Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein O: Orgaan- en organismeniveau

Zenuwstelsel en prikkelgeleiding

Je beschrijft de bouw van een neuron en de soorten neuronen, legt uit hoe een impuls langs een axon en via een synaps wordt doorgegeven, verklaart hoe een reflex verloopt en beschrijft de bouw van het zenuwstelsel met het autonome en animale deel.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je stoot je teen en voelt het meteen; je raakt een hete pan aan en je hand schiet terug voordat je erover nadenkt. Dat regelt je zenuwstelsel, met elektrische impulsen langs zenuwcellen. Je leert hoe een neuron is gebouwd, welke soorten neuronen er zijn, hoe een impuls ontstaat en via een synaps wordt doorgegeven, hoe een reflex werkt en hoe het zenuwstelsel is opgebouwd.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Neuronzenuwcel: dendrieten, cellichaam, axon
Myelineschedeisolatielaag om het axon, impuls sneller
Sensorisch / motorischvan zintuig naar CZS / van CZS naar spier
Impulselektrisch signaal langs een neuron
Synapsovergang tussen cellen, chemisch via neurotransmitter
Reflexsnelle, automatische reactie via het ruggenmerg
Autonoom zenuwstelselregelt onbewuste processen (hart, vertering)
1Bouw van een neuron

Een neuron (zenuwcel) heeft een cellichaam met de kern en twee soorten uitlopers. De dendrieten zijn kort en vertakt; ze vangen impulsen op en brengen ze naar het cellichaam. Het axon is een lange uitloper die de impuls van het cellichaam wegvoert naar de volgende cel. Een axon kan meer dan een meter lang zijn, van je ruggenmerg tot je teen.

Veel axonen hebben een myelineschede: een vetachtige isolatielaag in stukjes, met insnoeringen ertussen. De impuls springt van insnoering naar insnoering en gaat daardoor veel sneller: tot ongeveer 100 m/s, tegen ongeveer 1 m/s in een dunne vezel zonder myeline. Ook een dikkere vezel geleidt sneller. Bij multiple sclerose gaat de myelineschede kapot en komen impulsen trager of niet aan.

richting van de impulsdendrietencellichaam met kernmyelineschedeinsnoeringaxonsynapsen
Een neuron (zenuwcel): dendrieten vangen impulsen op en brengen ze naar het cellichaam, het axon voert ze weg naar de volgende cel. De myelineschede isoleert het axon; de impuls springt van insnoering naar insnoering en gaat zo veel sneller.
Onthoud: dendriet = naar het cellichaam toe, axon = ervan af. Myeline en dikte maken de geleiding sneller.
2Soorten neuronen en de zenuwbaan

Er zijn drie soorten neuronen. Een sensorisch neuron brengt impulsen van een zintuig naar het centrale zenuwstelsel. Een schakelneuron ligt in de hersenen of het ruggenmerg en verbindt neuronen met elkaar. Een motorisch neuron brengt impulsen van het centrale zenuwstelsel naar een spier of klier, de effector.

Een reactie volgt daarom een vaste weg: prikkel → zintuig → sensorisch neuron → schakelneuron → motorisch neuron → spier. Valt een deel uit, dan zie je dat aan de klachten. Voelt iemand een prik wel maar kan hij het been niet bewegen, ook niet als reflex, dan is het motorische neuron beschadigd.

prikkelbv. hittezintuigreceptorCZSschakelneuronspiereffectorreactiehand terugsensorischmotorischzintuig → sensorisch → schakel → motorisch → spier
Een impuls volgt een vaste weg. Een sensorisch neuron brengt hem van het zintuig naar het centrale zenuwstelsel. Daar geeft een schakelneuron hem door. Een motorisch neuron brengt hem naar een spier of klier, de effector.
Onthoud: sensorisch = naar binnen, motorisch = naar buiten, schakelneuron = in het centrale zenuwstelsel.
3De impuls

Langs een neuron wordt informatie doorgegeven als een elektrische impuls: een korte verandering in de spanning over het membraan, die zich langs het axon voortplant. Een prikkel moet sterk genoeg zijn, boven de drempel, om een impuls op te wekken.

Elke impuls is even groot: het alles-of-niets-principe. Een sterkere prikkel geeft niet een grotere impuls, maar meer impulsen per seconde. Zo herkennen de hersenen het verschil tussen lichte en harde druk. Hoe lang een impuls onderweg is, bereken je met tijd = afstand / snelheid: 1,6 m bij 80 m/s duurt 0,02 s.

lichte drukharde druktijd (1 seconde)evenhoog
Elke impuls is even groot: het alles-of-niets-principe. Onder de drempel ontstaat geen impuls. Een sterkere prikkel geeft geen grotere impuls, maar meer impulsen per seconde. Zo lezen de hersenen de sterkte van de prikkel af.
Tip: de sterkte van een prikkel zit in de frequentie van de impulsen, nooit in de grootte van één impuls.
4De synaps

Tussen twee neuronen, of tussen een neuron en een spier, zit een smalle spleet: de synaps. Daar gaat de impuls chemisch verder. Het uiteinde van het axon bevat blaasjes met een neurotransmitter, zoals acetylcholine. Komt een impuls aan, dan komt de stof vrij in de synapsspleet. Ze diffundeert naar receptoren van de volgende cel en wekt daar een nieuwe impuls op. Een enzym breekt de neurotransmitter daarna snel af.

Omdat alleen het axonuiteinde neurotransmitter afgeeft en alleen de volgende cel receptoren heeft, gaat een impuls in een synaps maar één kant op. Veel giffen en medicijnen werken in de synaps. Het gif van de zwarte weduwe laat alle blaasjes leeglopen: kramp. Curare blokkeert de receptoren: verlamming. Zenuwgassen blokkeren het afbrekende enzym: de spieren blijven samentrekken. Alcohol remt synapsen in de hersenen, waardoor je trager reageert.

impuls komt aannieuwe impulsblaasje met neurotransmitterspleetreceptoraxon-uiteindevolgendecel
In een synaps wordt de impuls chemisch doorgegeven. Het axonuiteinde geeft een neurotransmitter af in de synapsspleet. Die stof bindt aan receptoren van de volgende cel en wekt daar een nieuwe impuls op. Een enzym breekt de neurotransmitter daarna snel af.
Onthoud: langs het neuron elektrisch, in de synaps chemisch. Eén richting. Te veel neurotransmitter = kramp, receptoren geblokkeerd = verlamming.
5Reflexen

Een reflex is een snelle, automatische reactie op een prikkel, zonder dat je erover nadenkt. Bij een terugtrekreflex gaat de impuls van de pijnreceptor via het sensorische neuron naar het ruggenmerg. Daar geeft een schakelneuron hem direct door aan het motorische neuron, en de spier trekt samen. Die route heet de reflexboog.

Omdat de impuls niet eerst naar de grote hersenen hoeft, is een reflex snel. Tegelijk gaat er een impuls omhoog naar de hersenen; daardoor voel je de pijn pas nadat je hand al is teruggetrokken. De grote hersenen kunnen een reflex ook afremmen, bijvoorbeeld als je bewust een hete kop thee blijft vasthouden. Bij de kniepeesreflex tikt een arts op de pees en schiet het onderbeen naar voren.

ruggenmerghuid:pijnreceptorschakelspiernaar dehersenensensorischmotorisch
Een reflexboog: de impuls gaat van de pijnreceptor via het sensorische neuron naar het ruggenmerg, wordt daar via een schakelneuron direct doorgegeven aan het motorische neuron, en de spier trekt samen. Omdat de grote hersenen niet nodig zijn, is een reflex snel. Het bewuste gevoel komt via een tweede baan pas later.
Onthoud: reflex = via het ruggenmerg, snel, onbewust. Het gevoel komt later via de hersenen. De hersenen kunnen een reflex afremmen.
6Bouw van het zenuwstelsel

Het centrale zenuwstelsel bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg. Alle zenuwen daarbuiten vormen het perifere zenuwstelsel. Het animale zenuwstelsel stuurt de skeletspieren aan, waar je bewust over beslist. Het autonome zenuwstelsel regelt onbewuste processen, zoals hartslag, ademhaling, spijsvertering en zweten.

Het autonome zenuwstelsel heeft twee delen met tegengestelde werking. Het sympathische deel maakt je klaar voor actie: hart en ademhaling sneller, pupillen groter, vertering geremd. Het parasympathische deel hoort bij rust en vertering. Naast het zenuwstelsel regelt ook het hormoonstelsel het lichaam: zenuwen werken snel, gericht en kort; hormonen gaan via het bloed, trager maar langer.

sympathischactie, schrikparasympathischrust, verteringhartsnellerlangzamerpupilgroterkleinerverteringgeremdgestimuleerdademhalingsnellerrustigerbeide horen bij het autonome (onbewuste) zenuwstelsel
Het autonome zenuwstelsel regelt onbewuste processen. Het sympathische deel maakt je klaar voor actie: hart en ademhaling sneller, pupillen groter, vertering geremd. Het parasympathische deel doet het omgekeerde, in rust. Het animale zenuwstelsel stuurt je skeletspieren bewust aan.
Onthoud: CZS = hersenen + ruggenmerg. Animaal = bewust, autonoom = onbewust. Sympathisch = actie, parasympathisch = rust.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welk deel van een neuron geleidt de impuls van het cellichaam af?

  1. de synaps
  2. de dendriet
  3. het axon
  4. de myelineschede
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de synaps? Dat is de overgang tussen twee cellen aan het eind van het axon. Het transport ernaartoe gebeurt door het axon zelf.
  • B: Koos je de dendriet? Dendrieten vangen impulsen op en brengen ze naar het cellichaam toe, niet ervan af.
  • C (juist): Klopt: het axon is de lange uitloper die de impuls van het cellichaam naar de volgende cel brengt. Aan het eind zitten de synapsen.
  • D: Koos je de myelineschede? Die ligt als een isolerende laag om het axon heen en versnelt de geleiding, maar geleidt zelf niet.

Onthoud: Lange uitloper naar buiten.

Na een paar glazen alcohol lopen mensen wankeler en is hun reactietijd in een test langer. Alcohol remt de overdracht in synapsen in de hersenen, vooral in de kleine hersenen, die bewegingen coördineren. Na een nacht slapen is het effect verdwenen.

2. Waarom is autorijden na het drinken van alcohol gevaarlijk?

  1. alcohol versnelt alle impulsen in het lichaam, waardoor je veel te heftig reageert
  2. de impulsen worden in de synapsen trager doorgegeven, dus je reageert later
  3. alcohol breekt de myelineschede in één avond helemaal af
  4. alcohol zorgt dat je ogen geen licht meer kunnen opvangen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je versnellen? Alcohol werkt juist remmend. Daarom wordt je reactietijd langer en niet korter.
  • B (juist): Klopt: alcohol remt de werking van synapsen in de hersenen. Impulsen worden trager verwerkt, dus je reageert later en minder precies.
  • C: Koos je afbraak van myeline? Alcohol werkt op de synapsen, niet op de myelineschede. Na een nacht is het effect weer weg.
  • D: Koos je geen licht opvangen? Je ogen werken nog, maar de verwerking van wat je ziet in de hersenen gaat trager.

Onthoud: Remmend op de synapsen.

Bij de ziekte multiple sclerose (MS) breekt het eigen afweersysteem op plekken in de hersenen en het ruggenmerg de myelineschede om axonen af. Patiënten krijgen klachten als wazig zien, tintelingen, spierzwakte en problemen met lopen. De spieren en de zintuigen zelf zijn gezond.

3. Hoe verklaar je de klachten van mensen met multiple sclerose (MS)?

  1. zonder myeline gaan impulsen trager of komen ze niet aan
  2. zonder myeline maken de spieren geen ATP meer
  3. zonder myeline ontstaan er in de synapsen veel te veel neurotransmitters
  4. zonder myeline groeien de neuronen niet meer
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: zonder myelineschede is het axon niet meer goed geïsoleerd. De impuls gaat veel trager of dooft uit, waardoor spieren slecht worden aangestuurd.
  • B: Koos je ATP in de spieren? De spieren zelf zijn gezond en kunnen nog ATP maken. Ze krijgen alleen geen goede impulsen meer binnen.
  • C: Koos je te veel neurotransmitters? Myeline heeft niets te maken met de hoeveelheid neurotransmitter in de synaps. Het gaat om de geleiding in het axon.
  • D: Koos je groei? Volwassen neuronen groeien sowieso nauwelijks. De klachten komen doordat de impulsen trager of niet aankomen.

Onthoud: Wat doet myeline voor de snelheid?

In een tabel staan vier zenuwvezels van een mens met hun dikte, wel of geen myelineschede en hun geleidingssnelheid. De snelheden lopen uiteen van ongeveer 1 m/s (pijnvezels die een doffe, zeurende pijn melden) tot ongeveer 100 m/s (vezels die de skeletspieren aansturen).

4. Welke vezel geleidt de impuls het snelst?

  1. alle vezels geleiden even snel
  2. een dunne vezel zonder myelineschede
  3. een dikke vezel zonder myelineschede
  4. een dikke vezel met myelineschede
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je even snel? De tabel laat grote verschillen zien, van ongeveer 1 tot 100 m/s.
  • B: Koos je dun zonder myeline? Dat is juist de langzaamste vezel, zoals die voor doffe pijn: ongeveer 1 m/s.
  • C: Koos je dik zonder myeline? Dikte helpt, maar zonder myeline moet de impuls het hele axon langs. Met myeline gaat het veel sneller.
  • D (juist): Klopt: myeline laat de impuls van insnoering naar insnoering springen, en een dikkere vezel geleidt ook sneller. Samen geeft dat de hoogste snelheid.

Onthoud: Twee factoren samen.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app