Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau
Successie en biodiversiteit
Je beschrijft successie als een reeks stadia van pioniers tot climax, legt uit hoe elk stadium de omstandigheden verandert, onderscheidt primaire en secundaire successie, verklaart waarom biodiversiteit een ecosysteem stabieler maakt en past het begrip duurzaamheid toe op visserij, stikstof en natuurbeheer.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Stadium | Voorbeeld | Licht op de bodem | Bodem |
|---|---|---|---|
| Pionier | korstmos, mos, helmgras | veel | geen of heel dun |
| Grasland | grassen en kruiden | veel | dun |
| Struweel | duindoorn, braam | matig | dikker, meer humus |
| Pionierbos | berk, den | weinig | dik |
| Climax | beuk, eik | heel weinig | dik, veel humus |
Successie is de geleidelijke opeenvolging van levensgemeenschappen in hetzelfde gebied. Het gaat niet om één gebeurtenis, maar om een reeks stadia over tientallen tot honderden jaren. Elk stadium verandert de abiotische factoren: er komt meer bodem, meer humus, meer vocht en meer schaduw. Daardoor krijgen andere soorten een voordeel en verdringen ze de vorige.
Bij primaire successie begint het op grond zonder bodem, zoals een nieuwe zandplaat, gestolde lava of rots die vrijkomt onder een gletsjer. Bij secundaire successie begint het na een verstoring waarbij de bodem blijft liggen, zoals een verlaten akker of een bos na een storm of brand. Secundaire successie gaat sneller, omdat er al bodem, zaden en wortels zijn.
Pioniersoorten zijn de eerste soorten op kale grond. Ze verdragen extreme omstandigheden: droogte, hitte, wind en weinig voedingsstoffen. Ze maken veel kleine, lichte zaden of sporen die ver komen, groeien snel en leven vaak kort. Op kale rots zijn korstmossen en mossen pioniers, op het strand helmgras.
Pioniers maken de weg vrij voor andere soorten. Ze laten het gesteente verweren, vangen stof en zand op en hun dode resten worden humus. Duindoorn heeft bacteriën in wortelknolletjes die stikstof uit de lucht binden; via afgevallen blad wordt de bodem rijker. Daarna kunnen veeleisende planten groeien, die de pioniers verdringen.
Op droge zandgrond in Nederland gaat de successie meestal van grassen en kruiden via struiken naar een pionierbos van berken en uiteindelijk naar een bos van beuken of eiken. Bij elke stap wordt het hoger en donkerder op de bodem. Lichtminnende soorten verliezen dan de concurrentie om licht van soorten die schaduw verdragen.
Berken groeien snel in de volle zon, maar hun zaailingen kunnen niet in de schaduw groeien. Jonge beuken wel. Onder een berkenbos komen daarom jonge beuken op, die na tientallen jaren boven de berken uitgroeien. Wil een beheerder heide of grasland behouden, dan moet hij de successie tegenhouden door te maaien, te plaggen of schapen te laten grazen.
Het climaxstadium is het eindstadium van de successie. De levensgemeenschap verandert nauwelijks nog zolang klimaat en bodem gelijk blijven. Welk climaxstadium ontstaat, hangt vooral af van abiotische factoren: in Nederland is dat meestal loofbos, in een droog klimaat grasland, in het hoge noorden naaldbos.
In een climaxbos is veel biomassa, maar die groeit nauwelijks nog: wat de planten aanmaken, wordt even snel verbruikt en afgebroken. Een climax is niet voor altijd. Een storm, brand of kap maakt een open plek, en daar begint een secundaire successie die na tientallen jaren weer bij bos uitkomt.
Biodiversiteit is de verscheidenheid aan leven: het aantal soorten, de genetische variatie binnen soorten en de verschillende ecosystemen. Tijdens successie is het aantal soorten vaak het hoogst in een tussenstadium, zoals struweel met open plekken. Daar kunnen soorten van open terrein en van beschut terrein samen leven.
Een ecosysteem met veel soorten is meestal stabieler. In een complex voedselweb heeft een roofdier meerdere prooien; valt er één weg, dan stapt het over. Een monocultuur, zoals een akker met één ras, is kwetsbaar: een ziekte of plaag die het ene ras treft, treft alle planten tegelijk. Genetische variatie zorgt dat sommige individuen een verandering overleven.
Duurzaam gebruik van de natuur betekent dat je er nu gebruik van maakt zonder dat er voor latere generaties minder overblijft. Bij visserij of bosbouw betekent dat: niet meer oogsten dan er bijgroeit. Vang je meer vis dan de aangroei, dan daalt de voorraad elk jaar verder en stort de visserij uiteindelijk in.
Ook stikstof uit landbouw en verkeer bedreigt de biodiversiteit. Op arme grond, zoals heide, krijgen snelgroeiende grassen dan een voordeel en verdwijnen heideplanten en de dieren die ervan afhangen. Om populaties te beschermen legt de overheid natuurgebieden aan en verbindt ze met ecoducten en verbindingszones, zodat dieren zich kunnen verplaatsen en populaties niet geïsoleerd raken.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat is successie?
- de groei van één populatie tot aan de draagkracht
- het plotseling uitsterven van één soort in een gebied
- een reeks levensgemeenschappen na elkaar
- het jaarlijks terugkeren van dezelfde planten in de lente
Antwoord en uitleg
- A: Koos je groei tot de draagkracht? Dat is populatiegroei van één soort, de S-kromme. Successie gaat over een opeenvolging van veel soorten samen.
- B: Koos je het uitsterven van één soort? Successie gaat over de hele levensgemeenschap die langzaam verandert, niet over één soort die plotseling verdwijnt.
- C (juist): Klopt: bij successie volgen levensgemeenschappen elkaar geleidelijk op in hetzelfde gebied, bijvoorbeeld van kale grond via gras en struiken naar bos.
- D: Koos je het jaarlijks terugkeren van planten? Dat is een seizoenscyclus. Bij successie verandert de levensgemeenschap blijvend over tientallen jaren.
Onthoud: Denk aan een reeks over vele jaren.
2. Wat is het verschil tussen primaire en secundaire successie?
- primair gaat over planten, secundair alleen over dieren
- primair begint zonder bodem, secundair met bodem
- primair duurt kort, secundair duurt honderden jaren langer
- primair gebeurt alleen in zee, secundair alleen op het land
Antwoord en uitleg
- A: Koos je planten tegen dieren? Bij beide vormen van successie veranderen planten én dieren. Het verschil zit in de bodem waarmee het begint.
- B (juist): Klopt: primaire successie begint op grond zonder bodem, zoals een nieuwe zandplaat of gestolde lava. Secundaire successie begint na een verstoring waarbij de bodem blijft liggen, zoals na een bosbrand.
- C: Koos je primair kort? Het is andersom: primaire successie duurt juist langer, omdat er eerst een bodem moet ontstaan.
- D: Koos je zee tegen land? Beide vormen komen op het land en in het water voor. Het verschil is of er al een bodem ligt.
Onthoud: Ligt er al een bodem?
Het eiland Surtsey bij IJsland is in 1963 ontstaan door een vulkaanuitbarsting. Biologen volgen sindsdien welke soorten er komen. Na tien jaar groeiden er een paar soorten mos en korstmos op de lava. Pas na dertig jaar kwamen er grassen en kruiden, vooral op plekken waar zeevogels broedden.
3. Waarom verloopt de successie op Surtsey zo langzaam?
- er is te veel stikstof in het zeewater
- er zijn te veel roofdieren op het eiland
- het eiland ligt te ver van de zon af
- er is nog geen bodem
Antwoord en uitleg
- A: Koos je te veel stikstof? Op kale lava is juist te weinig stikstof. Een gebrek aan voedingsstoffen remt de groei, geen overschot.
- B: Koos je roofdieren? Op een nieuw vulkaaneiland zijn juist bijna geen dieren. Roofdieren zijn niet de reden dat planten langzaam komen.
- C: Koos je afstand tot de zon? Surtsey krijgt net zoveel zonlicht als IJsland. Licht is er genoeg, het probleem is de kale lava zonder bodem.
- D (juist): Klopt: op de lava ligt nog geen bodem. Die houdt water en voedingsstoffen vast. Pas als pioniers een dunne bodem hebben gevormd, kunnen grotere planten groeien. Dat duurt lang.
Onthoud: Wat ontbreekt er op kale lava?
Op het strand waait het zand voortdurend weg. Helmgras is een pionier die goed tegen stuivend zand kan. Als hij onder het zand raakt, groeit hij er gewoon doorheen. Zijn lange wortels vormen een netwerk in het zand. Waar veel helmgras staat, groeit een duin steeds hoger.
4. Welke rol speelt helmgras in de successie van de duinen?
- het houdt alle andere planten weg
- het maakt het zand zouter
- het legt het zand vast
- het eet de wortels van andere planten
Antwoord en uitleg
- A: Koos je alle andere planten weghouden? Helmgras maakt het juist mogelijk dat andere planten op het duin komen. Daarna wordt het zelf verdrongen.
- B: Koos je zouter zand? Regen spoelt het zout juist uit het zand van een duin. Helmgras maakt het zand niet zouter, maar legt het vast.
- C (juist): Klopt: helmgras groeit door het zand heen en houdt het met zijn wortels vast. Zo ontstaat een duin. Daarop kan humus ontstaan en komen later andere planten.
- D: Koos je wortels opeten? Planten eten geen wortels. Helmgras houdt met zijn eigen wortels het zand vast.
Onthoud: Wat doen de wortels met het stuivende zand?
Verder in Biologie HAVO
- Relaties tussen soortenJe herkent en verklaart mutualisme, commensalisme, parasitisme, predatie en concurrentie tussen soorten, beschrijft de levenscyclus van…
- Evolutie en natuurlijke selectieJe legt uit hoe variatie ontstaat door mutatie en geslachtelijke voortplanting, beschrijft natuurlijke selectie in stappen, verklaart met…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app