Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau

Populatiedynamiek en draagkracht

Je berekent populatiedichtheid en schat populaties met vangen en terugvangen, rekent met geboorte, sterfte, immigratie en emigratie, herkent exponentiële groei en de S-kromme, legt draagkracht en remmende factoren uit en verklaart de wisselwerking tussen predator en prooi.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom zijn er het ene jaar veel muizen en het volgende jaar weinig? Waarom groeit een populatie niet eindeloos? Je leert hoe je de grootte van een populatie meet, welke vier factoren haar laten veranderen, wat exponentiële groei en de S-kromme zijn, wat de draagkracht van een gebied is, welke remmende factoren er zijn en hoe predator en prooi elkaar beïnvloeden.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Populatiedichtheidaantal individuen per oppervlakte
Immigratie / emigratiebinnenkomen / vertrekken
Exponentiële groeisteeds sneller, J-vorm
Draagkrachtmaximaal aantal dat een gebied kan onderhouden
S-krommegroei die afvlakt bij de draagkracht
Dichtheidsafhankelijkremt sterker bij hoge dichtheid (voedsel, ziekte)
Predator / prooiroofdier / dier dat gegeten wordt
1Populatiegrootte en dichtheid

De populatiedichtheid is het aantal individuen per oppervlakte (of volume): 200 reeën op 50 km² is 4 per km². Grote populaties kun je meestal niet helemaal tellen. Planten tel je in proefvlakken; dieren die rondlopen schat je vaak met vangen en terugvangen.

Je vangt dieren, merkt ze en laat ze los. Na een tijd vang je opnieuw. De verhouding gemerkt/gevangen in de tweede vangst is ongeveer gelijk aan de verhouding gemerkt/totaal in de populatie: N = (eerste vangst × tweede vangst) / aantal gemerkte in de tweede vangst. Met 40 gemerkte muizen en een tweede vangst van 30 waarvan 10 gemerkt: N = 40 × 30 / 10 = 120. De gemerkte dieren moeten zich wel weer goed met de rest mengen.

1 vangen, merken40 gemerkt2 mengengemerkt tussen de rest3 terugvangen10 van 30 gemerktpopulatie ≈ (40 × 30) / 10 = 120stip = gemerkte muis (tekening niet op aantal)
Met vangen en terugvangen schat je de grootte van een populatie die je niet kunt tellen. Je merkt een aantal dieren en laat ze los. Is in de tweede vangst een derde gemerkt, dan zijn de gemerkte dieren ongeveer een derde van de hele populatie.
Onthoud: dichtheid = aantal / oppervlakte. Vangen-terugvangen: N = (n1 × n2) / gemerkt in n2.
2Geboorte, sterfte, immigratie en emigratie

Een populatie verandert door vier factoren. Geboorte en immigratie (individuen die binnenkomen) laten haar groeien; sterfte en emigratie (individuen die vertrekken) laten haar krimpen. De verandering in een jaar is: geboorte − sterfte + immigratie − emigratie.

Op een afgelegen eiland kunnen dieren moeilijk komen of gaan; daar verandert de populatie vooral door geboorte en sterfte. Komen er weinig remmende factoren voor, zoals op een eiland met veel voedsel en zonder roofdieren, dan is de geboorte veel groter dan de sterfte en groeit de populatie snel.

populatieNgeboorteimmigratiesterfteemigratieverandering = geboorte − sterfte + immigratie − emigratie
De grootte van een populatie verandert door vier factoren. Geboorte en immigratie laten haar groeien, sterfte en emigratie laten haar krimpen. Op een afgelegen eiland zijn immigratie en emigratie bijna nul.
Onthoud: verandering = geboorte − sterfte + immigratie − emigratie.
3Exponentiële groei

Als er genoeg voedsel en ruimte is en er weinig sterfte is, groeit een populatie exponentieel: ze verdubbelt steeds in dezelfde tijd. Omdat steeds meer individuen zich voortplanten, wordt de groei steeds sneller. In een grafiek zie je een J-vorm.

Bacteriën die elke 30 minuten verdubbelen, gaan in 3 uur (6 verdubbelingen) van 100 naar 100 × 2⁶ = 6400. In de natuur kan dit maar kort duren. Hoe groter de populatie, hoe sneller voedsel en ruimte opraken en hoe meer afvalstoffen er komen.

0100020003000400050006000700000,511,522,53tijd (uur)aantal bacteriën400 na 1 uur6400 na 3 uur
Bij exponentiële groei verdubbelt een populatie steeds in dezelfde tijd. Omdat steeds meer individuen zich voortplanten, wordt de lijn steeds steiler: een J-vorm. In de natuur kan dat maar kort, totdat voedsel en ruimte opraken.
Tip: tel bij exponentiële groei eerst het aantal verdubbelingen en vermenigvuldig dan steeds met 2. Dus niet steeds hetzelfde aantal erbij optellen.
4Draagkracht en de S-kromme

Elk gebied kan maar een beperkt aantal individuen onderhouden: de draagkracht. Die hangt af van de hulpbronnen, zoals voedsel, water en ruimte. Komt er meer voedsel, dan wordt de draagkracht hoger.

In een beperkte ruimte groeit een populatie volgens een S-kromme: eerst langzaam, dan snel, en steeds langzamer als de draagkracht nadert. Het voedsel wordt schaarser, de sterfte stijgt en de geboorte daalt, tot ze in evenwicht zijn. Dan blijft het aantal rond de draagkracht schommelen. De draagkracht lees je af waar de S-kromme horizontaal wordt.

0200400600800024681012141618tijd (uur)gist (eenheden)draagkrachtsnelste groei
In een beperkte ruimte groeit een populatie volgens een S-kromme: eerst langzaam, dan snel, en steeds langzamer als voedsel schaarser wordt. Bij de draagkracht zijn geboorte en sterfte in evenwicht en blijft het aantal ongeveer gelijk.
Onthoud: draagkracht = plafond. S-kromme vlakt af doordat geboorte en sterfte gelijk worden.
5Remmende factoren

Factoren die de groei van een populatie afremmen, noem je remmende factoren. Dichtheidsafhankelijke factoren worden sterker naarmate de populatie dichter is: voedselgebrek, concurrentie om nestplaatsen, ziekte (meer contact) en predatie. Dichtheidsonafhankelijke factoren treffen de populatie even hard, hoe groot die ook is: een strenge vorst, een overstroming, een brand.

Soms is één factor duidelijk beperkend. Koolmezen in een jong bos zonder holle bomen broeden alleen in nestkasten; met twee keer zoveel kasten broeden er bijna twee keer zoveel paren. Groeit een populatie ver boven de draagkracht, zoals rendieren op een eiland zonder roofdieren, dan kan ze haar eigen voedsel vernietigen en daarna instorten.

01000200030004000500060007000194419481952195619601964jaaraantal rendieren6000 in 196342
Zonder roofdieren groeide de populatie rendieren op St. Matthew Island ver boven de draagkracht. De dieren aten de korstmossen op, die heel langzaam teruggroeien. Na een strenge winter stierf bijna de hele populatie van de honger: voedsel was de remmende factor.
Onthoud: dichtheidsafhankelijk: voedsel, ruimte, ziekte, predatie. Dichtheidsonafhankelijk: weer, rampen.
6Predator en prooi

Een predator (roofdier) vangt en eet andere dieren, zijn prooi. De aantallen van predator en prooi beïnvloeden elkaar. Bij veel prooi krijgen predatoren meer jongen en nemen ze toe; meer predatoren eten meer prooi, die afneemt; daarna nemen ook de predatoren af. De grafiek van de predator loopt een paar jaar achter op die van de prooi, omdat voortplanten tijd kost.

Predatoren vangen vooral zieke en zwakke dieren. Zo houden ze de prooipopulatie gezonder en onder de draagkracht. Verdwijnen de predatoren, zoals de wolven op het Kaibab-plateau, dan kan de prooi boven de draagkracht groeien, het voedsel opeten en daarna instorten.

04080120160051015202530jaaraantal (× 1000)sneeuwhaaslynx
Predator en prooi beïnvloeden elkaar. Veel sneeuwhazen betekent veel voedsel voor lynxen, die daardoor toenemen. Meer lynxen eten meer hazen, die afnemen; daarna nemen ook de lynxen af. De lynxen lopen steeds een paar jaar achter.
Onthoud: predator volgt prooi met vertraging. Predatoren houden prooi onder de draagkracht.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat geeft de populatiedichtheid aan?

  1. de gemiddelde leeftijd van de individuen
  2. het totale aantal soorten in een gebied
  3. het aantal individuen per oppervlakte
  4. het aantal nakomelingen per vrouwtje
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de leeftijd? De leeftijdsopbouw is een andere eigenschap van een populatie. Dichtheid gaat over hoeveel individuen er op een oppervlakte leven.
  • B: Koos je het aantal soorten? Dat zegt iets over de biodiversiteit, niet over de dichtheid van één populatie.
  • C (juist): Klopt: de populatiedichtheid is het aantal individuen per oppervlakte, bijvoorbeeld 20 konijnen per hectare, of per volume, zoals watervlooien per liter.
  • D: Koos je nakomelingen per vrouwtje? Dat is een maat voor de voortplanting, niet voor de dichtheid van de populatie.

Onthoud: Per hectare of per liter.

Bij een telling vanuit een helikopter met een warmtecamera tellen boswachters 200 reeën in een boswachterij van 50 km². Ze willen de dichtheid vergelijken met een ander bos, dat kleiner is maar waar minder reeën zijn geteld.

2. Hoe groot is de dichtheid van de reeën in dit bos?

  1. 40 per km²
  2. 4 per km²
  3. 0,25 per km²
  4. 200 per km²
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 40 per km²? Dan heb je een factor 10 te veel. 200 gedeeld door 50 is 4.
  • B (juist): Klopt: 200 reeën op 50 km² geeft 200 / 50 = 4 reeën per km².
  • C: Koos je 0,25 per km²? Dan heb je de oppervlakte door het aantal gedeeld. Het is aantal gedeeld door oppervlakte.
  • D: Koos je 200 per km²? Dat is het totale aantal, niet het aantal per vierkante kilometer.

Onthoud: Aantal gedeeld door oppervlakte.

Een leerling vangt in een schuur 40 muizen, merkt ze met een stipje verf op de vacht en laat ze weer los. Een week later vangt ze opnieuw 30 muizen; daarvan hebben er 10 een stipje. Ze neemt aan dat gemerkte en ongemerkte muizen even makkelijk worden gevangen.

3. Hoeveel muizen leven er naar schatting in de schuur?

  1. ongeveer 120
  2. ongeveer 30
  3. ongeveer 40
  4. ongeveer 1200
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: N = (40 × 30) / 10 = 120. In de tweede vangst is een derde gemerkt; dus zijn de 40 gemerkte muizen ongeveer een derde van de populatie.
  • B: Koos je 30? Dat is het aantal in de tweede vangst. De hele populatie is groter, omdat maar een deel van de muizen gevangen wordt.
  • C: Koos je 40? Dat is alleen het aantal gemerkte muizen. Als in de tweede vangst maar een derde gemerkt is, zijn er drie keer zoveel muizen.
  • D: Koos je 1200? Dan heb je een factor 10 te veel gerekend. 40 × 30 = 1200, en dat moet je nog delen door de 10 gemerkte muizen.

Onthoud: Welk deel van de tweede vangst is gemerkt?

Zeelieden lieten in 1800 een paar cavia-achtige zwijntjes achter op een onbewoond eiland vol gras en kruiden. Op het eiland leven geen roofdieren. Twintig jaar later vonden andere zeelieden er duizenden zwijntjes.

4. Waarom groeit de populatie zwijntjes op het eiland zo snel?

  1. er is veel voedsel en er zijn geen roofdieren
  2. er komen elk jaar veel zwijntjes bij uit zee
  3. zwijntjes leven veel langer dan op het vasteland
  4. de zwijntjes eten elkaar op als het druk wordt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: op het eiland is veel voedsel en er zijn geen roofdieren. De sterfte is laag en de geboorte hoog, dus de populatie groeit snel.
  • B: Koos je immigratie uit zee? Zwijntjes zwemmen niet naar een ver eiland. De groei komt door geboorte, niet door immigratie.
  • C: Koos je langer leven? Ook als ze langer leven, is de belangrijkste oorzaak dat ze veel jongen krijgen en weinig sterven door gebrek aan roofdieren.
  • D: Koos je elkaar opeten? Dat zou de populatie juist kleiner maken. De groei komt door de gunstige omstandigheden.

Onthoud: Welke remmende factoren ontbreken?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app