Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau
Spijsvertering en uitscheiding
Je legt uit waarom voedsel verteerd wordt, onderscheidt mechanische en chemische vertering, beschrijft welke enzymen waar werken en wat gal doet, volgt de weg door het verteringskanaal, verklaart de opname in de dunne darm en beschrijft hoe de nieren met filtratie en terugresorptie urine maken.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 15 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Mechanische vertering | voedsel kleiner maken (kauwen, maag, gal) |
| Chemische vertering | enzymen breken moleculen af |
| Amylase / pepsine / lipase | breekt zetmeel / eiwit / vet af |
| Gal | uit de lever, emulgeert vet, geen enzym |
| Darmvlok | uitstulping die het oppervlak voor opname vergroot |
| Filtratie / terugresorptie | uit het bloed persen / weer terugnemen in de nier |
| Ureum | afvalstof uit eiwitafbraak, in urine |
Voedsel bevat koolhydraten (zoals zetmeel), eiwitten, vetten, water, mineralen, vitaminen en vezels. Zetmeel, eiwitten en vetten zijn grote moleculen die niet door de darmwand kunnen. Bij de vertering worden ze afgebroken: zetmeel tot glucose, eiwitten tot aminozuren en vetten tot glycerol en vetzuren.
Water, mineralen, vitaminen en glucose zijn al klein genoeg en hoeven niet verteerd te worden. Daarom stijgt de bloedglucose sneller na druivensuiker dan na brood, waarvan het zetmeel eerst verteerd moet worden. Vezels, zoals cellulose, kunnen wij niet verteren; ze houden de ontlasting zacht en volumineus.
Bij mechanische vertering wordt voedsel kleiner gemaakt zonder dat de moleculen veranderen: kauwen, het kneden van de maag en het emulgeren van vet door gal. Kleinere stukjes hebben samen een veel groter oppervlak, zodat enzymen sneller kunnen werken.
Gal wordt gemaakt door de lever en opgeslagen in de galblaas. Gal bevat geen enzymen, maar verdeelt vet in kleine druppeltjes, zodat lipase er beter bij kan. Na het verwijderen van de galblaas druppelt de gal continu in de darm; bij een vette maaltijd is er dan te weinig tegelijk en wordt vet slechter verteerd.
Bij chemische vertering breken enzymen de moleculen af. Amylase (uit speeksel en alvleessap) breekt zetmeel af. Pepsine in de maag en trypsine uit de alvleesklier breken eiwitten af. Lipase uit de alvleesklier breekt vetten af. Het alvleessap bevat enzymen voor alle drie de voedingsstoffen.
Elk enzym werkt op één soort stof en heeft een eigen pH-optimum. Pepsine werkt in de zure maag (pH 2); maagzuur zorgt voor die pH en doodt bovendien bacteriën. Amylase en trypsine werken bij een neutrale tot licht basische pH. Koken maakt een enzym onwerkzaam: het denatureert.
Voedsel gaat van de mond via de slokdarm naar de maag, dan naar de dunne darm, de dikke darm en de endeldarm. In de mond wordt gekauwd en begint amylase met zetmeel. In de maag begint de vertering van eiwit. In het eerste deel van de dunne darm, de twaalfvingerige darm, komen gal en alvleessap erbij en wordt het meeste verteerd.
De dikke darm neemt water en zouten terug uit de voedselresten, zodat de ontlasting vaster wordt. Bacteriën in de dikke darm maken onder andere vitamine K. Bij een ontstoken dikke darm wordt minder water teruggenomen en ontstaat diarree.
De meeste voedingsstoffen worden opgenomen in de dunne darm. De darmwand is geplooid en heeft miljoenen darmvlokken, waarvan de cellen ook nog microvilli hebben. Zo ontstaat een oppervlak van ongeveer 200 m². Bij coeliakie worden de darmvlokken plat en wordt dat oppervlak veel kleiner, met tekorten als gevolg.
Glucose en aminozuren gaan in de haarvaten van de darmvlok en via de poortader eerst naar de lever. De lever slaat glucose op als glycogeen, zet stoffen om en breekt giftige stoffen af. Vetten worden via de lymfevaten afgevoerd en komen later in het bloed.
Bij de afbraak van aminozuren maakt de lever ureum, een afvalstof. De nieren verwijderen ureum en overtollig water en zout uit het bloed. Dat heet uitscheiding. Koolstofdioxide wordt niet door de nieren maar door de longen uitgescheiden.
In elke niereenheid perst de bloeddruk water en kleine opgeloste stoffen uit het bloed in het nierkapsel: filtratie. Bloedcellen en grote eiwitten blijven in het bloed. Per dag ontstaat zo ongeveer 180 L voorurine. In de nierbuisjes worden glucose, zouten en ongeveer 99% van het water weer teruggenomen: terugresorptie. Er blijft ongeveer 1,5 L urine over, met ureum.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Waarom moet voedsel verteerd worden?
- vertering maakt van eiwitten vetten die beter te bewaren zijn
- voedsel moet warm worden voordat het in het bloed kan
- grote moleculen moeten klein genoeg worden om opgenomen te worden
- zonder vertering zou voedsel in de maag gaan rotten en giftig worden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je eiwitten omzetten in vetten? Bij vertering worden eiwitten afgebroken tot aminozuren, niet omgezet in vetten. Het doel is kleine, opneembare moleculen.
- B: Koos je warm worden? Voedsel krijgt in je lichaam vanzelf je lichaamstemperatuur, maar daardoor wordt het niet opneembaar. Het gaat om de grootte van de moleculen.
- C (juist): Klopt: zetmeel, eiwitten en vetten zijn te groot om door de darmwand te gaan. Ze worden afgebroken tot glucose, aminozuren, vetzuren en glycerol, die wel opgenomen kunnen worden.
- D: Koos je rotten in de maag? Maagzuur doodt veel bacteriën, maar dat is niet het doel van vertering. Vertering maakt moleculen klein genoeg om op te nemen.
Onthoud: Klein genoeg voor de darmwand.
2. In welke stoffen wordt eiwit bij de vertering afgebroken?
- glucose
- aminozuren
- vetzuren en glycerol
- mineralen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je glucose? Glucose is de bouwsteen van zetmeel. Eiwit bestaat uit aminozuren, dus daar komt geen glucose uit bij de vertering.
- B (juist): Klopt: eiwitten zijn ketens van aminozuren. Enzymen zoals pepsine en trypsine knippen die ketens tot losse aminozuren, die de dunne darm opneemt.
- C: Koos je vetzuren en glycerol? Dat zijn de bouwstenen van vetten. Vetten worden door lipase in deze stoffen afgebroken, eiwitten niet.
- D: Koos je mineralen? Mineralen zoals ijzer en calcium zijn al klein en hoeven niet verteerd te worden. Ze zijn geen afbraakproduct van eiwit.
Onthoud: De bouwstenen van eiwit.
Twee leerlingen meten hun bloedglucose na het eten. De een eet 50 g druivensuiker (glucose), de ander een hoeveelheid volkorenbrood met evenveel koolhydraten in de vorm van zetmeel. Bij de eerste is de glucose na 20 minuten al flink gestegen, bij de tweede pas na een uur en minder hoog.
3. Waarom stijgt het glucosegehalte in het bloed sneller na het eten van druivensuiker dan na volkorenbrood?
- volkorenbrood remt de werking van insuline
- volkorenbrood bevat helemaal geen koolhydraten, alleen eiwitten
- druivensuiker wordt al in de mond in het bloed opgenomen
- zetmeel moet eerst worden verteerd
Antwoord en uitleg
- A: Koos je remmen van insuline? Brood remt insuline niet. De glucose komt alleen trager vrij omdat zetmeel eerst verteerd moet worden.
- B: Koos je geen koolhydraten? Volkorenbrood bevat juist veel zetmeel, een koolhydraat. Het verschil is dat zetmeel eerst verteerd moet worden.
- C: Koos je opname in de mond? In de mond wordt nauwelijks glucose opgenomen; dat gebeurt in de dunne darm. Het verschil zit in de vertering vooraf.
- D (juist): Klopt: druivensuiker is glucose en wordt direct in de dunne darm opgenomen. Het zetmeel in brood moet eerst door amylase worden afgebroken; dat kost tijd, en de vezels vertragen het nog meer.
Onthoud: Wat moet er eerst gebeuren met zetmeel?
Bij een patiënt met galstenen is de galblaas verwijderd. De lever blijft gal maken, maar die druppelt nu continu in de twaalfvingerige darm. Na een maaltijd met veel vet krijgt de patiënt buikpijn en vette, dunne ontlasting. Bij magere maaltijden heeft hij geen klachten.
4. Waarom heeft iemand na het verwijderen van de galblaas soms last bij een vette maaltijd?
- zonder galblaas wordt vet niet meer in de maag afgebroken
- zonder galblaas maakt de alvleesklier geen lipase meer
- er komt minder gal tegelijk in de darm
- de lever maakt zonder galblaas helemaal geen gal meer
Antwoord en uitleg
- A: Koos je vet in de maag? Vet wordt vooral in de dunne darm verteerd, niet in de maag. Het probleem zit bij de hoeveelheid gal in de darm.
- B: Koos je geen lipase? Lipase komt uit de alvleesklier, die gewoon blijft werken. Het probleem is het emulgeren door gal.
- C (juist): Klopt: de galblaas slaat gal op en spuit bij een vette maaltijd veel tegelijk in de darm. Zonder galblaas druppelt de gal continu en komt er na een vette maaltijd te weinig tegelijk; het vet wordt slechter geëmulgeerd en verteerd.
- D: Koos je geen gal meer? De lever blijft gal maken. Alleen de opslag ontbreekt, zodat er niet veel tegelijk beschikbaar is.
Onthoud: Wat doet de galblaas eigenlijk?
Verder in Biologie HAVO
- Transport en gasuitwisselingJe beschrijft de bouw van het hart, volgt de route van het bloed door de dubbele bloedsomloop, onderscheidt slagaders, aders en haarvaten,…
- Beweging: gewrichten en spierenJe beschrijft de functies en de bouw van het skelet en van een bot, legt de bouw en soorten gewrichten uit, onderscheidt pezen en…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app