Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau

Afweer en immuniteit

Je beschrijft de barrières en de aspecifieke afweer tegen ziekteverwekkers, legt uit hoe antilichamen specifiek op antigenen werken, verklaart de primaire en secundaire reactie met geheugencellen, legt vaccinatie en groepsimmuniteit uit en onderscheidt actieve en passieve immuniteit en de werking van antibiotica.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elke dag krijg je bacteriën, virussen en schimmels binnen. Toch word je maar af en toe ziek. Dat komt door je afweersysteem. Je leert welke ziekteverwekkers er zijn, hoe barrières en eetcellen ze tegenhouden, hoe antilichamen gericht een ziekteverwekker aanpakken, waarom je na een ziekte immuun bent, hoe vaccinatie werkt en wat het verschil is tussen actieve en passieve immuniteit.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Aspecifieke afweerwerkt tegen alle ziekteverwekkers (huid, fagocyten, koorts)
Specifieke afweergericht tegen één ziekteverwekker (lymfocyten, antilichamen)
Antigeenherkenningsstof op een ziekteverwekker
Antilichaameiwit uit B-lymfocyten dat op één antigeen past
Geheugencelonthoudt een antigeen, snelle tweede reactie
Actief / passief immuunzelf antilichamen gemaakt / van een ander gekregen
1Ziekteverwekkers en eerste barrières

Ziekteverwekkers zijn bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. Bacteriën zijn eencellige organismen; een virus is veel kleiner en kan zich alleen vermenigvuldigen in een cel van een gastheer. Griep, verkoudheid en mazelen komen door virussen, een blaasontsteking meestal door bacteriën.

De eerste afweer houdt ziekteverwekkers buiten. De onbeschadigde huid met haar hoornlaag is een stevige barrière. Slijm en trilharen in de luchtwegen vangen deeltjes op, traanvocht doodt bacteriën, maagzuur doodt bacteriën uit het voedsel en nuttige darmbacteriën verdringen schadelijke. Bij een grote brandwond ontbreekt de huid en krijgen patiënten makkelijk een infectie.

traanvochtdoodt bacteriënslijm, trilharenneus en luchtwegenhuidhoornlaagmaagzuurzuur doodt bacteriëndarmfloranuttige bacteriën
De eerste afweer houdt ziekteverwekkers buiten: de huid met haar hoornlaag, slijm en trilharen in de luchtwegen, traanvocht, maagzuur en nuttige bacteriën in de darm. Deze barrières werken tegen alle ziekteverwekkers: het is aspecifieke afweer.
Onthoud: eerste linie: huid, slijm, traanvocht, maagzuur. Antibiotica werken tegen bacteriën, niet tegen virussen.
2Aspecifieke afweer

Komt een ziekteverwekker toch binnen, dan reageert eerst de aspecifieke afweer: die werkt meteen en tegen alles wat vreemd is. Fagocyten (eetcellen) sluiten ziekteverwekkers in en breken ze af met enzymen uit lysosomen.

Bij een ontsteking verwijden de bloedvaten op de besmette plek: meer bloed maakt de plek rood en warm, en vocht met witte bloedcellen lekt het weefsel in, zodat het dik en pijnlijk wordt. Bij een grotere infectie krijg je koorts: de normwaarde in de hypothalamus gaat omhoog. Veel ziekteverwekkers groeien slechter bij 39 °C, terwijl de afweercellen juist actiever worden.

1 nadert2 sluit in3 verteertfagocytlysosoom
Een fagocyt (eetcel) sluit een ziekteverwekker in met zijn membraan. In het blaasje breken enzymen uit een lysosoom de bacterie af. Fagocyten vallen alles aan wat vreemd is: aspecifieke afweer. Bij een ontsteking komen ze in grote aantallen naar de plek.
Onthoud: aspecifiek = snel en tegen alles: fagocyten, ontsteking (rood, warm, dik), koorts.
3Antigenen en antilichamen

Elke ziekteverwekker heeft op zijn oppervlak eigen stoffen die het lichaam als vreemd herkent: antigenen. De specifieke afweer richt zich op één bepaald antigeen. Lymfocyten ontstaan in het beenmerg en zitten veel in lymfeklieren en milt; bij een infectie zwellen de lymfeklieren op.

B-lymfocyten die een antigeen herkennen, delen zich en maken antilichamen: Y-vormige eiwitten die precies op dat antigeen passen, als een sleutel op een slot. Antilichamen binden aan de antigenen, laten ziekteverwekkers klonteren en maken ze herkenbaar voor fagocyten. Antilichamen tegen mazelen werken niet tegen griep: ze passen niet op andere antigenen.

bacteriën klonterenander antigeen:past nietantilichaamantigeen
Elke ziekteverwekker heeft eigen antigenen op zijn oppervlak. B-lymfocyten maken antilichamen die precies op één antigeen passen, als een sleutel op een slot. Met twee bindplaatsen laten ze bacteriën klonteren, zodat fagocyten ze makkelijk opruimen. Op een ander antigeen passen ze niet: dat is specifieke afweer.
Onthoud: antigeen = herkenningsstof op de ziekteverwekker. Antilichaam = eiwit van B-lymfocyten, past op één antigeen.
4Geheugencellen en de tweede reactie

Bij een eerste besmetting duurt het ongeveer een week voordat de juiste lymfocyten zijn vermenigvuldigd en er genoeg antilichamen zijn: de primaire reactie. Ondertussen word je ziek. Na afloop blijven er geheugencellen over, die jaren in het lichaam blijven.

Bij een nieuwe besmetting met dezelfde ziekteverwekker reageren de geheugencellen meteen: binnen een paar dagen zijn er veel meer antilichamen dan de eerste keer. Deze secundaire reactie is zo snel dat je meestal niet ziek wordt: je bent immuun. Griep kun je toch elk jaar krijgen, omdat het griepvirus steeds verandert en andere antigenen krijgt.

020406080100010203040506070tijd (dagen)antilichameneerste besmettingtweede besmetting
Bij de eerste besmetting (primaire reactie) duurt het ongeveer een week voor er veel antilichamen zijn; je wordt ziek. Bij een tweede besmetting (secundaire reactie) zorgen geheugencellen dat er binnen een paar dagen veel meer antilichamen zijn. Meestal word je dan niet ziek.
Tip: herken de tweede reactie in een grafiek aan drie dingen: hij begint eerder, stijgt steiler en komt veel hoger uit.
5Vaccinatie

Een vaccin bevat verzwakte of dode ziekteverwekkers, of alleen hun antigenen. Je wordt er niet ziek van, maar je afweer maakt wel antilichamen en geheugencellen. Je bent dan actief immuun, zonder de ziekte te hebben gehad. Baby’s krijgen meerdere prikken met hetzelfde vaccin: elke volgende prik werkt als een tweede reactie en geeft een sterkere, langere bescherming.

Als bijna iedereen is gevaccineerd, kan een ziekte zich nauwelijks verspreiden. Dan zijn ook mensen beschermd die niet gevaccineerd kunnen worden, zoals jonge baby’s. Dit heet groepsimmuniteit. Daalt het aantal gevaccineerden, dan kunnen uitbraken ontstaan.

weinig gevaccineerdbijna iedereen gevaccineerdziekgevaccineerdniet gevaccineerd
Groepsimmuniteit: als bijna iedereen gevaccineerd is, kan een ziekteverwekker nauwelijks van mens op mens overspringen. Daardoor zijn ook mensen beschermd die (nog) niet gevaccineerd kunnen worden, zoals jonge baby’s. Bij een lage vaccinatiegraad verspreidt de ziekte zich wel.
Onthoud: vaccin = antigenen zonder ziekte → eigen antilichamen en geheugencellen (actieve immuniteit). Veel gevaccineerd = groepsimmuniteit.
6Passieve immuniteit en antibiotica

Bij passieve immuniteit krijg je kant-en-klare antilichamen van een ander. Een baby krijgt antilichamen van de moeder via de placenta en de moedermelk. Na een slangenbeet krijg je een serum met antilichamen tegen het gif. Passieve immuniteit werkt direct, maar kort: er worden geen geheugencellen gevormd en de antilichamen worden na weken afgebroken.

Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of hun groei remmen. Ze werken niet tegen virussen. Door verkeerd gebruik, zoals een kuur te vroeg stoppen, ontstaat resistentie: de gevoelige bacteriën gaan dood, de enkele resistente overleven en vermenigvuldigen zich. Daarna werkt het antibioticum niet meer.

020406080100024681012tijd (weken)antilichamenserumvaccin
Een serum geeft direct antilichamen: passieve immuniteit, snel maar kort, zonder geheugencellen. Een vaccin laat je zelf antilichamen en geheugencellen maken: actieve immuniteit, trager op gang maar langdurig.
Onthoud: passief = antilichamen van een ander: direct, kort. Actief = zelf gemaakt: traag, lang. Resistentie ontstaat door selectie.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke barrière houdt ziekteverwekkers tegen voordat ze het lichaam binnenkomen?

  1. de antilichamen in het bloed
  2. de lymfocyten in het bloed
  3. de huid
  4. de geheugencellen in de milt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je antilichamen? Die zitten in het bloed en werken pas als een ziekteverwekker al binnen is.
  • B: Koos je lymfocyten? Die werken pas als een ziekteverwekker al in het lichaam is. Ze horen bij de specifieke afweer.
  • C (juist): Klopt: de onbeschadigde huid is een stevige barrière met een hoornlaag waar bacteriën en virussen niet doorheen komen.
  • D: Koos je geheugencellen? Die onthouden een eerdere besmetting en werken binnen het lichaam, niet aan de buitenkant.

Onthoud: Aan de buitenkant.

2. Hoe beschermt maagzuur tegen ziekteverwekkers?

  1. het zure milieu doodt veel bacteriën uit het voedsel
  2. het maakt antilichamen tegen bacteriën aan
  3. het laat witte bloedcellen sneller naar de maag gaan
  4. het zorgt dat bacteriën via de longen worden uitgeademd
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: maagzuur is sterk zuur. Veel bacteriën die je met je eten binnenkrijgt, gaan daardoor dood voordat ze in de darm komen.
  • B: Koos je antilichamen? Antilichamen worden door lymfocyten gemaakt, niet door maagzuur. Maagzuur werkt door zijn zuurgraad.
  • C: Koos je witte bloedcellen? Maagzuur trekt geen witte bloedcellen aan. Het doodt bacteriën direct door zijn zuurgraad.
  • D: Koos je uitademen? Maag en longen zijn gescheiden wegen. Maagzuur werkt in de maag zelf.

Onthoud: Denk aan de zuurgraad.

Op een brandwondencentrum liggen patiënten met grote brandwonden in aparte, steriele kamers. Verpleegkundigen dragen steriele kleding en handschoenen. Een groot deel van de patiënten krijgt ondanks die maatregelen toch een infectie met bacteriën.

3. Waarom krijgen mensen met een grote brandwond vaak een infectie?

  1. brandwonden maken het bloed zuur, wat bacteriën aantrekt
  2. door de hitte zijn alle antilichamen in het bloed afgebroken
  3. de huid als barrière is weg, dus bacteriën komen makkelijk binnen
  4. door de pijn stopt het lichaam met het maken van witte bloedcellen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zuur bloed? Daar is geen sprake van. Bacteriën komen binnen omdat de beschermende huid weg is.
  • B: Koos je afgebroken antilichamen? De hitte raakt de huid, niet al het bloed. Het grootste probleem is de verdwenen barrière.
  • C (juist): Klopt: bij een grote brandwond is de huid over een groot oppervlak verdwenen. Bacteriën uit de omgeving kunnen dan direct het weefsel in.
  • D: Koos je geen witte bloedcellen? Het beenmerg blijft witte bloedcellen maken. Ze moeten alleen veel meer bacteriën aan, omdat de huid ontbreekt.

Onthoud: Wat is weg?

Bij een infectie zetten stoffen van witte bloedcellen de normwaarde in de hypothalamus hoger, waardoor koorts ontstaat. In een proef groeiden bepaalde bacteriën bij 37 °C veel sneller dan bij 40 °C. Tegelijk bewogen witte bloedcellen bij 40 °C sneller dan bij 37 °C.

4. Waarom kan koorts helpen tegen een infectie?

  1. door koorts verdampen de virussen via de huid
  2. bij koorts gaan alle lichaamscellen sneller delen en verdringen de bacteriën
  3. veel ziekteverwekkers groeien slechter bij 39 °C
  4. koorts verhoogt de normwaarde, zodat er minder witte bloedcellen nodig zijn
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je verdampen van virussen? Virussen verdampen niet. Ze zitten in de cellen en lichaamsvloeistoffen.
  • B: Koos je cellen die sneller delen? Koorts laat je lichaamscellen niet extra delen. Het effect zit bij de ziekteverwekkers en de afweer.
  • C (juist): Klopt: veel ziekteverwekkers groeien het best rond 37 °C. Bij 39 °C vermenigvuldigen ze zich trager, terwijl de afweercellen juist actiever worden.
  • D: Koos je minder witte bloedcellen? Koorts komt juist mede door stoffen uit witte bloedcellen; de afweer is dan extra actief.

Onthoud: Wat doet hitte met de ziekteverwekker?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app