Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau

Transport en gasuitwisseling

Je beschrijft de bouw van het hart, volgt de route van het bloed door de dubbele bloedsomloop, onderscheidt slagaders, aders en haarvaten, beschrijft de bestanddelen van bloed, legt de ademhalingsbewegingen uit en verklaart de gaswisseling in de longblaasjes met diffusie.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elke cel in je lichaam heeft voortdurend zuurstof en voedingsstoffen nodig, en moet koolstofdioxide en afval kwijt. Daarvoor zorgen je bloedsomloop en je ademhaling. Je leert hoe het hart is gebouwd, hoe de dubbele bloedsomloop loopt, hoe slagaders, aders en haarvaten verschillen, waaruit bloed bestaat, hoe je ademt en hoe de gaswisseling in de longblaasjes werkt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Boezem / kamerontvangt bloed / pompt bloed het hart uit
Hartkleplaat bloed één kant op stromen
Kleine / grote bloedsomloophart-longen-hart / hart-lichaam-hart
Slagader / ader / haarvatvan het hart af / naar het hart toe / uitwisseling
Hemoglobineeiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt
Middenrifspier onder de longen, trekt samen bij inademen
Longblaasjeplaats van de gaswisseling
1Bouw van het hart

Het hart is een holle spier met vier holtes: twee boezems boven en twee kamers onder. Een boezem ontvangt bloed en geeft het door aan de kamer eronder; een kamer pompt het bloed het hart uit. De rechterhelft bevat zuurstofarm bloed, de linkerhelft zuurstofrijk bloed. Ze zijn van elkaar gescheiden.

Hartkleppen tussen boezems en kamers en bij de uitgang naar de slagaders laten het bloed maar één kant op stromen. Een lekkende klep laat bij elke slag bloed terugstromen, zodat er minder naar het lichaam gaat. De linkerkamer heeft de dikste wand, omdat hij het bloed door het hele lichaam moet pompen. De hartspier zelf krijgt zuurstof via de kransslagaders.

rechter-boezemlinker-boezemrechter-kamerlinker-kamerholle aderlongslagaderlongaderaortadikke wandklepzuurstofarmzuurstofrijk
Het hart heeft vier holtes. Rechts (in de tekening links, want je kijkt van voren) stroomt zuurstofarm bloed: boezem → kamer → longslagader. Links stroomt zuurstofrijk bloed uit de longen: boezem → kamer → aorta. Kleppen laten het bloed maar één kant op gaan. De linkerkamer heeft de dikste wand.
Onthoud: boezem ontvangt, kamer pompt. Rechts zuurstofarm, links zuurstofrijk. Kleppen: één richting. Linkerkamer = dikste wand.
2De dubbele bloedsomloop

Het bloed maakt twee rondjes, die allebei door het hart gaan: de dubbele bloedsomloop. In de kleine bloedsomloop pompt de rechterkamer zuurstofarm bloed via de longslagader naar de longen. Daar neemt het zuurstof op en het komt via de longaders terug in de linkerboezem.

In de grote bloedsomloop pompt de linkerkamer het zuurstofrijke bloed via de aorta naar alle organen. Daar geeft het zuurstof af, en via de holle aders komt het zuurstofarm terug in de rechterboezem. Let op: de longslagader vervoert zuurstofarm bloed en de longader zuurstofrijk bloed. Een slagader gaat altijd van het hart af, een ader ernaartoe.

longenorganenvan het lichaamRLkleinebloedsomloopgrotebloedsomloopO2 erinO2 eruit
De dubbele bloedsomloop: in de kleine bloedsomloop pompt de rechterhelft van het hart bloed naar de longen, waar het zuurstof opneemt. In de grote bloedsomloop pompt de linkerhelft het zuurstofrijke bloed naar alle organen. Per rondje komt het bloed twee keer door het hart.
Tip: volg bij een route-opgave steeds: ader → boezem → kamer → slagader. Rechts naar de longen, links naar het lichaam.
3Bloedvaten

Slagaders voeren bloed van het hart weg. De druk is hoog; ze hebben een dikke, gespierde en elastische wand. Bij elke hartslag rekt de wand op: dat voel je als je pols. Aders voeren bloed naar het hart terug. De druk is laag; ze hebben een dunnere wand en kleppen die voorkomen dat het bloed terugzakt.

Tussen slagaders en aders liggen de haarvaten: heel dunne vaatjes met een wand van één cellaag. Daar worden zuurstof, voedingsstoffen en afvalstoffen uitgewisseld met de weefsels. Omdat er miljarden haarvaten naast elkaar liggen, stroomt het bloed er heel langzaam: er is tijd voor uitwisseling.

slagaderdikke, elastische wandhoge druk, polsaderdunne wand, kleppenlage drukhaarvatwand van één cellaaguitwisselingrode bloedcelniet op schaal: een haarvat is ongeveer 8 µm breed
Slagaders voeren bloed van het hart weg onder hoge druk; ze hebben een dikke, elastische wand. Aders voeren bloed terug naar het hart onder lage druk; ze hebben een dunne wand en kleppen. In de haarvaten, met een wand van één cellaag, worden stoffen uitgewisseld met de weefsels.
Onthoud: slagader: van het hart af, hoge druk, dikke wand. Ader: naar het hart, lage druk, kleppen. Haarvat: uitwisseling.
4Bloed

Bloed bestaat voor ongeveer 55% uit bloedplasma: water met opgeloste stoffen zoals glucose, aminozuren, hormonen en koolstofdioxide. Het meeste CO2 wordt opgelost in het plasma vervoerd. De rest van het bloed bestaat uit cellen.

Rode bloedcellen hebben geen kern en zitten vol hemoglobine, een ijzerhoudend eiwit dat in de longen zuurstof bindt en in de weefsels weer loslaat. Mensen die hoog in de bergen wonen, maken extra rode bloedcellen, omdat ijle lucht minder zuurstof bevat. Witte bloedcellen zorgen voor de afweer, bloedplaatjes voor de bloedstolling.

plasma 55%cellen 45%rode bloedcelhemoglobine: zuurstofwitte bloedcelafweerbloedplaatjesbloedstollingwater, voedingsstoffen,CO2, hormonen
Bloed bestaat voor ruim de helft uit plasma: water met opgeloste stoffen zoals glucose, hormonen en koolstofdioxide. Rode bloedcellen vervoeren zuurstof met hemoglobine, witte bloedcellen zorgen voor afweer en bloedplaatjes voor de bloedstolling.
Onthoud: plasma = vloeistof met opgeloste stoffen (ook CO2). Rode bloedcel: hemoglobine, zuurstof. Wit: afweer. Bloedplaatjes: stolling.
5De ademhaling

Lucht gaat via neus, keelholte, luchtpijp en bronchiën naar de longen. Bij het inademen trekt het middenrif samen en wordt het platter; de tussenribspieren tillen de ribben op. De borstholte wordt groter, de longen zetten mee uit en de druk erin daalt onder die van de buitenlucht. Lucht stroomt naar binnen.

Bij rustig uitademen ontspant het middenrif en wordt het weer bol; de borstholte wordt kleiner en de lucht gaat naar buiten. De longen volgen de borstkas omdat de twee longvliezen tegen elkaar aan zitten. Komt er lucht tussen, zoals bij een steekwond, dan valt de long samen: een klaplong.

inademenuitademenmiddenrif platmiddenrif bolluchtpijp
Bij inademen trekt het middenrif samen en wordt het platter, en tillen de tussenribspieren de ribben op. De borstholte wordt groter, de druk in de longen daalt en lucht stroomt naar binnen. Bij rustig uitademen ontspant het middenrif en wordt de borstholte weer kleiner.
Onthoud: inademen: middenrif samen en plat, borstholte groter, druk omlaag, lucht erin. Uitademen in rust: middenrif ontspant.
6Gaswisseling in de longblaasjes

De bronchiën vertakken tot ongeveer 300 miljoen longblaasjes, elk omgeven door haarvaten. In een longblaasje is veel zuurstof, in het bloed dat aankomt weinig. Zuurstof gaat daarom door diffusie het bloed in; koolstofdioxide gaat de andere kant op. Dat kost geen energie.

De gaswisseling gaat snel door een enorm oppervlak (ongeveer 70 m²), heel dunne wanden (twee cellen dik) en een voortdurende bloedstroom die het concentratieverschil in stand houdt. Bij emfyseem gaat oppervlak verloren; bij een longontsteking lopen longblaasjes vol met vocht, waardoor de afstand voor diffusie groter wordt.

lucht in hetlongblaasjeluchtwegzuurstofarmzuurstofrijkO2CO2wand: 2 cellendun, groot oppervlak
In de longblaasjes vindt de gaswisseling plaats. Zuurstof diffundeert van de lucht door twee dunne wanden het haarvat in; koolstofdioxide gaat de andere kant op. Door het enorme oppervlak, de dunne wanden en de voortdurende bloedstroom gaat die diffusie snel.
Onthoud: gaswisseling = diffusie. Snel door groot oppervlak, dunne wanden en doorstromend bloed.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welk deel van het hart pompt bloed naar het hele lichaam?

  1. de linkerboezem
  2. de rechterkamer
  3. de linkerkamer
  4. de rechterboezem
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de linkerboezem? Die ontvangt zuurstofrijk bloed uit de longen en geeft het door aan de linkerkamer.
  • B: Koos je de rechterkamer? Die pompt zuurstofarm bloed naar de longen, een veel kortere weg met minder druk.
  • C (juist): Klopt: de linkerkamer pompt zuurstofrijk bloed via de aorta naar het hele lichaam. Daarom heeft hij de dikste spierwand.
  • D: Koos je de rechterboezem? Die ontvangt zuurstofarm bloed uit het lichaam en geeft het door aan de rechterkamer.

Onthoud: De sterkste pomp.

2. Waarom is de wand van de linkerkamer dikker dan die van de rechterkamer?

  1. hij bevat meer bloed dan de rechterkamer bij elke slag
  2. hij moet het bloed met meer kracht door het hele lichaam pompen
  3. hij pompt zuurstofrijk bloed, en dat is zwaarder dan zuurstofarm bloed
  4. hij moet ook de boezems aansturen met elektrische impulsen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je meer bloed? Beide kamers pompen per slag ongeveer evenveel bloed. Het verschil zit in de druk.
  • B (juist): Klopt: de linkerkamer moet het bloed door het hele lichaam pompen, met een hoge druk. De rechterkamer pompt alleen naar de longen, vlakbij.
  • C: Koos je zwaarder bloed? Zuurstofrijk bloed is niet merkbaar zwaarder. Het gaat om de afstand en de weerstand.
  • D: Koos je aansturen van de boezems? De hartslag wordt aangestuurd door een eigen gangmaker in de rechterboezem, niet door de linkerkamer.

Onthoud: Welke weg is langer?

Bij een patiënt sluit de klep tussen de linkerboezem en de linkerkamer niet goed. Met een stethoscoop hoort de arts bij elke hartslag een ruisend geluid. De patiënt is snel buiten adem bij traplopen en vaak moe.

3. Waarom wordt iemand met een lekkende klep tussen linkerboezem en linkerkamer snel moe?

  1. de linkerkamer kan door de klep geen bloed meer opnemen uit de boezem
  2. de lekkende klep laat zuurstof uit het bloed ontsnappen
  3. door de lekkende klep mengt het bloed van de longen zich met dat van de darmen
  4. er stroomt bloed terug, dus er gaat minder naar het lichaam
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je geen bloed opnemen? Bij een lekkende klep stroomt het bloed juist makkelijk heen en weer. Het probleem is het terugstromen.
  • B: Koos je ontsnappende zuurstof? Zuurstof is gebonden aan hemoglobine in de rode bloedcellen en ontsnapt niet via een klep.
  • C: Koos je mengen met de darmen? De klep zit tussen boezem en kamer van de linkerhelft. Er mengt geen bloed van andere organen.
  • D (juist): Klopt: als de linkerkamer samentrekt, stroomt een deel van het bloed terug naar de boezem. Er gaat minder zuurstofrijk bloed naar het lichaam, dus de spieren krijgen minder zuurstof.

Onthoud: Wat gebeurt er bij het samentrekken?

Bij een bloedtest wordt in een ader in de arm een stofje ingespoten dat je met een scanner kunt volgen. Een paar seconden later verschijnt het stofje in de haarvaten van de longen. Een leerling wil de route beschrijven die het stofje heeft afgelegd.

4. Welke weg legt een rode bloedcel af van een ader in de arm tot een haarvat in de longen?

  1. holle ader → rechterkamer → rechterboezem → longader → longen
  2. holle ader → linkerboezem → linkerkamer → aorta → longen
  3. longader → rechterboezem → rechterkamer → aorta → longen
  4. holle ader → rechterboezem → rechterkamer → longslagader
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je eerst de kamer? Bloed komt altijd eerst in een boezem en dan pas in een kamer. En de longader gaat terug naar het hart.
  • B: Koos je de linkerhelft? De linkerhelft bevat zuurstofrijk bloed uit de longen. Bloed uit het lichaam komt in de rechterhelft.
  • C: Koos je de longader? De longader brengt bloed van de longen naar het hart, dus de andere kant op. En de aorta gaat naar het lichaam.
  • D (juist): Klopt: zuurstofarm bloed komt via de holle ader in de rechterboezem, gaat naar de rechterkamer en wordt via de longslagader naar de longen gepompt.

Onthoud: Boezem vóór kamer; rechts is zuurstofarm.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app