Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau

Homeostase en antagonisme

Je legt uit wat homeostase is en waarom die nodig is, beschrijft een regelkring met receptor, regelcentrum, effector en normwaarde, herkent negatieve terugkoppeling en antagonisme, en verklaart de regeling van de lichaamstemperatuur en de waterhuishouding met ADH.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Of het buiten vriest of dertig graden is, of je net gegeten hebt of al uren niet: je lichaamstemperatuur, je bloedsuiker en het watergehalte van je bloed blijven bijna gelijk. Dat heet homeostase. Je leert waarom dat nodig is, hoe een regelkring werkt met negatieve terugkoppeling, wat antagonisme is en hoe je lichaam de temperatuur en de waterhuishouding regelt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Homeostasehet constant houden van het inwendig milieu
Normwaardede gewenste waarde, bv. 37 °C
Receptor / regelcentrum / effectormeet / vergelijkt en beslist / voert uit
Negatieve terugkoppelingeen afwijking wordt tegengewerkt
Antagonismetwee stoffen met tegengesteld effect op één waarde
Hypothalamusregelcentrum voor temperatuur en water
ADHhormoon uit de hypofyse: nieren nemen meer water terug
1Homeostase

Het inwendig milieu is de vloeistof rond je cellen: bloed en weefselvocht. Homeostase is het constant houden daarvan: temperatuur rond 37 °C, glucose tussen ongeveer 4 en 8 mmol/L, een vast water- en zoutgehalte en een vaste zuurgraad. Je lengte of gewicht worden niet zo geregeld.

Homeostase is nodig omdat de processen in je cellen worden versneld door enzymen, en die werken het best bij één temperatuur en zuurgraad. Bij een veel lagere temperatuur gaat alles trager; boven ongeveer 42 °C denatureren de enzymen en andere eiwitten. Daarom is een zonnesteek levensgevaarlijk.

0204060801001202025303540455055temperatuur (°C)enzymactiviteit (%)optimum 37 °Cdenaturatie
De meeste enzymen in je lichaam werken het best rond 37 °C. Bij lagere temperatuur gaan reacties trager; boven ongeveer 42 °C denatureren de enzymen. Daarom is homeostase van de lichaamstemperatuur zo belangrijk.
Onthoud: homeostase = inwendig milieu constant. Nodig omdat enzymen alleen goed werken bij de juiste temperatuur en zuurgraad.
2De regelkring

Elke regeling volgt dezelfde regelkring. Een receptor meet de waarde, bijvoorbeeld temperatuurzintuigen in de huid en in de hersenen. Het regelcentrum vergelijkt de gemeten waarde met de normwaarde; voor de temperatuur is dat de hypothalamus. Wijkt de waarde af, dan stuurt het regelcentrum een effector aan, zoals een zweetklier of een spier.

Bij koorts zetten stoffen van het afweersysteem de normwaarde in de hypothalamus hoger, bijvoorbeeld op 39 °C. Bij 38 °C vindt het lichaam het dan te koud: je rilt en hebt het koud. Als de koorts zakt, gaat de normwaarde terug naar 37 °C en ga je zweten.

regelcentrumhypothalamusreceptormeeteffectorzweetklier, spiertemperatuurgemeten waardenorm 37 °Cimpulsopdrachtreactiemeting
Een regelkring: een receptor meet de waarde, het regelcentrum vergelijkt die met de normwaarde en stuurt een effector aan. De reactie verandert de waarde, die opnieuw wordt gemeten. Zo blijft de waarde dicht bij de normwaarde.
Onthoud: receptor meet → regelcentrum vergelijkt met normwaarde → effector voert uit. Koorts = hogere normwaarde.
3Negatieve terugkoppeling

Bij negatieve terugkoppeling wordt een afwijking tegengewerkt. Stijgt de waarde, dan zorgt de regeling dat hij daalt, en andersom. Na het eten stijgt de glucose; daardoor komt er insuline en daalt de glucose weer, terwijl de afgifte van glucagon afneemt. Een thermostaat in huis werkt net zo: te warm, verwarming uit; te koud, verwarming aan.

Daardoor schommelt een waarde steeds licht rond de normwaarde. Het tegenovergestelde, positieve terugkoppeling, versterkt een verandering juist, zoals bij weeën tijdens een bevalling. Die komt maar zelden voor, omdat ze niet stabiliseert.

3636,53737,53838,50102030405060tijd (min)temperatuur (°C)normwaardeverstoring: inspanning
Bij negatieve terugkoppeling wordt elke afwijking van de normwaarde tegengewerkt. Na een verstoring, zoals inspanning in de zon, stijgt de temperatuur; zweten en wijdere huidvaten brengen hem terug. Zo schommelt de waarde steeds rond de normwaarde.
Tip: vraag je bij elke regeling af: als de waarde stijgt, wat gebeurt er dan? Wordt de stijging tegengewerkt, dan is het negatieve terugkoppeling.
4Antagonisme

Bij antagonisme werken twee stoffen of zenuwen tegengesteld op dezelfde waarde. Insuline en glucagon zijn antagonisten: de een verlaagt de glucose, de ander verhoogt hem. Ook het sympathische en het parasympathische zenuwstelsel zijn antagonisten: het ene versnelt de hartslag, het andere vertraagt hem.

Met twee antagonisten kan het lichaam een waarde in beide richtingen actief bijsturen, zoals een auto met gas én rem. Met alleen insuline zou het lichaam bij een te lage glucose moeten wachten tot die vanzelf stijgt. TSH en thyroxine zijn geen antagonisten: TSH zet de aanmaak van thyroxine juist aan.

insulineglucose ↓glucagonglucose ↑bloedsuikerspiegelparasympathischhart langzamersympathischhart snellerhartslagtwee tegengestelde stoffen sturen één waarde bij
Bij antagonisme werken twee hormonen of zenuwen tegengesteld op dezelfde waarde. Insuline verlaagt de glucose, glucagon verhoogt hem. Het parasympathische zenuwstelsel vertraagt het hart, het sympathische versnelt het. Zo kan het lichaam in beide richtingen actief bijsturen.
Onthoud: antagonisten = tegengesteld effect op dezelfde waarde. Insuline/glucagon, parasympathisch/sympathisch.
5Temperatuurregeling

De hypothalamus regelt de lichaamstemperatuur. Is het te warm, dan verwijden de bloedvaten in de huid, zodat meer warm bloed langs het oppervlak stroomt en warmte afgeeft. De zweetklieren maken zweet, dat verdampt en daarbij warmte meeneemt. In vochtige lucht verdampt zweet slecht en koel je minder goed af.

Is het te koud, dan vernauwen de bloedvaten in de huid: je verliest minder warmte, maar wordt bleek. Kleine spiertjes zetten de haartjes overeind (kippenvel), bij dieren met een vacht een isolerende luchtlaag. Je gaat rillen: de spieren trekken snel samen en daarbij komt veel warmte vrij.

warmkoudbloedvaten wijd, zweetwarmte erafbloedvaten nauw, haar opwarmte vasthoudenbloedvatzweetklierhaarspiertje
Temperatuurregeling in de huid. Bij warmte verwijden de bloedvaten en maken de zweetklieren zweet, dat verdampt en warmte meeneemt. Bij kou vernauwen de bloedvaten (je wordt bleek), staan de haartjes overeind (kippenvel) en ga je rillen. De hypothalamus stuurt dit aan.
Onthoud: warm: vaten wijd, zweten. Koud: vaten nauw, kippenvel, rillen. Regelcentrum = hypothalamus.
6Waterhuishouding en ADH

Ook het watergehalte van het bloed wordt geregeld. De hypothalamus meet of het bloed te geconcentreerd of te verdund is. De hypofyse geeft dan meer of minder ADH af. ADH laat de nieren meer water terugnemen in het bloed: je plast minder en de urine is donkerder.

Na veel drinken is het bloed verdund: minder ADH, veel lichte urine. Na zweten zonder drinken: meer ADH, weinig donkere urine. Alcohol remt de afgifte van ADH; daarom plas je na een paar biertjes veel en heb je de volgende ochtend dorst. Maakt de hypofyse te weinig ADH, dan plast iemand liters verdunde urine zonder glucose erin.

hypofyseADHveel gedronkenbloed verdundminder ADHveel lichte urineweinig gedronkenbloed geconcentreerdmeer ADHweinig donkere urinealcohol remtde ADH-afgifte
De waterhuishouding werkt met negatieve terugkoppeling. Is het bloed verdund, dan geeft de hypofyse minder ADH af: de nieren nemen minder water terug en je plast veel. Is het bloed geconcentreerd, dan komt er meer ADH: de nieren houden water vast. Alcohol remt ADH.
Onthoud: ADH uit de hypofyse: nieren nemen meer water terug, minder urine. Veel drinken = minder ADH. Alcohol remt ADH.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke beschrijving past bij homeostase?

  1. het opnemen van zo veel mogelijk voedingsstoffen tegelijk
  2. het steeds sneller laten stijgen van de lichaamstemperatuur
  3. het constant houden van het inwendig milieu
  4. het aanpassen van het lichaam aan een nieuw klimaat via evolutie
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zo veel mogelijk opnemen? Het lichaam neemt op wat nodig is en houdt de gehalten in het bloed constant. Te veel is ook een verstoring.
  • B: Koos je steeds stijgen? Homeostase draait juist om stabiel houden. Een steeds stijgende temperatuur is gevaarlijk.
  • C (juist): Klopt: bij homeostase houdt het lichaam waarden als temperatuur, glucosegehalte en watergehalte binnen nauwe grenzen, ook als de omgeving verandert.
  • D: Koos je evolutie? Evolutie verandert een soort over vele generaties. Homeostase gebeurt binnen één organisme, van minuut tot minuut.

Onthoud: Constant houden.

2. Waarom is een constante lichaamstemperatuur van ongeveer 37 °C belangrijk?

  1. bij 37 °C kan het bloed geen zuurstof meer vervoeren
  2. de enzymen in de cellen werken het best bij die temperatuur
  3. bij een andere temperatuur kunnen spieren niet meer samentrekken, ook niet een beetje
  4. alleen bij precies 37 °C ontstaan er nieuwe cellen in het lichaam
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je geen zuurstofvervoer? Bij 37 °C vervoert het bloed juist goed zuurstof. Het gaat om de werking van enzymen.
  • B (juist): Klopt: bijna alle processen in de cel worden door enzymen versneld. Die werken het best rond 37 °C; bij veel hogere temperaturen denatureren ze.
  • C: Koos je spieren die helemaal niet meer werken? Spieren werken bij een iets andere temperatuur nog wel, alleen minder goed, omdat de enzymen minder goed werken.
  • D: Koos je nieuwe cellen alleen bij 37 °C? Celdeling gaat ook bij iets andere temperaturen door. De reden is de werking van de enzymen.

Onthoud: Denk aan het optimum van enzymen.

Bij een zonnesteek kan de lichaamstemperatuur oplopen tot boven 41 °C. Artsen koelen de patiënt zo snel mogelijk af met koud water en ijszakken. Ook als de temperatuur weer normaal is, kunnen er blijvende schade aan hersenen, lever en nieren ontstaan.

3. Waarom is een lichaamstemperatuur van 42 °C levensgevaarlijk?

  1. eiwitten zoals enzymen gaan denatureren
  2. het bloed gaat koken in de bloedvaten
  3. de cellen nemen te veel water op en barsten
  4. het lichaam maakt dan geen ATP meer aan, omdat er geen glucose meer is
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: bij zo een hoge temperatuur verliezen enzymen en andere eiwitten hun vorm (denaturatie). Ze werken dan niet meer, en dat is blijvend.
  • B: Koos je koken? Bloed kookt pas rond 100 °C. Het probleem bij 42 °C zit in de eiwitten.
  • C: Koos je cellen die barsten? Temperatuur verandert de osmose nauwelijks. Het gevaar zit in de denaturatie van eiwitten.
  • D: Koos je geen glucose meer? Er is genoeg glucose; het probleem is dat de enzymen die het moeten verwerken kapotgaan.

Onthoud: Wat gebeurt er met eiwitten bij hitte?

Bij een griep stijgt de lichaamstemperatuur van een patiënt naar 39 °C. Op weg ernaartoe, bij 38 °C, heeft hij het ijskoud, rilt hij en kruipt hij onder de dekens. Een dag later, als de koorts zakt, heeft hij het juist warm en zweet hij veel, terwijl zijn temperatuur dan ook 38 °C is.

4. Hoe verklaar je dat je bij koorts het koud hebt en rilt, terwijl je temperatuur al 38 °C is?

  1. de zweetklieren werken door de koorts helemaal niet meer
  2. de receptoren in de huid zijn kapot en meten verkeerd
  3. de normwaarde is verhoogd, dus het lichaam vindt 38 °C te koud
  4. het regelcentrum in de hypothalamus is tijdelijk uitgeschakeld door de ziekteverwekker
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zweetklieren die niet werken? Als de koorts zakt, ga je juist veel zweten. Ze werken dus wel.
  • B: Koos je kapotte receptoren? De receptoren meten goed; ze melden 38 °C. Het verschil is de hogere normwaarde.
  • C (juist): Klopt: stoffen van het afweersysteem zetten de normwaarde in de hypothalamus hoger, bijvoorbeeld op 39 °C. Dan is 38 °C te laag: je rilt en hebt het koud.
  • D: Koos je een uitgeschakeld regelcentrum? Dan zou er niets gebeuren. Het lichaam reageert juist actief met rillen, omdat het naar een hogere normwaarde toe werkt.

Onthoud: Wat verandert er aan de normwaarde?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app