Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau

Hormonale regulatie

Je beschrijft hoe hormonen via het bloed werken op doelorganen met receptoren, legt de regeling van de bloedsuikerspiegel met insuline en glucagon uit, verklaart de oorzaken en gevolgen van diabetes, beschrijft de werking van adrenaline en legt de negatieve terugkoppeling tussen hypofyse en schildklier uit.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Naast het zenuwstelsel heeft je lichaam een tweede regelsysteem: het hormoonstelsel. Hormoonklieren geven stoffen af aan het bloed die verderop in het lichaam iets regelen: je bloedsuiker, je stofwisseling, je reactie op schrik. Je leert hoe hormonen werken, hoe insuline en glucagon je bloedsuikerspiegel regelen, wat er misgaat bij diabetes, wat adrenaline doet en hoe de hypofyse andere klieren aanstuurt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Hormoonstof uit een klier die via het bloed werkt
Hormoonklierklier zonder afvoerbuis, geeft af aan het bloed
Doelorgaanorgaan met receptoren dat op het hormoon reageert
Insulineverlaagt de bloedsuiker (glucose → glycogeen)
Glucagonverhoogt de bloedsuiker (glycogeen → glucose)
Adrenalineuit de bijnieren, maakt klaar voor actie
Hypofyseklier onder de hersenen die andere klieren aanstuurt
1Hormonen en hormoonklieren

Een hormoon is een stof die een hormoonklier afgeeft aan het bloed. Hormoonklieren hebben geen afvoerbuis; dat onderscheidt ze van klieren als speekselklieren en zweetklieren, die hun stof via een buis afgeven. Het bloed vervoert het hormoon naar alle delen van het lichaam.

Belangrijke hormoonklieren zijn de hypofyse (onder de hersenen), de schildklier (in de hals), de bijnieren (boven op de nieren), de alvleesklier en de eierstokken of testes. De alvleesklier is een bijzonder geval: de eilandjes van Langerhans maken hormonen voor het bloed, de rest van de klier maakt alvleessap dat via een buis naar de darm gaat.

hypofyseTSH, groeihormoonschildklierthyroxinebijnierenadrenalinealvleesklierinsuline, glucagoneierstokkenvrouwelijke hormonentestes (man)testosteron
De belangrijkste hormoonklieren. Ze hebben geen afvoerbuis en geven hun hormonen direct af aan het bloed. De hypofyse onder de hersenen stuurt veel andere klieren aan. De alvleesklier maakt insuline en glucagon, de bijnieren adrenaline en de schildklier thyroxine.
Onthoud: hormoonklier = geen buis, direct in het bloed. Alvleesklier = hormonen (eilandjes) én verteringssap (via een buis).
2Doelorgaan en receptoren

Een hormoon komt via het bloed bij alle cellen, maar alleen cellen met een passende receptor reageren. Het orgaan dat reageert heet het doelorgaan. Het hormoon past op de receptor als een sleutel in een slot. Werken de receptoren niet goed, dan heeft zelfs veel hormoon weinig effect.

Vergeleken met het zenuwstelsel werkt het hormoonstelsel trager, omdat het hormoon met het bloed mee moet. Het effect duurt wel langer: het hormoon blijft werken tot de lever het afbreekt. En één hormoon kan veel organen tegelijk beïnvloeden.

bloeddoelcelreageertandere celreageert nietreceptor pastpast niethet hormoon komt overal, alleen doelcellen reageren
Een hormoon komt via het bloed bij alle cellen. Alleen cellen met een passende receptor reageren: samen vormen ze het doelorgaan. Een hormoon werkt trager dan een impuls, maar langer, tot de lever het afbreekt.
Onthoud: alleen cellen met receptoren reageren. Hormonen: trager, langer en breder dan impulsen.
3Insuline en glucagon

Het glucosegehalte van het bloed (de bloedsuikerspiegel) blijft normaal tussen ongeveer 4 en 8 mmol/L. De eilandjes van Langerhans in de alvleesklier regelen dat met twee hormonen. Na het eten stijgt de glucose en geeft de alvleesklier insuline af. Insuline laat cellen glucose opnemen en laat lever en spieren glucose opslaan als glycogeen. De glucose daalt.

Na lang vasten of bij inspanning daalt de glucose. Dan geeft de alvleesklier glucagon af, dat de lever glycogeen laat afbreken tot glucose. De glucose stijgt. Insuline en glucagon werken dus tegengesteld. Een hardloper houdt zo uren een stabiel glucosegehalte, terwijl het glycogeen in zijn lever afneemt.

alvleeskliereilandjesglucose hoogna het eteninsulinein het bloedglucose laagna vasten, sportenglucagonin het bloedlever: glucose→ glycogeenlever: glycogeen→ glucosenormaal:4 tot 8 mmol/L
De bloedsuikerspiegel wordt geregeld door twee hormonen met een tegengesteld effect. Is de glucose hoog, dan geeft de alvleesklier insuline af: cellen nemen glucose op en de lever slaat het op als glycogeen. Is de glucose laag, dan geeft ze glucagon af: de lever breekt glycogeen af tot glucose.
0204060801000123456tijd (uur)gehalte (relatief)glucoseinsulineglucagon
Na een maaltijd stijgt de glucose in het bloed. De alvleesklier geeft dan meer insuline en minder glucagon af. Als de glucose weer daalt, keert dat om. Zo blijft de bloedsuikerspiegel binnen nauwe grenzen.
Onthoud: insuline = glucose omlaag (glucose → glycogeen). Glucagon = glucose omhoog (glycogeen → glucose). Beide uit de alvleesklier.
4Diabetes

Bij diabetes (suikerziekte) is het glucosegehalte vaak te hoog. Bij type 1 heeft het eigen afweersysteem de insulinemakende cellen vernietigd: er is geen insuline. Patiënten spuiten insuline onder de huid; slikken kan niet, want insuline is een eiwit dat in maag en darm wordt verteerd. Bij type 2 wordt vaak nog insuline gemaakt, maar reageren de cellen er slecht op. Overgewicht en weinig bewegen vergroten de kans; gezond eten en bewegen helpen.

Is de glucose heel hoog, dan kunnen de nieren niet alle gefilterde glucose terugnemen en komt er glucose in de urine. Spuit iemand te veel insuline of eet hij te weinig, dan daalt de glucose te ver: een hypo. De hersenen krijgen te weinig glucose; de persoon trilt, zweet en raakt verward. Snel suiker eten helpt.

03691215180306090120150180tijd (min)glucose (mmol/L)gezonddiabetes
Bij een glucosetolerantietest drinkt iemand een glucosedrank. Bij een gezond persoon zorgt insuline dat de glucose binnen twee uur weer bijna normaal is. Bij diabetes blijft de glucose lang hoog: er is geen insuline (type 1) of de cellen reageren er slecht op (type 2).
Tip: hypo = te laag (te veel insuline), hyper = te hoog (te weinig insuline of slecht reagerende cellen).
5Adrenaline

Bij schrik of stress geven de bijnieren adrenaline af. Dat hormoon maakt het lichaam klaar voor actie: de hartslag gaat omhoog, de luchtwegen worden wijder, de lever geeft glucose af, de bloedvaten in de huid vernauwen en de spijsvertering wordt geremd. Zo krijgen de spieren snel zuurstof en energie.

Omdat adrenaline via het bloed gaat, bereikt het alle organen met receptoren tegelijk. De eerste reactie op schrik, zoals remmen, komt van het zenuwstelsel; het bonzende hart een paar seconden later komt door de adrenaline. Dat blijft nog minuten zo, totdat het hormoon is afgebroken. Een adrenalinespuit wordt gebruikt bij een ernstige allergische reactie.

bijnierenadrenalinebloedharthartslag omhooglongenluchtwegen wijderleverglucose in het bloedhuidbloedvaten nauwerbij schrikof stress
Bij schrik of stress geven de bijnieren adrenaline af. Via het bloed bereikt het alle organen met receptoren tegelijk: het hart klopt sneller, de luchtwegen worden wijder en de lever geeft glucose af. Het lichaam is klaar voor vechten of vluchten.
Onthoud: adrenaline uit de bijnieren: hart sneller, luchtwegen wijder, meer glucose. Werkt na tot het is afgebroken.
6Hypofyse en schildklier

De hypofyse ligt onder de hersenen en maakt hormonen die andere klieren aansturen, zoals TSH voor de schildklier. Ze maakt ook groeihormoon. De schildklier maakt thyroxine, dat de stofwisseling verhoogt: cellen verbruiken meer glucose en zuurstof en maken meer warmte.

Een hoog thyroxinegehalte remt de hypofyse, die dan minder TSH afgeeft. Daardoor maakt de schildklier minder thyroxine. Dit heet negatieve terugkoppeling: zo blijft het gehalte stabiel. Werkt de schildklier te snel, dan val je af, heb je het warm en klopt je hart snel. Werkt hij te traag, dan kom je aan, heb je het koud en ben je moe.

hypofyseonder de hersenenschildklierin de halscellenstofwisseling ↑TSHthyroxineveel thyroxineremt (−)zo blijft hetgehalte stabiel
De hypofyse zet met TSH de schildklier aan tot het maken van thyroxine. Een hoog thyroxinegehalte remt de hypofyse weer: negatieve terugkoppeling. Zo blijft het gehalte binnen grenzen. Werkt de schildklier te snel, dan val je af, heb je het warm en klopt je hart snel.
Onthoud: hypofyse → TSH → schildklier → thyroxine (stofwisseling ↑). Veel thyroxine remt de hypofyse: negatieve terugkoppeling.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Hoe komt een hormoon bij zijn doelorgaan?

  1. via een afvoerbuis
  2. via een zenuw
  3. via het bloed
  4. via de lymfe van de darm naar het hart
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je een afvoerbuis? Klieren met een afvoerbuis, zoals zweetklieren en speekselklieren, zijn geen hormoonklieren. Hormoonklieren hebben geen buis.
  • B: Koos je een zenuw? Via zenuwen gaan elektrische impulsen. Hormonen zijn stoffen die met het bloed meegaan.
  • C (juist): Klopt: een hormoonklier geeft zijn hormoon af aan het bloed. Het bloed brengt het naar alle organen, ook naar het doelorgaan.
  • D: Koos je de lymfe van de darm? Langs die weg worden vetten uit het voedsel opgenomen. Hormonen gaan direct van de klier in het bloed.

Onthoud: Het transportmiddel van het lichaam.

2. Welk verschil is er tussen een hormoonklier en een speekselklier?

  1. een hormoonklier maakt enzymen, een speekselklier maakt hormonen
  2. een hormoonklier geeft stoffen af aan het bloed, een speekselklier via een buis
  3. een hormoonklier heeft een afvoerbuis, een speekselklier niet
  4. een hormoonklier werkt alleen in de slaap, een speekselklier alleen bij het eten
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je het omgekeerde? Speeksel bevat het enzym amylase, maar geen hormoon. Hormonen komen uit hormoonklieren.
  • B (juist): Klopt: een hormoonklier heeft geen afvoerbuis en geeft zijn stof direct aan het bloed af. Een speekselklier geeft speeksel via een buis af in de mond.
  • C: Koos je een buis bij de hormoonklier? Juist de speekselklier heeft een afvoerbuis. Een hormoonklier geeft zijn stof direct aan het bloed af.
  • D: Koos je slaap en eten? Beide klieren werken op allerlei momenten. Het verschil zit in de manier van afgeven.

Onthoud: Met of zonder buis.

Na het afbinden van de afvoerbuis van de alvleesklier van een proefdier gaat het klierweefsel dat alvleessap maakt langzaam te gronde. Het dier krijgt problemen met de vertering van vet en eiwit. Toch krijgt het geen suikerziekte: de eilandjes van Langerhans blijven intact.

3. Waarom is de alvleesklier zowel een hormoonklier als een verteringsklier?

  1. de alvleesklier maakt enzymen die als hormoon werken in de lever
  2. de alvleesklier maakt alleen insuline, en dat helpt ook bij de vertering van vet
  3. het alvleessap gaat eerst door het bloed en dan naar de darm
  4. de eilandjes maken hormonen voor het bloed, de rest sap voor de darm
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je enzymen als hormoon in de lever? De verteringsenzymen werken in de darm. De hormonen insuline en glucagon komen uit de eilandjes.
  • B: Koos je alleen insuline? De alvleesklier maakt ook alvleessap met verteringsenzymen. Insuline verteert zelf niets.
  • C: Koos je alvleessap via het bloed? Alvleessap gaat via een afvoerbuis direct naar de twaalfvingerige darm, niet via het bloed.
  • D (juist): Klopt: verspreid in de alvleesklier liggen de eilandjes van Langerhans, die insuline en glucagon aan het bloed geven. De rest maakt alvleessap, dat via een buis naar de darm gaat.

Onthoud: Twee soorten weefsel in één orgaan.

Bij een groep patiënten meet een arts een hoog glucosegehalte in het bloed, terwijl ook het insulinegehalte hoog is. Uit onderzoek blijkt dat hun spiercellen en levercellen veel minder op insuline reageren dan bij gezonde mensen. Meer bewegen en afvallen verbetert de reactie weer.

4. Hoe verklaar je dat insuline bij deze patiënten nauwelijks werkt?

  1. de insuline wordt in de maag verteerd
  2. de alvleesklier maakt geen insuline meer
  3. het bloed vervoert de insuline niet naar de spieren
  4. de cellen reageren slecht op insuline
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je verteerd in de maag? Deze patiënten maken zelf insuline in de alvleesklier; die komt niet in de maag.
  • B: Koos je geen insuline? De tekst zegt dat er juist veel insuline in het bloed zit. Het probleem zit bij de cellen die moeten reageren.
  • C: Koos je geen vervoer? Het bloed vervoert de insuline gewoon. Het gemeten gehalte is hoog.
  • D (juist): Klopt: er is genoeg insuline in het bloed, maar de spier- en levercellen reageren er slecht op. De receptoren werken niet goed, dus wordt er weinig glucose opgenomen.

Onthoud: Er is genoeg hormoon; wat ontbreekt?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app