Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau

Successie en biodiversiteit

Je beschrijft successie als een reeks stadia van pioniers tot climax, legt uit hoe elk stadium de omstandigheden verandert, onderscheidt primaire en secundaire successie, verklaart waarom biodiversiteit een ecosysteem stabieler maakt en past het begrip duurzaamheid toe op visserij, stikstof en natuurbeheer.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een ecosysteem staat niet stil. Een verlaten akker groeit vanzelf dicht met kruiden, struiken en uiteindelijk bos. Zo'n reeks heet successie. Je leert hoe pioniersoorten op kale grond beginnen, waarom de stadia elkaar opvolgen tot een climaxstadium, waarom veel soorten (biodiversiteit) een ecosysteem stabieler maken en wat duurzaam gebruik van de natuur betekent.
Overzicht van de stadia
StadiumVoorbeeldLicht op de bodemBodem
Pionierkorstmos, mos, helmgrasveelgeen of heel dun
Graslandgrassen en kruidenveeldun
Struweelduindoorn, braammatigdikker, meer humus
Pionierbosberk, denweinigdik
Climaxbeuk, eikheel weinigdik, veel humus
1Successie als reeks, geen eenmalige gebeurtenis

Successie is de geleidelijke opeenvolging van levensgemeenschappen in hetzelfde gebied. Het gaat niet om één gebeurtenis, maar om een reeks stadia over tientallen tot honderden jaren. Elk stadium verandert de abiotische factoren: er komt meer bodem, meer humus, meer vocht en meer schaduw. Daardoor krijgen andere soorten een voordeel en verdringen ze de vorige.

Bij primaire successie begint het op grond zonder bodem, zoals een nieuwe zandplaat, gestolde lava of rots die vrijkomt onder een gletsjer. Bij secundaire successie begint het na een verstoring waarbij de bodem blijft liggen, zoals een verlaten akker of een bos na een storm of brand. Secundaire successie gaat sneller, omdat er al bodem, zaden en wortels zijn.

kaalmosgrasstruikenberkenbeukentijd: ruim honderd jaarpionierclimaxbodem met humus wordt dikker →
Successie is een reeks: op kale grond komen eerst pioniers zoals mossen, dan grassen, struiken en lichtminnende berken. Elk stadium maakt de bodem dikker. Uiteindelijk ontstaat een beukenbos als climaxstadium.
Onthoud: successie = reeks levensgemeenschappen. Primair: zonder bodem. Secundair: na verstoring, bodem blijft.
2Pioniersoorten op kale grond

Pioniersoorten zijn de eerste soorten op kale grond. Ze verdragen extreme omstandigheden: droogte, hitte, wind en weinig voedingsstoffen. Ze maken veel kleine, lichte zaden of sporen die ver komen, groeien snel en leven vaak kort. Op kale rots zijn korstmossen en mossen pioniers, op het strand helmgras.

Pioniers maken de weg vrij voor andere soorten. Ze laten het gesteente verweren, vangen stof en zand op en hun dode resten worden humus. Duindoorn heeft bacteriën in wortelknolletjes die stikstof uit de lucht binden; via afgevallen blad wordt de bodem rijker. Daarna kunnen veeleisende planten groeien, die de pioniers verdringen.

korstmosmosgrasdunne bodem1 groeit op kaal gesteente2 gesteente verweert3 dode resten → humus
Pioniersoorten zoals korstmossen en mossen groeien op kale rots. Ze laten het gesteente verweren en hun dode resten worden humus. Zo ontstaat een dunne bodem waarin later grassen kunnen wortelen.
Onthoud: pioniers verdragen extreme omstandigheden, verspreiden zich snel en vormen de eerste bodem.
3Van pioniers via struiken naar bos

Op droge zandgrond in Nederland gaat de successie meestal van grassen en kruiden via struiken naar een pionierbos van berken en uiteindelijk naar een bos van beuken of eiken. Bij elke stap wordt het hoger en donkerder op de bodem. Lichtminnende soorten verliezen dan de concurrentie om licht van soorten die schaduw verdragen.

Berken groeien snel in de volle zon, maar hun zaailingen kunnen niet in de schaduw groeien. Jonge beuken wel. Onder een berkenbos komen daarom jonge beuken op, die na tientallen jaren boven de berken uitgroeien. Wil een beheerder heide of grasland behouden, dan moet hij de successie tegenhouden door te maaien, te plaggen of schapen te laten grazen.

0204060801000255075100125150tijd (jaren)licht op de bodem (%)graslandstruweelberkenbos
Tijdens de successie naar bos wordt het steeds donkerder op de bodem. Lichtminnende pioniers zoals berken krijgen dan te weinig licht voor hun zaailingen. Jonge beuken verdragen schaduw en nemen het over.
Tip: vraagt een examenvraag waarom een soort verdwijnt tijdens successie? Kijk welke abiotische factor het vorige stadium heeft veranderd: meestal licht, soms stikstof of vocht.
4Climaxstadium

Het climaxstadium is het eindstadium van de successie. De levensgemeenschap verandert nauwelijks nog zolang klimaat en bodem gelijk blijven. Welk climaxstadium ontstaat, hangt vooral af van abiotische factoren: in Nederland is dat meestal loofbos, in een droog klimaat grasland, in het hoge noorden naaldbos.

In een climaxbos is veel biomassa, maar die groeit nauwelijks nog: wat de planten aanmaken, wordt even snel verbruikt en afgebroken. Een climax is niet voor altijd. Een storm, brand of kap maakt een open plek, en daar begint een secundaire successie die na tientallen jaren weer bij bos uitkomt.

boomlaagstruiklaagkruidlaagmoslaagstrooisel en humusveel licht
Een beukenbos is in Nederland vaak het climaxstadium. Het bos heeft lagen: bovenin de boomlaag die het meeste licht vangt, daaronder een spaarzame struiklaag en kruidlaag, een moslaag en een dikke laag strooisel met humus.
Onthoud: climax = stabiel eindstadium, bepaald door klimaat en bodem. Verstoring start een nieuwe secundaire successie.
5Biodiversiteit en stabiliteit

Biodiversiteit is de verscheidenheid aan leven: het aantal soorten, de genetische variatie binnen soorten en de verschillende ecosystemen. Tijdens successie is het aantal soorten vaak het hoogst in een tussenstadium, zoals struweel met open plekken. Daar kunnen soorten van open terrein en van beschut terrein samen leven.

Een ecosysteem met veel soorten is meestal stabieler. In een complex voedselweb heeft een roofdier meerdere prooien; valt er één weg, dan stapt het over. Een monocultuur, zoals een akker met één ras, is kwetsbaar: een ziekte of plaag die het ene ras treft, treft alle planten tegelijk. Genetische variatie zorgt dat sommige individuen een verandering overleven.

tarwemuisuilvalt weggrasklavereikkonijnmuisrupsvosbuizerdweinig soortenveel soortenkwetsbaarstabiel
Een hoge biodiversiteit maakt een ecosysteem stabieler. In het complexe voedselweb rechts heeft elk roofdier meerdere prooien. Valt er één weg, dan stapt het over. In de monocultuur links valt bij uitval van de muis de hele keten om.
Onthoud: veel soorten en veel genetische variatie = meer alternatieven = stabieler ecosysteem.
6Duurzaamheid

Duurzaam gebruik van de natuur betekent dat je er nu gebruik van maakt zonder dat er voor latere generaties minder overblijft. Bij visserij of bosbouw betekent dat: niet meer oogsten dan er bijgroeit. Vang je meer vis dan de aangroei, dan daalt de voorraad elk jaar verder en stort de visserij uiteindelijk in.

Ook stikstof uit landbouw en verkeer bedreigt de biodiversiteit. Op arme grond, zoals heide, krijgen snelgroeiende grassen dan een voordeel en verdwijnen heideplanten en de dieren die ervan afhangen. Om populaties te beschermen legt de overheid natuurgebieden aan en verbindt ze met ecoducten en verbindingszones, zodat dieren zich kunnen verplaatsen en populaties niet geïsoleerd raken.

05010015020025002468101214tijd (jaren)voorraad (duizend ton)vangst = aangroeivangst > aangroei
Bij duurzaamheid in de visserij draait het om één regel: visserij is duurzaam als de vangst niet groter is dan de aangroei. Dan blijft de voorraad op peil. Vang je elk jaar meer dan er bijkomt, dan raakt de voorraad uitgeput en stort de visserij in.
Onthoud: duurzaam = niet meer oogsten dan er bijkomt. Stikstof en versnippering bedreigen de biodiversiteit.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is successie?

  1. de groei van één populatie tot aan de draagkracht
  2. het plotseling uitsterven van één soort in een gebied
  3. een reeks levensgemeenschappen na elkaar
  4. het jaarlijks terugkeren van dezelfde planten in de lente
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je groei tot de draagkracht? Dat is populatiegroei van één soort, de S-kromme. Successie gaat over een opeenvolging van veel soorten samen.
  • B: Koos je het uitsterven van één soort? Successie gaat over de hele levensgemeenschap die langzaam verandert, niet over één soort die plotseling verdwijnt.
  • C (juist): Klopt: bij successie volgen levensgemeenschappen elkaar geleidelijk op in hetzelfde gebied, bijvoorbeeld van kale grond via gras en struiken naar bos.
  • D: Koos je het jaarlijks terugkeren van planten? Dat is een seizoenscyclus. Bij successie verandert de levensgemeenschap blijvend over tientallen jaren.

Onthoud: Denk aan een reeks over vele jaren.

2. Wat is het verschil tussen primaire en secundaire successie?

  1. primair gaat over planten, secundair alleen over dieren
  2. primair begint zonder bodem, secundair met bodem
  3. primair duurt kort, secundair duurt honderden jaren langer
  4. primair gebeurt alleen in zee, secundair alleen op het land
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je planten tegen dieren? Bij beide vormen van successie veranderen planten én dieren. Het verschil zit in de bodem waarmee het begint.
  • B (juist): Klopt: primaire successie begint op grond zonder bodem, zoals een nieuwe zandplaat of gestolde lava. Secundaire successie begint na een verstoring waarbij de bodem blijft liggen, zoals na een bosbrand.
  • C: Koos je primair kort? Het is andersom: primaire successie duurt juist langer, omdat er eerst een bodem moet ontstaan.
  • D: Koos je zee tegen land? Beide vormen komen op het land en in het water voor. Het verschil is of er al een bodem ligt.

Onthoud: Ligt er al een bodem?

Het eiland Surtsey bij IJsland is in 1963 ontstaan door een vulkaanuitbarsting. Biologen volgen sindsdien welke soorten er komen. Na tien jaar groeiden er een paar soorten mos en korstmos op de lava. Pas na dertig jaar kwamen er grassen en kruiden, vooral op plekken waar zeevogels broedden.

3. Waarom verloopt de successie op Surtsey zo langzaam?

  1. er is te veel stikstof in het zeewater
  2. er zijn te veel roofdieren op het eiland
  3. het eiland ligt te ver van de zon af
  4. er is nog geen bodem
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je te veel stikstof? Op kale lava is juist te weinig stikstof. Een gebrek aan voedingsstoffen remt de groei, geen overschot.
  • B: Koos je roofdieren? Op een nieuw vulkaaneiland zijn juist bijna geen dieren. Roofdieren zijn niet de reden dat planten langzaam komen.
  • C: Koos je afstand tot de zon? Surtsey krijgt net zoveel zonlicht als IJsland. Licht is er genoeg, het probleem is de kale lava zonder bodem.
  • D (juist): Klopt: op de lava ligt nog geen bodem. Die houdt water en voedingsstoffen vast. Pas als pioniers een dunne bodem hebben gevormd, kunnen grotere planten groeien. Dat duurt lang.

Onthoud: Wat ontbreekt er op kale lava?

Op het strand waait het zand voortdurend weg. Helmgras is een pionier die goed tegen stuivend zand kan. Als hij onder het zand raakt, groeit hij er gewoon doorheen. Zijn lange wortels vormen een netwerk in het zand. Waar veel helmgras staat, groeit een duin steeds hoger.

4. Welke rol speelt helmgras in de successie van de duinen?

  1. het houdt alle andere planten weg
  2. het maakt het zand zouter
  3. het legt het zand vast
  4. het eet de wortels van andere planten
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alle andere planten weghouden? Helmgras maakt het juist mogelijk dat andere planten op het duin komen. Daarna wordt het zelf verdrongen.
  • B: Koos je zouter zand? Regen spoelt het zout juist uit het zand van een duin. Helmgras maakt het zand niet zouter, maar legt het vast.
  • C (juist): Klopt: helmgras groeit door het zand heen en houdt het met zijn wortels vast. Zo ontstaat een duin. Daarop kan humus ontstaan en komen later andere planten.
  • D: Koos je wortels opeten? Planten eten geen wortels. Helmgras houdt met zijn eigen wortels het zand vast.

Onthoud: Wat doen de wortels met het stuivende zand?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app