struiken" roepen woorden als verwilderde, vocht en oud papier een sfeer van verval op. Een detail kan symbolisch zijn: de klok die al jaren niet meer loopt, verwijst naar de tijd die stilstaat. Ruimte kan ook contrasteren: een leeg personage in een druk station voelt eenzamer. Bij een vraag over ruimte noem je dus eerst de sfeer en daarna het woord of detail dat die sfeer geeft.

Het huis stond aan het eindevan een doodlopende weg, tussenverwilderde struiken voor deramen. Binnen rook het naarvocht en oud papier. In de ganghing een klok die al jaren nietmeer liep. Wie hier binnenkwam,begreep dat de tijd stilstond. plaats:afgelegenverval:verwilderd, vochtsymbool:klok staat stil Eerst de sfeer noemen, dan het detail dat haar geeft.Sfeerwoorden zijn vaak bijvoeglijk of geur.
De ruimte in een fragment met aanwijzingen: de afgelegen plaats, het verval in woorden als "verwilderde" en "vocht" en de stilstaande klok als symbool.
3Opbouw: spanningsboog en raamvertelling

Veel verhalen volgen een spanningsboog: de beginsituatie stelt personages en omstandigheden voor, de verwikkeling brengt een probleem of opdracht, de climax is het hoogtepunt waar de beslissing valt, de ontknoping lost het conflict op en het slot rondt af. Een open einde laat de afloop aan de lezer, een gesloten einde beantwoordt de vraag. Niet elk spannend moment is een climax: dat is het hoogtepunt. Een raamvertelling plaatst een verhaal in een kader: opa vertelt het verhaal van een man in Havana, en het kader geeft het binnenverhaal sfeer en een verteller.

spanning begin-situatieverwik-kelingclimaxont-knopingslot
De spanningsboog: de spanning stijgt van de beginsituatie via de verwikkeling naar de climax en daalt dan in de ontknoping naar het slot.
Kader: opa verteltBinnenverhaal: de man in Havanazeilschepen en stormen luisteraars in de kamereigen tijd en plaats
Een raamvertelling: opa vertelt aan luisteraars (het kader) het verhaal van de man in Havana (het binnenverhaal), en keert aan het eind terug naar het kader.
Tip: noem bij een techniek altijd naam, plek en effect: "analepse bij 'drie jaar eerder', verklaart waarom Mara aarzelt". Bij tempo vergelijk je de verteltijd met de vertelde tijd.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

Fragment 1: "Op de trap bleef Mara staan. Drie jaar eerder had ze hier ook gestaan, op de dag dat haar broer vertrok met alleen een rugzak en zonder omkijken. Ze herinnerde zich nog het geluid van de deur, een droog, definitief klikje. Nu was de trap smaller dan toen, of misschien was zij groter geworden. Ze liep naar boven."

1. Welk deel van fragment 1 is een analepse?

  1. dat Mara op de trap blijft staan en wacht
  2. de terugblik op het vertrek van haar broer
  3. dat de trap smaller lijkt dan drie jaar geleden
  4. dat ze uiteindelijk naar boven loopt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "dat Mara op de trap blijft staan en wacht"? Dan denk je dat het heden de terugblik is. Dat staat in de tijd van het verhaal zelf, de terugblik begint bij "drie jaar eerder".
  • B (juist): Klopt: de verteller springt drie jaar terug in de tijd.
  • C: Koos je "dat de trap smaller lijkt dan drie jaar geleden"? Dan denk je dat dit de terugblik is. Het is een vergelijking in het heden, de terugblik gaat over het vertrek van de broer.
  • D: Koos je "dat ze uiteindelijk naar boven loopt"? Dan denk je dat dit de terugblik is. Het is een handeling in het heden, de terugblik zit in de herinnering.

Onthoud: Terug = analepse.

Fragment 1: "Op de trap bleef Mara staan. Drie jaar eerder had ze hier ook gestaan, op de dag dat haar broer vertrok met alleen een rugzak en zonder omkijken. Ze herinnerde zich nog het geluid van de deur, een droog, definitief klikje. Nu was de trap smaller dan toen, of misschien was zij groter geworden. Ze liep naar boven."

2. Waaruit blijkt dat de analepse in fragment 1 eindigt?

  1. met "droog, definitief klikje", omdat het geluid stopt
  2. met "vertrok met alleen een rugzak", want daar stopt de zin
  3. met "Ze liep naar boven", omdat dit de slotzin is
  4. met "Nu was de trap smaller", terug in het heden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "met droog, definitief klikje, omdat het geluid stopt"? Dan denk je dat het geluid het einde is. Dat hoort nog bij de herinnering, het "Nu" markeert de terugkeer.
  • B: Koos je "met vertrok met alleen een rugzak, want daar stopt..."? Dan denk je dat de zin het einde is. Het vertrek is nog de terugblik, de terugkeer volgt later met "Nu".
  • C: Koos je "met Ze liep naar boven, omdat dit de slotzin is"? Dan denk je dat de slotzin de overgang is. De overgang zit eerder, namelijk bij "Nu was de trap smaller".
  • D (juist): Klopt: "Nu" brengt het verhaal terug naar het moment van Mara op de trap.

Onthoud: Nu = terug in het heden.

Fragment 1: "Op de trap bleef Mara staan. Drie jaar eerder had ze hier ook gestaan, op de dag dat haar broer vertrok met alleen een rugzak en zonder omkijken. Ze herinnerde zich nog het geluid van de deur, een droog, definitief klikje. Nu was de trap smaller dan toen, of misschien was zij groter geworden. Ze liep naar boven."

3. Welke functie heeft de terugblik in fragment 1 voor de lezer?

  1. ze verklaart waarom Mara aarzelt op de trap
  2. ze doet de gebeurtenissen sneller verlopen
  3. ze maakt het verhaal korter dan de vertelde tijd
  4. ze toont dat de verteller liegt over het verleden
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de herinnering aan het vertrek geeft betekenis aan haar aarzeling in het heden.
  • B: Koos je "ze doet de gebeurtenissen sneller verlopen"? Dan denk je dat een terugblik tempo maakt. Ze vertraagt eerder het heden, en geeft juist achtergrond.
  • C: Koos je "ze maakt het verhaal korter dan de vertelde tijd"? Dan denk je dat het om de tijdsduur gaat. De functie is verklaren, niet inkorten.
  • D: Koos je "ze toont dat de verteller liegt over het verleden"? Dan denk je dat de terugblik onbetrouwbaar is. Er is geen aanwijzing voor onbetrouwbaarheid, de terugblik verklaart haar gevoel.

Onthoud: Achtergrond.

Fragment 2: "Niemand in het dorp kon toen vermoeden dat de brief die Joost die ochtend op de mat vond, hun leven ingrijpend zou veranderen. Later zou men zeggen dat alles met dat envelopje begon. Joost zelf legde het gewoon op de keukentafel, naast de koffie, en las de krant verder."

4. Welk effect heeft de prolepsis in fragment 2 op de lezer?

  1. verrassing: de lezer ziet de brief niet aankomen en schrikt
  2. verwarring: de lezer weet niet waar het verhaal begint of eindigt
  3. spanning: de lezer weet meer dan Joost
  4. rust: de lezer weet dat het goed afloopt voor het dorp
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "verrassing: de lezer ziet de brief niet aankomen en..."? Dan denk je dat de lezer verrast wordt. De verteller geeft juist een hint vooraf, dus verrassing is er niet.
  • B: Koos je "verwarring: de lezer weet niet waar het verhaal..."? Dan denk je dat het verhaal onduidelijk is. De prolepsis maakt het verloop juist duidelijker, en spannender.
  • C (juist): Klopt: de lezer weet meer dan Joost en leest met die voorsprong.
  • D: Koos je "rust: de lezer weet dat het goed afloopt voor het..."? Dan denk je dat de afloop goed is. De tekst zegt "ingrijpend veranderen", en dat roept spanning op.

Onthoud: Voorsprong = spanning.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VWO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app