Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau

Relaties tussen soorten

Je herkent en verklaart mutualisme, commensalisme, parasitisme, predatie en concurrentie tussen soorten, beschrijft de levenscyclus van een parasiet met tussengastheer en eindgastheer, legt schutkleur en waarschuwingskleur uit en verklaart de gevolgen van exoten voor een ecosysteem.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Soorten in een ecosysteem leven niet los van elkaar. Een bij en een bloem helpen elkaar, een lintworm leeft ten koste van zijn gastheer, een vos eet konijnen en beuken en eiken strijden om licht. Je leert de verschillende relaties tussen soorten herkennen: mutualisme, commensalisme, parasitisme, predatie en concurrentie, en wat er gebeurt als een exoot in een nieuw gebied terechtkomt.
Begrippenlijst
RelatieSoort ASoort BVoorbeeld
Mutualisme++bij en bloem
Commensalisme+0zeepok op walvis
Parasitisme+−lintworm in mens
Predatie+−vos en konijn
Concurrentie−−beuk en eik om licht
1Symbiose en mutualisme

Als twee soorten langdurig nauw samenleven, heet dat symbiose. Hebben beide soorten er voordeel van, dan spreek je van mutualisme. Een bij krijgt nectar en stuifmeel en bestuift intussen de bloem. In een korstmos maakt een alg suikers en levert een schimmel water en bescherming.

Ook in je eigen lichaam en in dat van dieren komt mutualisme voor. Bacteriën in de pens van een koe breken cellulose af, wat de koe zelf niet kan; de bacteriën krijgen een warme plek met voortdurend voedsel. Mieren in holle doornen van een acacia krijgen woonruimte en suikers en verdedigen de boom tegen planteneters.

bloem 1bloem 2bij krijgt: nectar en stuifmeelbloem krijgt: bestuivingmutualisme: + / +stuifmeel mee
Bij mutualisme hebben beide soorten voordeel. Een bij haalt nectar en stuifmeel uit een bloem; aan haar lijf blijft stuifmeel kleven dat ze naar de volgende bloem brengt. Zo wordt de bloem bestoven. Ook korstmossen (schimmel en alg) en de bacteriën in de pens van een koe zijn voorbeelden.
Onthoud: mutualisme = beide voordeel (+ / +). Bij en bloem, korstmos, pensbacteriën.
2Commensalisme

Bij commensalisme heeft één soort voordeel en heeft de andere er geen voordeel en geen nadeel van (+ / 0). Een klimop groeit tegen een boom omhoog om bij het licht te komen, zonder voedsel uit de boom te halen. Een vogel die in een holte van een boom nestelt, heeft een veilige plek; de boom merkt er niets van.

Zeepokken op de huid van een walvis krijgen een vaste plek en komen steeds in nieuw water met plankton. De walvis heeft er geen voordeel van en nauwelijks last. Omdat maar één soort voordeel heeft, is het geen mutualisme.

zeepokkenfilteren planktonwalvis zwemt: nieuw water met planktoncommensalisme: + / 0
Bij commensalisme heeft één soort voordeel en merkt de andere er niets van. Zeepokken op een walvis krijgen een vaste plek en steeds nieuw water met plankton. De walvis heeft er geen voordeel van en vrijwel geen nadeel. Een klimop tegen een boom is een ander voorbeeld.
Onthoud: commensalisme = één voordeel, de ander niets (+ / 0).
3Parasitisme

Een parasiet leeft op of in een gastheer en haalt daar voedsel uit. De parasiet heeft voordeel, de gastheer nadeel (+ / −). Voorbeelden zijn teken, vlooien, lintwormen en veel ziekteverwekkers. Een parasiet doodt zijn gastheer meestal niet snel: zonder levende gastheer verliest hij zijn voedsel en woonplek.

Veel parasieten hebben een levenscyclus met meerdere gastheren. De varkenslintworm leeft volwassen in de darm van de mens (eindgastheer). De eitjes komen met de ontlasting naar buiten en worden door een varken opgegeten (tussengastheer), waarna in de spieren blaasjes ontstaan. Wie rauw varkensvlees eet, raakt besmet. Goed doorbakken doorbreekt de cyclus.

mensworm in de darmontlastingmet eitjesvarkeneet eitjesvarkensvleesblaasjes in spierenlintwormrauw eteneindgastheer: menstussengastheer: varken
Een parasiet leeft ten koste van een gastheer. De varkenslintworm heeft twee gastheren: volwassen leeft hij in de darm van de mens (eindgastheer), als blaasje in de spieren van een varken (tussengastheer). Goed doorbakken van vlees doorbreekt deze cyclus.
Onthoud: parasitisme = parasiet voordeel, gastheer nadeel (+ / −). Vaak tussengastheer en eindgastheer.
4Predatie

Bij predatie vangt en doodt een predator (roofdier) zijn prooi en eet hem op (+ / −). Het verschil met een parasiet is dat de prooi direct wordt gedood. Predatoren vangen vaak zieke en zwakke dieren en houden zo de prooipopulatie gezond en onder de draagkracht.

Prooidieren beschermen zich op verschillende manieren. Een schutkleur laat een dier opgaan in zijn omgeving. Giftige dieren, zoals pijlgifkikkers, hebben juist een opvallende waarschuwingskleur: roofdieren leren dat die kleur gif betekent. Doordat de snelste prooien overleven en de snelste roofdieren het meest vangen, worden ze over vele generaties samen sneller.

sprinkhaanschutkleurwaarschuwingskleurgiftig en opvallendpijlgifkikker
Prooidieren beschermen zich tegen predatie. Een schutkleur laat een sprinkhaan opgaan in het gras, zodat vogels hem niet zien. Een giftige pijlgifkikker valt juist op: zijn waarschuwingskleur leert roofdieren dat hij niet te eten is.
Tip: twijfel je tussen parasitisme en predatie? Vraag je af of de gastheer direct doodgaat (predatie) of een tijd blijft leven (parasitisme).
5Concurrentie

Er is concurrentie als organismen dezelfde schaarse hulpbron nodig hebben, zoals voedsel, licht, water of nestplaatsen. Beide hebben er nadeel van (− / −). Concurrentie kan tussen soorten optreden, zoals beuken en eiken die om licht strijden, of binnen een soort. Binnen een soort is de concurrentie het sterkst, omdat individuen precies dezelfde behoeften hebben.

Twee soorten met precies dezelfde niche kunnen niet lang samenleven. In een proef met twee soorten pantoffeldiertjes die hetzelfde voedsel eten, verdween één soort binnen twee weken. In een beukenbos komt zo weinig licht op de bodem dat jonge eiken het verliezen van jonge beuken.

050100150200250024681012141618tijd (dagen)aantal per mLsoort Asoort B
Twee soorten pantoffeldiertjes die hetzelfde voedsel eten, kunnen niet lang samenleven. In één bak groeit soort A goed, terwijl soort B na een tijd verdwijnt. Dit is concurrentie: de soort die het voedsel het best benut, verdringt de andere.
Onthoud: concurrentie = strijd om dezelfde hulpbron (− / −). Zelfde niche = één soort verdringt de ander.
6Exoten

Een exoot is een soort die door de mens, bewust of per ongeluk, in een gebied terecht is gekomen waar hij van nature niet voorkwam. Vaak ontbreken daar zijn natuurlijke vijanden, parasieten en ziekten. Daardoor kan een exoot zich soms explosief uitbreiden en inheemse soorten verdringen.

De Amerikaanse rivierkreeft is uit Noord-Amerika naar Europa gebracht. Hij eet waterplanten, insectenlarven en kikkervisjes en verspreidt de kreeftenpest, waartegen de inheemse Europese rivierkreeft niet bestand is. Als de waterplanten verdwijnen, verliezen ook vissen, libellenlarven en kikkers voedsel en schuilplaatsen, en wordt het water troebel.

0204060801001201990199520002005201020152020jaarvangst per 100 fuikenAmerikaanseEuropese
Een exoot zoals de Amerikaanse rivierkreeft heeft in Nederland weinig natuurlijke vijanden. Hij breidt zich snel uit, eet waterplanten en kleine dieren en verspreidt de kreeftenpest. De inheemse Europese rivierkreeft is bijna verdwenen.
Onthoud: exoot = door de mens verplaatst. Geen natuurlijke vijanden = snelle uitbreiding, gevolgen voor het hele ecosysteem.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Bij welke relatie hebben beide soorten voordeel?

  1. commensalisme
  2. parasitisme
  3. mutualisme
  4. predatie
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je commensalisme? Daar heeft één soort voordeel en merkt de andere er niets van: + / 0.
  • B: Koos je parasitisme? Daar heeft alleen de parasiet voordeel; de gastheer heeft er nadeel van. Dat is + / −.
  • C (juist): Klopt: bij mutualisme hebben beide soorten voordeel van het samenleven, zoals de bij die nectar krijgt en de bloem die wordt bestoven.
  • D: Koos je predatie? Een roofdier eet zijn prooi op. De predator heeft voordeel, de prooi het grootste nadeel denkbaar.

Onthoud: Plus en plus.

Een koe eet elke dag tientallen kilo’s gras, dat voor een groot deel uit cellulose bestaat. Zelf maakt de koe geen enzym dat cellulose kan afbreken. In haar pens, een grote voormaag, leven miljarden bacteriën die dat wel kunnen. Ze breken de cellulose af tot stoffen die de koe opneemt.

2. Waarom is de relatie tussen een koe en de bacteriën in haar pens mutualisme?

  1. beide hebben er voordeel van
  2. de bacteriën maken de koe ziek, maar de koe overleeft het
  3. de koe eet de bacteriën op als extra eiwit
  4. de bacteriën leven in de pens zonder de koe te beïnvloeden
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de koe heeft geen enzym om cellulose af te breken. De bacteriën in de pens wel. Zij krijgen een warme plek met voortdurend voedsel, de koe krijgt de afbraakproducten. Beide hebben voordeel.
  • B: Koos je ziek maken? Dan zou het parasitisme zijn. Deze bacteriën zijn juist onmisbaar voor de koe.
  • C: Koos je opeten als eiwit? Een deel van de bacteriën wordt later wel verteerd, maar de kern van de relatie is dat ze cellulose afbreken voor de koe.
  • D: Koos je geen invloed? Zonder deze bacteriën zou de koe gras nauwelijks kunnen verteren. De invloed is dus juist heel groot.

Onthoud: Wat kan de koe zelf niet?

In Afrika leven op sommige acaciabomen mieren in holle doornen. De boom maakt suikerrijke druppels die de mieren eten. Onderzoekers verwijderden bij een groep bomen alle mieren. Na een jaar waren deze bomen veel zwaarder beschadigd door insecten en giraffen dan de bomen met mieren, en een deel was dood.

3. Welke conclusie past bij dit experiment met mieren en acacia’s?

  1. de mieren beschermen de acacia alleen tegen kou
  2. de mieren zijn parasieten die de acacia schaden
  3. de acacia heeft geen voordeel van de mieren
  4. beide hebben voordeel
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je kou? Over kou staat niets in het experiment. De mieren beschermen tegen planteneters.
  • B: Koos je parasieten? Dan zou de boom het zonder mieren beter doen. Het is precies omgekeerd: zonder mieren gaat het slecht met de boom.
  • C: Koos je geen voordeel? Bomen zonder mieren werden zwaar beschadigd door planteneters. De boom heeft dus juist veel voordeel.
  • D (juist): Klopt: de acacia geeft de mieren holle doornen om in te wonen en suikerrijke druppels. De mieren verdedigen de boom tegen planteneters. Zonder mieren wordt de boom kaalgevreten: beide hebben voordeel.

Onthoud: Hoe ging het met bomen zonder mieren?

Op de huid van bultruggen leven zeepokken: kleine kreeftachtigen die zich vastzetten en met hun pootjes plankton uit het water filteren. Doordat de walvis lange afstanden zwemt, komen de zeepokken steeds op nieuwe plekken met veel plankton. Onderzoekers vonden geen schade aan de huid of de gezondheid van de walvissen.

4. Waarom spreken biologen hier van commensalisme en niet van mutualisme?

  1. de zeepokken beschermen de walvis tegen orka’s
  2. de zeepokken zuigen bloed uit de walvis
  3. de walvis eet de zeepokken op als ze loslaten
  4. de walvis heeft geen voordeel van de zeepokken
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je bescherming tegen orka’s? Daar is geen bewijs voor. Juist omdat de walvis geen voordeel heeft, is het geen mutualisme.
  • B: Koos je bloed zuigen? Zeepokken filteren plankton uit het water en zuigen geen bloed. Dan zou het parasitisme zijn.
  • C: Koos je opeten? Daar is in de tekst geen sprake van. De walvis haalt er geen voedsel uit.
  • D (juist): Klopt: de zeepokken krijgen een plek en worden door het water langs voedselrijke gebieden gevoerd. De walvis heeft er geen voordeel van en nauwelijks nadeel: commensalisme.

Onthoud: Wie heeft er voordeel?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app