Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau
Evolutie en natuurlijke selectie
Je legt uit hoe variatie ontstaat door mutatie en geslachtelijke voortplanting, beschrijft natuurlijke selectie in stappen, verklaart met voorbeelden zoals de berkenspanner en antibioticaresistentie hoe populaties veranderen over generaties, weerlegt het idee dat individuen evolueren en legt uit hoe nieuwe soorten ontstaan.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 25 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Stap | Wat gebeurt er | Voorbeeld berkenspanner |
|---|---|---|
| Variatie | individuen verschillen erfelijk | lichte en donkere vlinders |
| Overproductie | meer jongen dan er kunnen overleven | honderden eitjes per vrouwtje |
| Selectie | de omgeving bepaalt wie overleeft | vogels zien lichte vlinders op roet |
| Voortplanting | best aangepaste krijgen meer jongen | donkere vlinders leggen meer eitjes |
| Evolutie | de populatie verandert over generaties | aandeel donker stijgt naar 90% |
In elke populatie verschillen individuen van elkaar. Een deel van die verschillen is erfelijk: het zit in het DNA. Bij geslachtelijke voortplanting krijgt elk kind een nieuwe combinatie van allelen van vader en moeder. Daardoor lijken broers en zussen op elkaar, maar zijn ze niet gelijk.
Echt nieuwe eigenschappen ontstaan door een mutatie: een toevallige verandering in het DNA. Alleen een mutatie in een geslachtscel kan aan het nageslacht worden doorgegeven. De meeste mutaties hebben geen effect of zijn ongunstig, maar af en toe levert een mutatie een eigenschap op die in een bepaalde omgeving gunstig is. Wat een dier tijdens zijn leven leert of oefent, verandert het DNA niet en is dus niet erfelijk.
Bij natuurlijke selectie bepaalt de omgeving welke individuen overleven en zich voortplanten. Individuen met eigenschappen die in die omgeving gunstig zijn, overleven vaker en krijgen meer nakomelingen. Hun allelen komen in de volgende generatie vaker voor. Of een eigenschap gunstig is, hangt dus af van de omgeving.
Het bekendste voorbeeld is de berkenspanner. Rond 1850 waren bijna alle vlinders licht. Door roet uit fabrieken werden de boomstammen zwart; lichte vlinders vielen op en werden vaker door vogels gegeten. Het aandeel donkere vlinders steeg tot ruim 90%. Toen de lucht weer schoon werd, draaide de selectie om. Ook bacteriën die resistent zijn tegen antibiotica ontstaan zo.
De meeste soorten krijgen veel meer nakomelingen dan er in hun omgeving kunnen leven. Door een tekort aan voedsel en ruimte, door roofdieren en ziekten sterft een groot deel voordat het volwassen is. Wie overleeft, is niet willekeurig: individuen met gunstige eigenschappen hebben meer kans.
Voor evolutie telt uiteindelijk hoeveel nakomelingen een individu krijgt, want alleen via nakomelingen gaan allelen naar de volgende generatie. Daarom kunnen ook eigenschappen die het overleven moeilijker maken toch algemeen worden, als ze helpen bij de voortplanting. Pauwhennen kiezen vaker mannetjes met een grote staart: seksuele selectie. Bij kunstmatige selectie kiest de mens welke dieren of planten zich voortplanten, zoals bij hondenrassen en landbouwgewassen.
Evolutie is de verandering in erfelijke eigenschappen van een populatie over generaties. Het aandeel van bepaalde allelen in de populatie neemt toe of af. Evolutie gaat per generatie, dus organismen met een korte generatietijd, zoals bacteriën en insecten, evolueren in korte tijd merkbaar.
Op de Galápagos zagen onderzoekers evolutie binnen een paar jaar. Tijdens een extreme droogte waren alleen harde zaden over. Vinken met een diepe snavel konden die kraken en overleefden vaker. Hun jongen hadden ook diepe snavels, waardoor de gemiddelde snaveldiepte in de volgende generatie toenam.
Een individu houdt zijn hele leven dezelfde genen. Een giraf die zijn nek rekt, krijgt daardoor geen jongen met een langere nek. Lange nekken werden algemener doordat giraffen met een erfelijk langere nek vaker overleefden en meer jongen kregen. De populatie veranderde, geen enkele giraf.
Hetzelfde geldt voor resistentie. Een antibioticum of insectengif maakt een bacterie of mug niet resistent. Een paar individuen hadden door een toevallige mutatie al resistentie. Het middel doodt de gevoelige individuen; de resistente blijven over en vermenigvuldigen zich. Stop je te vroeg met een kuur, dan geef je de resistente bacteriën extra kans.
Tot één soort horen individuen die samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen. Een paard en een ezel krijgen samen een muilezel, maar die is onvruchtbaar; paard en ezel zijn dus twee soorten.
Soortvorming begint vaak met een geografische scheiding: een rivier, gebergte of zee splitst een populatie. Er worden geen genen meer uitgewisseld. Aan elke kant ontstaan andere mutaties en werkt andere selectie. Na vele generaties verschillen de groepen zoveel dat ze samen geen vruchtbare nakomelingen meer krijgen. Ook zonder scheiding kunnen groepen uit elkaar groeien als ze een andere niche gaan gebruiken, zoals de honderden soorten cichliden in het Victoriameer.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Waardoor ontstaan nieuwe erfelijke eigenschappen in een populatie?
- door het eten van ander voedsel
- doordat dieren oefenen
- door mutaties
- doordat het klimaat ze direct verandert
Antwoord en uitleg
- A: Koos je ander voedsel? Voedsel kan de groei beïnvloeden, maar verandert geen genen die je doorgeeft. Het is geen erfelijke verandering.
- B: Koos je oefenen? Door oefenen worden spieren sterker, maar dat verandert het DNA niet. Het nageslacht erft die sterkere spieren dus niet.
- C (juist): Klopt: nieuwe erfelijke eigenschappen ontstaan door mutaties, toevallige veranderingen in het DNA. Komt de mutatie in een geslachtscel terecht, dan kan het nageslacht hem erven.
- D: Koos je het klimaat? Het klimaat bepaalt welke varianten overleven, maar maakt zelf geen gerichte nieuwe eigenschappen. Die ontstaan toevallig door mutaties.
Onthoud: Wat verandert er in het DNA?
2. Welke bron van variatie mengt bestaande allelen tot nieuwe combinaties?
- mutatie in een huidcel
- geslachtelijke voortplanting
- ongeslachtelijke voortplanting
- het gebruik van een orgaan
Antwoord en uitleg
- A: Koos je mutatie in een huidcel? Een mutatie in een lichaamscel wordt niet doorgegeven aan het nageslacht. Alleen mutaties in geslachtscellen tellen voor de populatie.
- B (juist): Klopt: bij geslachtelijke voortplanting krijgt elk kind een nieuwe combinatie van allelen van vader en moeder. Daardoor verschillen broers en zussen van elkaar.
- C: Koos je ongeslachtelijke voortplanting? Daarbij ontstaan klonen met precies hetzelfde DNA. Er worden dan juist geen nieuwe combinaties gevormd.
- D: Koos je het gebruik van een orgaan? Gebruik of niet-gebruik verandert het DNA niet. Wat je in je leven verandert, geef je niet door.
Onthoud: Wat gebeurt er bij meiose en bevruchting?
Op een eiland van de Galápagos meten onderzoekers bij 100 vinken van één soort de snaveldiepte. De waarden liggen tussen 8 en 12 mm. Ze meten ook de jongen van deze vinken. Ouders met een diepe snavel krijgen gemiddeld jongen met een diepe snavel, ouders met een ondiepe snavel jongen met een ondiepe snavel.
3. Wat laat de meting aan de snavels van de vinken zien?
- de jongen krijgen altijd een grotere snavel
- alle vinken hebben precies dezelfde snavel
- de snavels groeien door het eten van zaden
- er is erfelijke variatie in snavelgrootte
Antwoord en uitleg
- A: Koos je altijd groter? Jongen van ouders met een kleine snavel hebben ook een kleine snavel. Ze lijken op hun ouders, niet altijd groter.
- B: Koos je dezelfde snavel? De metingen lopen van 8 tot 12 mm. Er is juist duidelijke variatie.
- C: Koos je groeien door zaden eten? De snavelgrootte van jongen lijkt op die van hun ouders, ook als ze hetzelfde eten. Het verschil is dus erfelijk.
- D (juist): Klopt: de snavels verschillen van 8 tot 12 mm, en ouders met een grote snavel krijgen jongen met een grote snavel. Er is dus erfelijke variatie waarop selectie kan werken.
Onthoud: Lijken jongen op hun ouders?
In de omgeving van Manchester was rond 1950 ruim 90% van de berkenspanners donker. Na 1956 kwamen er wetten voor schonere lucht. Het roet verdween en er groeiden weer lichte korstmossen op de stammen. In 2000 was nog maar 10% van de berkenspanners donker.
4. Wat verklaart de daling van het aandeel donkere vlinders na 1960?
- donker viel weer op op lichte stammen
- de donkere vlinders werden zelf weer licht
- er ontstonden geen mutaties meer voor donker
- de vogels hielden op met vlinders eten
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: na de schone-luchtwetten werden de stammen weer licht met korstmos. Nu vielen de donkere vlinders op en werden ze vaker gegeten. De selectie draaide om.
- B: Koos je dat donkere vlinders licht werden? Een vlinder verandert zijn kleur niet tijdens zijn leven. De populatie veranderde doordat lichte vlinders weer meer nakomelingen kregen.
- C: Koos je geen mutaties meer? De donkere allelen waren er nog. Het aandeel daalde doordat de selectie nu tegen donker werkte.
- D: Koos je geen vlinders meer eten? Vogels bleven vlinders eten. Het verschil zat in welke vlinders ze het makkelijkst vonden.
Onthoud: Welke kleur hadden de stammen na 1960?
Verder in Biologie HAVO
- Successie en biodiversiteitJe beschrijft successie als een reeks stadia van pioniers tot climax, legt uit hoe elk stadium de omstandigheden verandert, onderscheidt…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app