Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau
Beweging: gewrichten en spieren
Je beschrijft de functies en de bouw van het skelet en van een bot, legt de bouw en soorten gewrichten uit, onderscheidt pezen en gewrichtsbanden, verklaart waarom spieren alleen kunnen trekken en in antagonistische paren werken, en legt het verband tussen spierwerking, ATP en melkzuur.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 25 oefenvragen
- 14 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Skelet | steun, bescherming, beweging, bloedaanmaak |
| Kraakbeen | glad, veerkrachtig weefsel op botuiteinden |
| Kogel- / scharniergewricht | alle richtingen / één vlak |
| Pees / gewrichtsband | spier aan bot / bot aan bot |
| Antagonisten | spieren met tegengestelde werking (biceps, triceps) |
| ATP | energie voor het samentrekken |
Het skelet geeft steun en vorm, beschermt organen (de schedel de hersenen, de ribben hart en longen), maakt beweging mogelijk en maakt in het rode beenmerg bloedcellen. Ook slaat het kalk op.
Bot bestaat uit kalkzouten, die het hard maken, en lijmstof (collageen), die het een beetje buigzaam maakt. Bij kinderen is er relatief veel lijmstof: hun botten buigen eerder dan dat ze breken. Bij ouderen is er relatief meer kalk en minder lijmstof: hun botten zijn brosser. Een pijpbeen heeft een schacht van compact bot met geel beenmerg erin en uiteinden van sponsachtig bot met rood beenmerg. De gewrichtsvlakken zijn bedekt met glad kraakbeen.
Een gewricht is een beweegbare verbinding tussen botten. De botuiteinden zijn bedekt met kraakbeen, dat schokken opvangt en glad is. Het gewrichtskapsel sluit het gewricht af en maakt gewrichtssmeer, dat de wrijving vermindert.
In een kogelgewricht, zoals de schouder en de heup, past een bolle kop in een kom; het kan in alle richtingen bewegen. Een scharniergewricht, zoals de knie en de elleboog, beweegt vooral in één vlak. Bij artrose is het kraakbeen versleten en schuren de botten langs elkaar, wat pijn doet.
Een pees is een stevige streng bindweefsel die een spier aan een bot vastmaakt. Via de pees brengt de spier zijn kracht over op het bot. De achillespees verbindt de kuitspier met het hielbeen; scheurt die pees, dan trekt de kuitspier nog wel samen, maar kun je niet meer op je tenen staan.
Gewrichtsbanden verbinden botten met elkaar en houden een gewricht bij elkaar. Ze beperken bewegingen die het gewricht niet hoort te maken. Bij een verzwikte enkel worden de banden overrekt of scheuren ze.
Een skeletspier bestaat uit spiervezels vol eiwitdraden. Bij het samentrekken schuiven die draden in elkaar: de spier wordt korter en dikker en trekt via de pees aan het bot. Daarvoor is ATP nodig. Een motorisch neuron geeft de opdracht.
Een spier kan alleen trekken, niet duwen. Ontspant hij, dan gaat het bot niet vanzelf terug. Daarom zijn voor elke beweging heen en terug twee spieren nodig, aan weerskanten van het gewricht.
Spieren met een tegengestelde werking in hetzelfde gewricht heten antagonisten. De biceps aan de voorkant van de bovenarm buigt de elleboog; de triceps aan de achterkant strekt hem. Als de een samentrekt, ontspant de ander en wordt hij uitgerekt.
Zo werkt het ook in het been: de spier aan de voorkant van het bovenbeen strekt de knie, die aan de achterkant buigt hem. Bij stilstaan spannen antagonisten allebei een beetje aan; zo staat een gewricht stevig en blijf je in evenwicht.
Samentrekken kost energie uit ATP. Spieren maken dat vooral met aerobe dissimilatie van glucose en vetzuren in hun vele mitochondriën. Bij rustige inspanning is er genoeg zuurstof en blijft het melkzuurgehalte laag.
Bij een sprint is er meer energie nodig dan met de aangevoerde zuurstof kan worden gemaakt. De spieren maken dan ook ATP zonder zuurstof en daarbij ontstaat melkzuur; je raakt snel vermoeid. Spieren passen zich aan het gebruik aan: door training worden ze sterker, en spieren die lang niet worden gebruikt, zoals onder gips, breken eiwit af en worden dunner.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welke functie heeft de schedel vooral?
- bloedaanmaak
- beweging
- bescherming
- opslag van vet
Antwoord en uitleg
- A: Koos je bloedaanmaak? Bloedcellen worden gemaakt in het rode beenmerg van onder andere de platte botten en de wervels. De hoofdfunctie van de schedel is bescherming.
- B: Koos je beweging? De schedelbotten zijn op de onderkaak na vergroeid en bewegen niet ten opzichte van elkaar. Beweging gebeurt vooral bij de gewrichten van armen en benen.
- C (juist): Klopt: de schedel is een harde doos van botten die de hersenen beschermt tegen stoten en klappen. Ook de ribben beschermen, namelijk hart en longen.
- D: Koos je vetopslag? Vet wordt opgeslagen in vetweefsel en in het gele beenmerg van pijpbeenderen. De schedel dient vooral om de hersenen te beschermen.
Onthoud: Wat zit erin?
2. Waarom zijn botten zowel stevig als een beetje buigzaam?
- ze bestaan alleen uit kraakbeen
- kalk en lijmstof
- ze zijn hol en gevuld met lucht
- ze bevatten veel spiervezels
Antwoord en uitleg
- A: Koos je alleen kraakbeen? Kraakbeen is veel zachter dan bot en zit vooral aan de uiteinden van botten en in de neus en oren.
- B (juist): Klopt: kalkzouten (calciumfosfaat) maken bot hard en stevig. Lijmstof (collageen) maakt het een beetje veerkrachtig, zodat het niet meteen breekt.
- C: Koos je hol met lucht? Pijpbeenderen zijn hol, maar gevuld met beenmerg. Lucht maakt bot niet stevig of buigzaam.
- D: Koos je spiervezels? Spieren zitten aan de botten vast via pezen, maar zitten niet in het bot zelf.
Onthoud: Twee bouwstoffen.
Een kind van zeven valt van een klimrek en heeft een zogenaamde groenhoutfractuur: het bot is gebogen en aan één kant gescheurd, maar niet helemaal doorgebroken. Een vrouw van tachtig breekt bij een kleine val haar heup in twee stukken. Artsen leggen het verschil uit met de samenstelling van het bot.
3. Waarom breken de botten van ouderen sneller dan die van kinderen?
- oudere botten bevatten relatief meer kalk en minder lijmstof
- oudere botten bevatten meer lijmstof en worden daardoor slap
- bij ouderen groeit er geen nieuw bot meer, dus botten worden dunner
- oudere botten bevatten minder kalk en zijn daardoor juist veerkrachtiger
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: bij kinderen zit relatief veel lijmstof in het bot, zodat het buigzaam is. Bij ouderen is het relatief meer kalk en minder lijmstof, waardoor het bros wordt en sneller breekt.
- B: Koos je meer lijmstof bij ouderen? Het is andersom: kinderen hebben relatief veel lijmstof. Daarom buigen hun botten soms in plaats van te breken.
- C: Koos je geen nieuw bot meer? Ook bij ouderen wordt bot steeds afgebroken en opgebouwd, al gaat de opbouw langzamer. De verhouding van kalk en lijmstof verklaart de brosheid.
- D: Koos je minder kalk en veerkrachtiger? Minder kalk zou bot juist zachter maken, niet brosser. Het verlies aan lijmstof maakt oud bot bros.
Onthoud: Wat maakt bot buigzaam?
Een man van 65 heeft al jaren pijn in zijn knie bij het lopen en traplopen. Op een röntgenfoto ziet de arts dat de ruimte tussen het dijbeen en het scheenbeen veel kleiner is dan normaal. De arts noemt de aandoening artrose en stelt voor om op termijn een kunstknie te plaatsen.
4. Waarom heeft iemand met artrose pijn bij het lopen?
- het gewrichtssmeer is veranderd in kalk
- de spieren rond de knie zijn verlamd
- het kraakbeen is versleten
- de gewrichtsbanden zijn te kort geworden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je gewrichtssmeer dat kalk wordt? Gewrichtssmeer verandert niet in kalk. Wel kunnen er botuitsteeksels ontstaan, maar het hoofdprobleem is versleten kraakbeen.
- B: Koos je verlamde spieren? Bij artrose werken de spieren gewoon. Het probleem zit in het gewricht zelf.
- C (juist): Klopt: bij artrose wordt het kraakbeen dunner en ruwer. De botten schuren dan direct langs elkaar, wat pijn en stijfheid geeft.
- D: Koos je te korte banden? Banden worden bij artrose niet korter. De pijn komt doordat het kraakbeen niet meer beschermt.
Onthoud: Wat beschermt normaal de botuiteinden?
Verder in Biologie HAVO
- Spijsvertering en uitscheidingJe legt uit waarom voedsel verteerd wordt, onderscheidt mechanische en chemische vertering, beschrijft welke enzymen waar werken en wat…
- Ecosystemen: biotische en abiotische factorenJe onderscheidt populatie, levensgemeenschap, biotoop en ecosysteem, herkent biotische en abiotische factoren, legt het verschil tussen…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app