Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau
Homeostase en antagonisme
Je legt uit wat homeostase is en waarom die nodig is, beschrijft een regelkring met receptor, regelcentrum, effector en normwaarde, herkent negatieve terugkoppeling en antagonisme, en verklaart de regeling van de lichaamstemperatuur en de waterhuishouding met ADH.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 14 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Homeostase | het constant houden van het inwendig milieu |
| Normwaarde | de gewenste waarde, bv. 37 °C |
| Receptor / regelcentrum / effector | meet / vergelijkt en beslist / voert uit |
| Negatieve terugkoppeling | een afwijking wordt tegengewerkt |
| Antagonisme | twee stoffen met tegengesteld effect op één waarde |
| Hypothalamus | regelcentrum voor temperatuur en water |
| ADH | hormoon uit de hypofyse: nieren nemen meer water terug |
Het inwendig milieu is de vloeistof rond je cellen: bloed en weefselvocht. Homeostase is het constant houden daarvan: temperatuur rond 37 °C, glucose tussen ongeveer 4 en 8 mmol/L, een vast water- en zoutgehalte en een vaste zuurgraad. Je lengte of gewicht worden niet zo geregeld.
Homeostase is nodig omdat de processen in je cellen worden versneld door enzymen, en die werken het best bij één temperatuur en zuurgraad. Bij een veel lagere temperatuur gaat alles trager; boven ongeveer 42 °C denatureren de enzymen en andere eiwitten. Daarom is een zonnesteek levensgevaarlijk.
Elke regeling volgt dezelfde regelkring. Een receptor meet de waarde, bijvoorbeeld temperatuurzintuigen in de huid en in de hersenen. Het regelcentrum vergelijkt de gemeten waarde met de normwaarde; voor de temperatuur is dat de hypothalamus. Wijkt de waarde af, dan stuurt het regelcentrum een effector aan, zoals een zweetklier of een spier.
Bij koorts zetten stoffen van het afweersysteem de normwaarde in de hypothalamus hoger, bijvoorbeeld op 39 °C. Bij 38 °C vindt het lichaam het dan te koud: je rilt en hebt het koud. Als de koorts zakt, gaat de normwaarde terug naar 37 °C en ga je zweten.
Bij negatieve terugkoppeling wordt een afwijking tegengewerkt. Stijgt de waarde, dan zorgt de regeling dat hij daalt, en andersom. Na het eten stijgt de glucose; daardoor komt er insuline en daalt de glucose weer, terwijl de afgifte van glucagon afneemt. Een thermostaat in huis werkt net zo: te warm, verwarming uit; te koud, verwarming aan.
Daardoor schommelt een waarde steeds licht rond de normwaarde. Het tegenovergestelde, positieve terugkoppeling, versterkt een verandering juist, zoals bij weeën tijdens een bevalling. Die komt maar zelden voor, omdat ze niet stabiliseert.
Bij antagonisme werken twee stoffen of zenuwen tegengesteld op dezelfde waarde. Insuline en glucagon zijn antagonisten: de een verlaagt de glucose, de ander verhoogt hem. Ook het sympathische en het parasympathische zenuwstelsel zijn antagonisten: het ene versnelt de hartslag, het andere vertraagt hem.
Met twee antagonisten kan het lichaam een waarde in beide richtingen actief bijsturen, zoals een auto met gas én rem. Met alleen insuline zou het lichaam bij een te lage glucose moeten wachten tot die vanzelf stijgt. TSH en thyroxine zijn geen antagonisten: TSH zet de aanmaak van thyroxine juist aan.
De hypothalamus regelt de lichaamstemperatuur. Is het te warm, dan verwijden de bloedvaten in de huid, zodat meer warm bloed langs het oppervlak stroomt en warmte afgeeft. De zweetklieren maken zweet, dat verdampt en daarbij warmte meeneemt. In vochtige lucht verdampt zweet slecht en koel je minder goed af.
Is het te koud, dan vernauwen de bloedvaten in de huid: je verliest minder warmte, maar wordt bleek. Kleine spiertjes zetten de haartjes overeind (kippenvel), bij dieren met een vacht een isolerende luchtlaag. Je gaat rillen: de spieren trekken snel samen en daarbij komt veel warmte vrij.
Ook het watergehalte van het bloed wordt geregeld. De hypothalamus meet of het bloed te geconcentreerd of te verdund is. De hypofyse geeft dan meer of minder ADH af. ADH laat de nieren meer water terugnemen in het bloed: je plast minder en de urine is donkerder.
Na veel drinken is het bloed verdund: minder ADH, veel lichte urine. Na zweten zonder drinken: meer ADH, weinig donkere urine. Alcohol remt de afgifte van ADH; daarom plas je na een paar biertjes veel en heb je de volgende ochtend dorst. Maakt de hypofyse te weinig ADH, dan plast iemand liters verdunde urine zonder glucose erin.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welke beschrijving past bij homeostase?
- het opnemen van zo veel mogelijk voedingsstoffen tegelijk
- het steeds sneller laten stijgen van de lichaamstemperatuur
- het constant houden van het inwendig milieu
- het aanpassen van het lichaam aan een nieuw klimaat via evolutie
Antwoord en uitleg
- A: Koos je zo veel mogelijk opnemen? Het lichaam neemt op wat nodig is en houdt de gehalten in het bloed constant. Te veel is ook een verstoring.
- B: Koos je steeds stijgen? Homeostase draait juist om stabiel houden. Een steeds stijgende temperatuur is gevaarlijk.
- C (juist): Klopt: bij homeostase houdt het lichaam waarden als temperatuur, glucosegehalte en watergehalte binnen nauwe grenzen, ook als de omgeving verandert.
- D: Koos je evolutie? Evolutie verandert een soort over vele generaties. Homeostase gebeurt binnen één organisme, van minuut tot minuut.
Onthoud: Constant houden.
2. Waarom is een constante lichaamstemperatuur van ongeveer 37 °C belangrijk?
- bij 37 °C kan het bloed geen zuurstof meer vervoeren
- de enzymen in de cellen werken het best bij die temperatuur
- bij een andere temperatuur kunnen spieren niet meer samentrekken, ook niet een beetje
- alleen bij precies 37 °C ontstaan er nieuwe cellen in het lichaam
Antwoord en uitleg
- A: Koos je geen zuurstofvervoer? Bij 37 °C vervoert het bloed juist goed zuurstof. Het gaat om de werking van enzymen.
- B (juist): Klopt: bijna alle processen in de cel worden door enzymen versneld. Die werken het best rond 37 °C; bij veel hogere temperaturen denatureren ze.
- C: Koos je spieren die helemaal niet meer werken? Spieren werken bij een iets andere temperatuur nog wel, alleen minder goed, omdat de enzymen minder goed werken.
- D: Koos je nieuwe cellen alleen bij 37 °C? Celdeling gaat ook bij iets andere temperaturen door. De reden is de werking van de enzymen.
Onthoud: Denk aan het optimum van enzymen.
Bij een zonnesteek kan de lichaamstemperatuur oplopen tot boven 41 °C. Artsen koelen de patiënt zo snel mogelijk af met koud water en ijszakken. Ook als de temperatuur weer normaal is, kunnen er blijvende schade aan hersenen, lever en nieren ontstaan.
3. Waarom is een lichaamstemperatuur van 42 °C levensgevaarlijk?
- eiwitten zoals enzymen gaan denatureren
- het bloed gaat koken in de bloedvaten
- de cellen nemen te veel water op en barsten
- het lichaam maakt dan geen ATP meer aan, omdat er geen glucose meer is
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: bij zo een hoge temperatuur verliezen enzymen en andere eiwitten hun vorm (denaturatie). Ze werken dan niet meer, en dat is blijvend.
- B: Koos je koken? Bloed kookt pas rond 100 °C. Het probleem bij 42 °C zit in de eiwitten.
- C: Koos je cellen die barsten? Temperatuur verandert de osmose nauwelijks. Het gevaar zit in de denaturatie van eiwitten.
- D: Koos je geen glucose meer? Er is genoeg glucose; het probleem is dat de enzymen die het moeten verwerken kapotgaan.
Onthoud: Wat gebeurt er met eiwitten bij hitte?
Bij een griep stijgt de lichaamstemperatuur van een patiënt naar 39 °C. Op weg ernaartoe, bij 38 °C, heeft hij het ijskoud, rilt hij en kruipt hij onder de dekens. Een dag later, als de koorts zakt, heeft hij het juist warm en zweet hij veel, terwijl zijn temperatuur dan ook 38 °C is.
4. Hoe verklaar je dat je bij koorts het koud hebt en rilt, terwijl je temperatuur al 38 °C is?
- de zweetklieren werken door de koorts helemaal niet meer
- de receptoren in de huid zijn kapot en meten verkeerd
- de normwaarde is verhoogd, dus het lichaam vindt 38 °C te koud
- het regelcentrum in de hypothalamus is tijdelijk uitgeschakeld door de ziekteverwekker
Antwoord en uitleg
- A: Koos je zweetklieren die niet werken? Als de koorts zakt, ga je juist veel zweten. Ze werken dus wel.
- B: Koos je kapotte receptoren? De receptoren meten goed; ze melden 38 °C. Het verschil is de hogere normwaarde.
- C (juist): Klopt: stoffen van het afweersysteem zetten de normwaarde in de hypothalamus hoger, bijvoorbeeld op 39 °C. Dan is 38 °C te laag: je rilt en hebt het koud.
- D: Koos je een uitgeschakeld regelcentrum? Dan zou er niets gebeuren. Het lichaam reageert juist actief met rillen, omdat het naar een hogere normwaarde toe werkt.
Onthoud: Wat verandert er aan de normwaarde?
Verder in Biologie HAVO
- Hormonale regulatieJe beschrijft hoe hormonen via het bloed werken op doelorganen met receptoren, legt de regeling van de bloedsuikerspiegel met insuline en…
- Afweer en immuniteitJe beschrijft de barrières en de aspecifieke afweer tegen ziekteverwekkers, legt uit hoe antilichamen specifiek op antigenen werken,…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app