Leren › Biologie HAVO › Domein P: Populatie- en ecosysteemniveau
Ecosystemen: biotische en abiotische factoren
Je onderscheidt populatie, levensgemeenschap, biotoop en ecosysteem, herkent biotische en abiotische factoren, legt het verschil tussen habitat en niche uit, werkt met tolerantiegebied en optimum en gebruikt indicatorsoorten en steekproeven bij onderzoek in het veld.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 26 oefenvragen
- 14 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Populatie | alle individuen van één soort in een gebied |
| Levensgemeenschap | alle populaties in een gebied |
| Biotoop | de niet-levende omgeving |
| Ecosysteem | levensgemeenschap + biotoop |
| Habitat / niche | leefplek / rol in het ecosysteem |
| Tolerantiegebied / optimum | tussen minimum en maximum / beste waarde |
| Indicatorsoort | soort die iets verraadt over het milieu |
In de ecologie onderscheid je niveaus. Een populatie is een groep individuen van één soort die in hetzelfde gebied leven en zich onderling voortplanten, zoals alle stekelbaarzen in een sloot. Alle populaties in een gebied samen vormen de levensgemeenschap: planten, dieren, schimmels en bacteriën.
De niet-levende omgeving, met water, bodem, licht en temperatuur, heet de biotoop. De levensgemeenschap en de biotoop samen vormen het ecosysteem. Een ecosysteem kan klein zijn, zoals een poel, of groot, zoals de Waddenzee.
Welke organismen ergens leven, hangt af van factoren in hun omgeving. Abiotische factoren zijn niet-levend: licht, temperatuur, water, wind, zuurgraad en de soort bodem. Biotische factoren zijn levend of komen van levende organismen: voedsel, roofdieren, parasieten, ziekteverwekkers en concurrenten.
Vaak is één factor doorslaggevend. Onder een dicht beukenbos bereikt maar 2% van het licht de bodem; daar groeit bijna niets. Op een open plek groeien veel planten. De zuurgraad van de bodem bepaalt mee welke planten er groeien: heide op zure zandgrond, andere soorten op kalkrijke grond.
Organismen horen bij dezelfde soort als ze samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen. Een paard en een ezel kunnen samen een muildier krijgen, maar dat is bijna altijd onvruchtbaar: paard en ezel zijn dus verschillende soorten. Uiterlijk zegt weinig; mannetjes en vrouwtjes kunnen er heel anders uitzien.
De grootte van een populatie schat je vaak met een steekproef. Je telt de organismen in proefvlakken van gelijke grootte op willekeurige plekken, berekent het gemiddelde per vierkante meter en vermenigvuldigt met de oppervlakte. Gemiddeld 3 orchideeën per m² in een vallei van 2000 m² geeft ongeveer 6000 orchideeën.
De habitat is de plek waar een soort leeft, zijn adres: een sloot, een bos, de duinen. De niche is de rol van een soort in het ecosysteem, zijn beroep: wat hij eet, wanneer hij actief is en hoe hij omgaat met andere soorten. Een vos die in de schemering op muizen jaagt, beschrijf je met zijn niche.
Twee soorten met precies dezelfde niche kunnen niet lang naast elkaar bestaan: ze concurreren zo sterk dat één soort de ander verdringt. Soorten in dezelfde habitat leven wel samen als ze hun niche verdelen, zoals vijf zangvogels die elk op een andere plek in een spar naar insecten zoeken.
Elk organisme kan alleen leven tussen een minimum en een maximum van een factor: zijn tolerantiegebied. Daarbinnen ligt het optimum, de waarde waarbij het het best groeit. Buiten het tolerantiegebied kan het niet overleven; dicht bij de grenzen groeit het slecht.
Soorten verschillen sterk. De beekforel leeft in water van 2 tot 20 °C, de karper van 4 tot 32 °C. In een sloot die in de zomer 28 °C wordt, kan alleen de karper overleven. Een soort met een smal tolerantiegebied komt maar op weinig plekken voor; een soort met een breed tolerantiegebied vind je bijna overal.
Een indicatorsoort verraadt iets over het milieu. Het best werken soorten met een smal tolerantiegebied: als je ze vindt, weet je vrij precies hoe het met die factor zit. Steenvliegenlarven leven alleen in schoon, zuurstofrijk water; tubifexwormen en rode muggenlarven verdragen vervuild, zuurstofarm water.
Brandnetels en bepaalde grassen zijn indicatoren voor een stikstofrijke bodem. Als ze op een heideveld steeds meer gaan groeien, wijst dat op extra stikstof, bijvoorbeeld uit de lucht. Zo kun je met een telling van soorten de kwaliteit van water en bodem beoordelen zonder dure metingen.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Waaruit bestaat een ecosysteem?
- alle individuen van één soort in een gebied
- alleen alle dieren die in een gebied leven
- organismen plus hun niet-levende omgeving
- alleen de planten en de bodem van een gebied
Antwoord en uitleg
- A: Koos je één soort? Alle individuen van één soort in een gebied vormen een populatie. Een ecosysteem omvat alle soorten en hun omgeving.
- B: Koos je alleen de dieren? Een ecosysteem omvat ook planten, schimmels en bacteriën, en ook de niet-levende omgeving.
- C (juist): Klopt: een ecosysteem bestaat uit alle organismen in een gebied (de levensgemeenschap) samen met de niet-levende omgeving, zoals water, bodem, licht en temperatuur.
- D: Koos je alleen planten en bodem? Ook dieren, schimmels en bacteriën horen erbij, en ook factoren als licht en water.
Onthoud: Levend plus niet-levend.
Om te schatten hoeveel orchideeën er in een duinvallei staan, leggen onderzoekers tien vierkanten van 1 bij 1 meter op willekeurig gekozen plekken neer. In elk vierkant tellen ze de orchideeën. Samen tellen ze er 30. De vallei is 2000 m² groot.
2. Hoeveel orchideeën staan er naar schatting in de hele duinvallei?
- ongeveer 2000
- ongeveer 30
- ongeveer 600
- ongeveer 6000
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 2000? Dat is de oppervlakte in vierkante meter. Die moet je nog vermenigvuldigen met het gemiddelde van 3 per vierkante meter.
- B: Koos je 30? Dat is het totaal in de tien proefvlakken samen (10 × 3). De hele vallei is veel groter dan die tien vierkante meter.
- C: Koos je 600? Dan heb je een factor 10 te weinig gerekend. 3 per m² keer 2000 m² geeft 6000.
- D (juist): Klopt: gemiddeld staan er 3 orchideeën per vierkante meter. De vallei is 2000 m², dus 3 × 2000 = ongeveer 6000 orchideeën.
Onthoud: Gemiddelde keer oppervlakte.
Een klas onderzoekt een sloot. Ze vinden waterlelies, kroos, stekelbaarsjes, watervlooien, libellenlarven, slakken en in een watermonster ook bacteriën en algen. Ze meten ook de temperatuur, de zuurgraad en de hoeveelheid zuurstof in het water.
3. Welk begrip past bij alle waterplanten, vissen, insecten en bacteriën in een sloot samen?
- levensgemeenschap
- populatie
- biotoop
- soort
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: alle populaties van verschillende soorten die samen in de sloot leven, vormen de levensgemeenschap.
- B: Koos je populatie? Een populatie bestaat uit individuen van één soort, bijvoorbeeld alle stekelbaarsjes in de sloot.
- C: Koos je biotoop? De biotoop is de niet-levende omgeving: het water, de bodem, het licht. Organismen horen daar niet bij.
- D: Koos je soort? Een soort is een groep organismen die samen vruchtbare nakomelingen kan krijgen. In de sloot leven veel soorten.
Onthoud: Alle soorten samen.
In een beukenbos meet een leerling met een luxmeter op de bodem 2% van het licht in de open lucht. Daar groeit bijna niets. Op een open plek in hetzelfde bos, waar een boom is omgewaaid, meet hij 60% en groeien veel varens, braam en jonge boompjes.
4. Welke factor bepaalt hier waarschijnlijk vooral welke planten groeien?
- de hoeveelheid licht op de bodem
- het aantal vogels in de bomen
- de concurrentie tussen konijnen
- de temperatuur van het grondwater
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: onder de dichte beuken komt maar 2% van het licht op de bodem. Daar kunnen weinig planten groeien. Op de open plek met 60% licht groeien veel planten.
- B: Koos je vogels? Vogels kunnen zaden verspreiden, maar het grote verschil tussen de twee plekken is de hoeveelheid licht.
- C: Koos je konijnen? Over konijnen staat niets in de tekst. Het meetbare verschil is de lichthoeveelheid.
- D: Koos je grondwatertemperatuur? Die verschilt nauwelijks tussen twee plekken vlak naast elkaar. Het licht verschilt wel enorm.
Onthoud: Wat verschilt er zo sterk?
Verder in Biologie HAVO
- Beweging: gewrichten en spierenJe beschrijft de functies en de bouw van het skelet en van een bot, legt de bouw en soorten gewrichten uit, onderscheidt pezen en…
- Voedselrelaties en energiedoorgifteJe beschrijft voedselketens en voedselwebben, onderscheidt producenten, consumenten en reducenten, rekent met de energiestroom van…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app