Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau

Voedselrelaties en energiedoorgifte

Je beschrijft voedselketens en voedselwebben, onderscheidt producenten, consumenten en reducenten, rekent met de energiestroom van ongeveer 10% per stap, interpreteert piramides van aantallen en biomassa, beschrijft de kringlopen van koolstof en stikstof en verklaart de ophoping van gifstoffen in een voedselketen.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een konijn eet gras, een vos eet het konijn, en als de vos doodgaat, breken bacteriën hem af. In elk ecosysteem gaan voedsel, energie en stoffen van het ene organisme naar het andere. Je leert hoe voedselketens en voedselwebben in elkaar zitten, welke rol producenten, consumenten en reducenten hebben, hoe energie door een ecosysteem stroomt, wat piramides laten zien en hoe koolstof en stikstof een kringloop maken.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Producentmaakt zelf organische stof met fotosynthese
Consumenteet andere organismen (1e, 2e, 3e)
Reducentbreekt dode resten af tot mineralen
Voedselwebnetwerk van verbonden voedselketens
Energiestroomper stap ongeveer 10% door, rest warmte
Piramide van biomassamassa levende stof per voedselniveau
Kringloopstoffen gaan steeds rond in een ecosysteem
1Voedselketen en voedselweb

Een voedselketen laat zien wie wie eet, bijvoorbeeld gras → konijn → vos. De pijl wijst van het voedsel naar de eter; zo zie je de richting waarin voedsel en energie gaan. Een keten begint bijna altijd bij een producent.

In werkelijkheid eten de meeste dieren meerdere soorten en worden ze door meerdere soorten gegeten. Alle ketens samen vormen een voedselweb. Verdwijnt één soort, dan heeft dat gevolgen voor andere soorten. Als koolmezen verdwijnen, nemen de rupsen die ze aten eerst toe; de sperwers die koolmezen aten, moeten ander voedsel zoeken.

eikgrasrupsmuiskonijnkoolmeesvossperwerproducenten
Een voedselweb bestaat uit veel voedselketens die met elkaar verbonden zijn. De pijlen wijzen van het voedsel naar de eter. Een muis wordt bijvoorbeeld gegeten door de vos én de sperwer. Verdwijnt één soort, dan heeft dat gevolgen voor veel andere soorten.
Onthoud: pijl = van gegeten naar eter. Voedselweb = alle ketens samen. Een soort weg = gevolgen voor veel andere.
2Producenten, consumenten en reducenten

Producenten, zoals planten en algen, maken met fotosynthese zelf organische stof. Consumenten eten andere organismen: een eerste consument (planteneter) eet de producent, een tweede consument eet de eerste, enzovoort. In de keten gras → sprinkhaan → kikker → reiger is de kikker de tweede consument.

Reducenten, vooral bacteriën en schimmels, breken dode resten en uitwerpselen af. Daarbij komen mineralen en koolstofdioxide vrij die planten weer opnemen. Zonder reducenten blijven dode bladeren liggen en raken de mineralen op: ze sluiten de kringloop van stoffen.

producentenmaken organische stofconsumenteneten planten en dierendode restenen uitwerpselenreducentenmaken mineralen vrij
Reducenten (bacteriën en schimmels) breken dode resten en uitwerpselen af tot mineralen en koolstofdioxide. Die nemen producenten weer op. Zo gaan stoffen steeds rond, terwijl energie maar één kant op stroomt.
Onthoud: producent maakt, consument eet, reducent breekt af en maakt mineralen vrij.
3Energiestroom door een ecosysteem

Bijna alle energie in een ecosysteem komt van de zon. Producenten leggen een klein deel van het zonlicht vast in organische stof. Via voedsel gaat die energie de keten door. Bij elke stap komt maar ongeveer 10% terecht in de biomassa van het volgende niveau. De rest wordt verbruikt voor dissimilatie en verdwijnt als warmte, of zit in onverteerde resten.

Leggen planten 10 000 kJ vast, dan komt er ongeveer 1000 kJ in de planteneters en 100 kJ in de roofdieren. Daarom zijn er veel minder vossen dan konijnen, en zijn voedselketens zelden langer dan vier of vijf schakels. Energie stroomt maar één kant op: hij gaat het ecosysteem in als licht en verlaat het als warmte.

zonplanten10 000 kJplanteneters1000 kJroofdieren100 kJ10%warmtewarmte10%
Energie stroomt maar één kant op door een ecosysteem. Planten leggen zonne-energie vast. Bij elke stap in de voedselketen komt maar ongeveer 10% terecht in het volgende niveau; de rest wordt verbruikt voor dissimilatie en verdwijnt als warmte. Daarom zijn voedselketens kort.
Tip: reken bij energie-opgaven per stap met 10%: vermenigvuldig met 0,1 voor elke pijl in de keten.
4Piramides van aantallen en biomassa

Een piramide van biomassa laat per voedselniveau de totale massa levende stof zien. Door het energieverlies per stap is die bijna altijd onderaan het breedst. Een piramide van aantallen laat het aantal individuen per niveau zien en kan een vreemde vorm hebben: één eik voedt duizenden rupsen.

Soms staat zelfs een piramide van biomassa op zijn kop, bijvoorbeeld in een meer waar op één dag meer dierplankton dan algen is. Dat kan doordat algen zich zo snel delen dat ze steeds worden bijgemaakt; over een jaar gemeten maken ze wel veel meer biomassa.

biomassa (weiland)plantenkonijnenvosaantallen (één eik)5000 rupsen30 mezen1 eiknormaal: breed onderaan
Een piramide van biomassa is bijna altijd onderaan het breedst, omdat er bij elke stap energie verloren gaat. Een piramide van aantallen kan een vreemde vorm hebben: één grote eik voedt duizenden rupsen. Daarom zegt biomassa meer dan aantallen.
Onthoud: biomassa-piramide meestal breed onderaan (energieverlies). Aantallen-piramide kan een rare vorm hebben (grote producent).
5Kringloop van koolstof

Anders dan energie gaan stoffen in een ecosysteem steeds rond: een kringloop. Bij fotosynthese nemen planten koolstofdioxide op uit de lucht. Via voedsel gaat de koolstof naar dieren. Planten, dieren en reducenten geven koolstofdioxide terug door dissimilatie.

Resten van organismen die miljoenen jaren geleden niet zijn afgebroken, zijn veranderd in fossiele brandstoffen: steenkool, aardolie en aardgas. Sinds ongeveer 1850 verbranden mensen veel van die brandstoffen. Daardoor komt in korte tijd veel koolstofdioxide vrij en is het CO2-gehalte van de lucht gestegen van 280 naar meer dan 420 ppm.

CO2 in de luchtplantendierenreducentenfossiele brandstoffotosyntheseetendooddissimilatiemiljoenen jarenverbranding
In de koolstofkringloop nemen planten CO2 op bij fotosynthese. Via voedsel komt koolstof in dieren. Planten, dieren en reducenten geven CO2 terug door dissimilatie. Koolstof uit oude, niet afgebroken resten zit in fossiele brandstoffen; verbranding daarvan verhoogt het CO2-gehalte van de lucht.
Onthoud: fotosynthese haalt CO2 uit de lucht; dissimilatie en verbranding brengen het terug. Fossiele brandstof = opgeslagen koolstof.
6Kringloop van stikstof en ophoping van gif

Planten hebben stikstof nodig voor eiwitten. Ze nemen het op als nitraat uit de bodem; stikstofgas uit de lucht kunnen ze niet gebruiken. Reducenten maken uit dode resten en uitwerpselen weer nitraat vrij. Bacteriën in wortelknolletjes van vlinderbloemigen, zoals klaver, kunnen stikstofgas uit de lucht binden. Daarom zaaien boeren klaver om de bodem te verrijken.

Stoffen die niet worden afgebroken en niet worden uitgescheiden, hopen zich op in de voedselketen. Het bestrijdingsmiddel DDT zat in een meer in heel lage concentratie in het water, maar in visarenden 500 000 keer zo hoog. Bij roofvogels werden daardoor de eierschalen dun en braken ze tijdens het broeden.

0,00005water0,04plankton0,5kleine vis2grote vis25visarendDDT (ppm), niet op schaalophoping in de keten
Een gifstof die niet wordt afgebroken en niet wordt uitgescheiden, zoals DDT, hoopt zich op in de voedselketen. Elk dier eet veel prooien en krijgt al hun gif binnen. Aan het eind van de keten is de concentratie het hoogst. Bij roofvogels werden daardoor de eierschalen dun.
Onthoud: planten nemen stikstof op als nitraat. Klaver: bacteriën binden stikstofgas. Niet-afbreekbaar gif hoopt op aan het eind van de keten.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Waarmee begint een voedselketen bijna altijd?

  1. een reducent die dode resten opruimt
  2. een roofdier dat alleen vlees eet
  3. een producent
  4. een planteneter die gras eet
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je een reducent? Reducenten breken dode resten af en geven stoffen terug aan de bodem. Ze staan niet aan het begin van een keten, maar ruimen alle schakels op.
  • B: Koos je een roofdier? Een roofdier staat juist aan het eind van een keten. Het eet andere dieren, die zelf weer van planten leven.
  • C (juist): Klopt: een voedselketen begint bij een producent, meestal een groene plant of alg. Die maakt met fotosynthese zelf organische stof uit koolstofdioxide en water.
  • D: Koos je een planteneter? Een planteneter is de eerste consument. Hij eet de producent, dus de producent staat nog voor hem in de keten.

Onthoud: Wie maakt zelf voedsel?

2. Wat stelt een pijl in een voedselketen voor?

  1. de richting waarin het roofdier jaagt
  2. de richting waarin voedsel en energie gaan
  3. welk dier het grootst is
  4. welk organisme het langst leeft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de jaagrichting? De pijl wijst juist naar de eter, dus van prooi naar roofdier. Hij laat zien waar het voedsel heen gaat, niet waar het dier naartoe rent.
  • B (juist): Klopt: de pijl wijst van wat gegeten wordt naar wie eet. Zo laat de pijl zien hoe voedsel en de energie daarin door de keten gaan: gras → konijn → vos.
  • C: Koos je het grootste dier? Grootte staat niet in een voedselketen. Een kleine wesp kan een grote rups opeten; de pijl gaat over wie wie eet.
  • D: Koos je de levensduur? Over leeftijd zegt een voedselketen niets. De pijl laat alleen zien hoe het voedsel door de keten gaat.

Onthoud: Van gegeten naar eter.

In een eikenbos eten rupsen van de wintervlinder de jonge eikenbladeren. Koolmezen voeren hun jongen vooral met deze rupsen. Sperwers jagen op koolmezen. Door een ziekte verdwijnen in één jaar bijna alle koolmezen uit het bos.

3. Wat gebeurt er waarschijnlijk met de rupsen als de koolmezen verdwijnen?

  1. de rupsen gaan dan zelf de eikels eten
  2. het aantal rupsen daalt meteen sterk
  3. het aantal rupsen blijft precies gelijk
  4. het aantal rupsen stijgt eerst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je eikels eten? Rupsen van deze soort eten eikenbladeren. Hun voedsel verandert niet doordat de koolmezen verdwijnen.
  • B: Koos je een sterke daling? Koolmezen zijn juist een vijand van de rupsen. Zonder die vijand overleven er meer rupsen, niet minder.
  • C: Koos je gelijk blijven? In een voedselweb hangt alles samen. Als een belangrijke rover verdwijnt, verandert het aantal prooien bijna altijd.
  • D (juist): Klopt: koolmezen eten veel rupsen. Zonder koolmezen worden er minder rupsen opgegeten, dus het aantal rupsen stijgt eerst. Later kan voedselgebrek dat weer afremmen.

Onthoud: Wat doen koolmezen met rupsen?

Een onderzoeker legt verse eikenbladeren op twee plekken op de bosbodem. Op plek A blijven ze gewoon liggen. Op plek B zet hij ze op grond die hij eerst heeft verhit tot alle organismen dood zijn, en daarna dekt hij alles af met een glazen stolp. Na een jaar zijn de bladeren op A verdwenen en op B nog bijna gaaf.

4. Waarom verdwijnen de bladeren in het bos onder de stolp na een jaar niet?

  1. er is te veel licht onder de stolp
  2. de bladeren doen nog steeds aan fotosynthese
  3. er zijn geen reducenten die de bladeren afbreken
  4. de bladeren zijn veranderd in mineralen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je te veel licht? Licht breekt bladeren nauwelijks af. Het verschil met de rest van het bos is dat er geen reducenten zijn.
  • B: Koos je fotosynthese? Afgevallen bladeren zijn dood en doen geen fotosynthese meer. Ze blijven liggen omdat niemand ze afbreekt.
  • C (juist): Klopt: in de gesteriliseerde grond onder de stolp leven geen bacteriën en schimmels meer. Zonder reducenten worden de bladeren niet afgebroken en blijven ze liggen.
  • D: Koos je mineralen? Als de bladeren in mineralen veranderd waren, waren ze juist verdwenen. Dat afbreken doen reducenten, en die ontbreken hier.

Onthoud: Wie breekt normaal blad af?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app