Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau

Erfelijkheid: allelen en overerving

Je legt uit wat allelen, dominant en recessief, genotype en fenotype zijn, voorspelt met een kruisingsschema verhoudingen en kansen, bepaalt genotypen met een terugkruising of een stamboom en past intermediaire en X-chromosomale overerving toe.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom heb je de ogen van je moeder en de krullen van je opa? Je krijgt van elk gen twee varianten, één van elke ouder: de allelen. Je leert wat dominant en recessief betekenen, hoe genotype en fenotype samenhangen, hoe je met een kruisingsschema kansen voorspelt, hoe je een stamboom leest en hoe bijzondere vormen van overerving werken, zoals intermediair en via het X-chromosoom.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Allelvariant van een gen
Dominant / recessiefoverheerst / komt alleen tot uiting als aa
Genotypede allelen, bv. Aa
Fenotypewaarneembare eigenschap (genotype + milieu)
Homozygoot / heterozygoottwee dezelfde / twee verschillende allelen
Terugkruisingkruising met aa om AA of Aa te bepalen
Dragerheterozygoot voor een recessief allel
1Allelen, dominant en recessief

Een gen kan in verschillende varianten voorkomen: allelen. Omdat je chromosomen in homologe paren hebt, heb je van elk gen twee allelen, op dezelfde plek. Die kunnen gelijk zijn of verschillen.

Is één allel genoeg om de eigenschap te tonen, dan heet dat allel dominant (hoofdletter, A). Het andere allel komt alleen tot uiting als het dominante ontbreekt: het is recessief (kleine letter, a). Bij erwten is paars dominant over wit: AA en Aa bloeien paars, alleen aa bloeit wit. Dominant zegt niets over hoe vaak een allel voorkomt of of het gunstig is.

AAAAhomozygootAaAaheterozygootaaaahomozygootgen voor bloemkleur op dezelfde plek (locus)
Een gen kan in varianten voorkomen: allelen. Je hebt van elk gen twee allelen, op homologe chromosomen. A (paars) is dominant over a (wit, recessief): AA en Aa geven paarse bloemen, alleen aa geeft witte. Het fenotype van Aa en AA is dus gelijk.
Onthoud: twee allelen per gen. Dominant = één is genoeg. Recessief = alleen zichtbaar als aa. Twee ouders met de dominante eigenschap en een kind met de recessieve: beide ouders Aa.
2Genotype en fenotype

Het genotype is de combinatie van allelen, bijvoorbeeld AA, Aa of aa. Bij twee dezelfde allelen is een organisme homozygoot, bij twee verschillende heterozygoot. Het fenotype is wat je waarneemt: bloemkleur, bloedgroep, lengte.

Het fenotype ontstaat door het genotype samen met het milieu. Eeneiige tweelingen met hetzelfde DNA kunnen door andere voeding verschillend lang worden. Stekken van één hortensia krijgen in zure grond blauwe en in kalkrijke grond roze bloemen. Aan het recessieve fenotype zie je het genotype direct (aa); aan het dominante fenotype niet, want AA en Aa zien er hetzelfde uit.

genotypede allelen+milieuvoeding, grondfenotypewat je zietvoorbeeld: tien stekken van één hortensia (zelfde genotype)zure grondkalkrijke grondblauwroze
Het fenotype ontstaat door het genotype samen met het milieu. Stekken van één hortensia hebben hetzelfde genotype, maar krijgen door de grond een andere bloemkleur. Zo zijn ook eeneiige tweelingen niet altijd even lang.
Onthoud: fenotype = genotype + milieu. Recessief fenotype → genotype zeker aa. Dominant fenotype → AA of Aa.
3Kruisingsschema

Bij de meiose gaan de twee allelen uit elkaar: een plant met Aa maakt voor de helft geslachtscellen met A en voor de helft met a. In een kruisingsschema zet je de geslachtscellen van de ouders langs de randen en vul je de vakjes met de mogelijke nakomelingen. Elk vakje is een even grote kans.

Aa × Aa geeft AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1, dus 3 dominant : 1 recessief. Van 400 nakomelingen verwacht je er dus ongeveer 100 met de recessieve eigenschap. Twee gezonde dragers van cystische fibrose hebben bij elk kind opnieuw 25% kans op een kind met CF; een eerder ziek kind verandert die kans niet. Weet je al dat een kind gezond is, dan is de kans dat het drager is 2/3.

geslachtscellen ouder 1AaAaouder 2AAAaAaaagenotypenAA : Aa : aa1 : 2 : 1fenotypenpaars : wit3 : 1Aa × Aa
Een kruisingsschema: zet de geslachtscellen van de ene ouder boven en die van de andere opzij, en vul de vakjes. Aa × Aa geeft de genotypen AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1 en de fenotypen 3 paars : 1 wit. Elk vakje is een kans van een kwart.
Tip: schrijf eerst de genotypen van de ouders op, dan hun geslachtscellen, en pas daarna het schema. Lees de vraag goed: gaat het om genotypen (1 : 2 : 1) of fenotypen (3 : 1)?
4Terugkruising en stamboom

Of een dier met het dominante fenotype AA of Aa is, bepaal je met een terugkruising: kruis het met een homozygoot recessief dier (aa). Zijn er recessieve nakomelingen, dan was het dier Aa (verwachting 1 : 1). Zijn alle nakomelingen dominant, dan was het waarschijnlijk AA.

Bij mensen kun je niet kruisen; dan gebruik je een stamboom. Een vierkant is een man, een rondje een vrouw, een gevuld symbool heeft de eigenschap. Krijgen twee ouders zonder de eigenschap een kind met de eigenschap, dan erft die recessief en zijn beide ouders drager. Heeft elk kind met de eigenschap ook een ouder met de eigenschap en slaat ze geen generatie over, dan past dominante overerving.

AA × aaAAaaAaAaAaAaAa × aaAaaaAaaaAaaaalle nakomelingendominantde helft dominant,de helft recessief (1 : 1)onbekend dier × aa: recessieve jongen? dan was het Aa
Bij een terugkruising kruis je een dier met het dominante fenotype met een homozygoot recessief dier (aa). Komen er recessieve nakomelingen, dan was het onbekende dier heterozygoot (Aa). Zijn alle nakomelingen dominant, dan was het waarschijnlijk AA.
Onthoud: terugkruising met aa: recessieve jongen → Aa. Stamboom: twee gezonde ouders met ziek kind → recessief.
5Intermediair en X-chromosomaal

Soms is geen van de allelen dominant: intermediaire overerving. De heterozygoot heeft dan een tussenvorm. Bij de leeuwenbek geeft RR rood, RW roze en WW wit. Rood × wit geeft alleen roze; roze × roze geeft 1 rood : 2 roze : 1 wit.

Ligt een gen op het X-chromosoom, dan heet de overerving X-chromosomaal. Een vrouw (XX) heeft twee allelen, een man (XY) maar één. Bij een recessief allel, zoals voor rood-groenkleurenblindheid, is één allel bij een man dus genoeg. Daarom zijn veel meer mannen kleurenblind. Een zoon krijgt zijn X altijd van zijn moeder: een draagster (XᴬXᵃ) geeft het allel aan de helft van haar zonen.

moeder (draagster)XᴬXᵃvaderXᴬYXᴬXᴬdochtergezondXᴬXᵃdochterdraagsterXᴬYzoongezondXᵃYzoonkleurenblindzonen:de helft kleurenblinddochters:niet kleurenblind,de helft draagstereen zoon krijgt zijn X van de moeder, de Y van de vader
Bij X-chromosomale overerving ligt het gen op het X-chromosoom. Een man (XY) heeft maar één allel, dus één recessief allel is genoeg. Daarom zijn veel meer mannen kleurenblind. Een draagster geeft het allel door aan de helft van haar zonen.
Onthoud: intermediair: heterozygoot = tussenvorm, 1 : 2 : 1 in fenotypen. X-chromosomaal recessief: vaker bij mannen, zoon erft het van de moeder.
6Mutatie en nieuwe allelen

Nieuwe allelen ontstaan alleen door een mutatie: een verandering in de basenvolgorde van een gen. Bij kruisingen en bevruchting ontstaan alleen nieuwe combinaties van bestaande allelen. Een mutatie is alleen erfelijk als hij in een geslachtscel zit.

Een recessieve mutatie kan lang verborgen blijven: dragers (Aa) hebben het dominante fenotype en geven het allel ongemerkt door. Pas als twee dragers samen kinderen krijgen, kan de eigenschap verschijnen. In kleine gemeenschappen waar mensen vaak familie van elkaar zijn, gebeurt dat vaker. Daarom komen sommige recessieve ziekten daar veel meer voor.

KruisingGenotypenFenotypen (dominant)
AA × aaalle Aaalle dominant
Aa × Aa1 AA : 2 Aa : 1 aa3 : 1
Aa × aa1 Aa : 1 aa1 : 1
1234567IIIIIImanvrouwheeft het3 en 4 gezond, kind 7 ziek: allebei drager (Aa), dus recessief
Een stamboom: vierkant = man, rondje = vrouw, gevuld = heeft de eigenschap. Krijgen twee ouders zonder de eigenschap (3 en 4) een kind met de eigenschap (7), dan erft die recessief en zijn beide ouders drager (Aa).
Onthoud: nieuwe allelen alleen door mutatie. Recessieve allelen blijven verborgen bij dragers.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke beschrijving past bij allelen?

  1. de twee chromatiden van een verdubbeld chromosoom
  2. twee genen die op verschillende chromosomen liggen
  3. verschillende varianten van hetzelfde gen
  4. eiwitten die een eigenschap zichtbaar maken
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je chromatiden? Chromatiden zijn identieke kopieën, dus met dezelfde allelen. Allelen kunnen juist van elkaar verschillen.
  • B: Koos je genen op verschillende chromosomen? Allelen zijn varianten van hetzelfde gen en liggen op dezelfde plek op homologe chromosomen.
  • C (juist): Klopt: een gen kan in verschillende varianten voorkomen, bijvoorbeeld voor bruine of blauwe ogen. Die varianten heten allelen.
  • D: Koos je eiwitten? Een allel is een stuk DNA. Het eiwit is het product ervan, dat de eigenschap veroorzaakt.

Onthoud: Varianten van één gen.

Bij erwten is het allel voor paarse bloemen (A) dominant over het allel voor witte bloemen (a). Een tuinder kruist een plant met paarse bloemen met een plant met witte bloemen. Hij weet niet of de paarse plant homozygoot of heterozygoot is.

2. Welke ouder heeft zeker twee recessieve allelen voor deze eigenschap?

  1. de ouder met de witte bloemen
  2. de ouder met de paarse bloemen
  3. beide ouders, want ze hebben samen nakomelingen
  4. geen van beide, want recessief komt pas later
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: wit is recessief. Een plant met witte bloemen heeft geen dominant allel, dus hij is zeker aa.
  • B: Koos je de paarse ouder? Die kan AA of Aa zijn; aan het fenotype zie je dat niet. Alleen bij de witte ouder is het genotype zeker.
  • C: Koos je beide ouders? De paarse ouder heeft minstens één dominant allel, anders was hij niet paars.
  • D: Koos je geen van beide? Een recessieve eigenschap is direct zichtbaar als iemand twee recessieve allelen heeft. Dat is bij de witte plant zo.

Onthoud: Wie toont de recessieve eigenschap?

Het vermogen om de tong te rollen erft dominant (A) over niet-rollen (a). Twee ouders kunnen allebei hun tong rollen. Hun dochter kan het niet. Haar twee broers kunnen het wel. Een leerling wil weten wat de genotypen van de ouders zijn.

3. Welk genotype hebben beide ouders zeker?

  1. beide homozygoot recessief (aa)
  2. beide homozygoot dominant (AA)
  3. de een homozygoot dominant, de ander recessief
  4. beide heterozygoot (Aa)
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je beide aa? Dan zouden de ouders zelf hun tong niet kunnen rollen. Ze kunnen het allebei wel, dus ze hebben elk een A.
  • B: Koos je beide AA? Dan konden ze alleen A doorgeven en had geen enkel kind de recessieve eigenschap kunnen krijgen.
  • C: Koos je AA en aa? Dan zou de ouder met aa de recessieve eigenschap hebben. Beide ouders hebben de dominante eigenschap.
  • D (juist): Klopt: het kind is aa en kreeg dus van elke ouder een a. Beide ouders hebben de dominante eigenschap, dus ook een A. Ze zijn allebei Aa.

Onthoud: Waar komen de twee a-allelen van het kind vandaan?

Een kweker maakt tien stekken van één hortensia. Vijf zet hij in zure grond met veel aluminium, vijf in kalkrijke grond. In zure grond krijgen alle planten blauwe bloemen, in kalkrijke grond roze. Na verplanten van een blauwe plant naar kalkrijke grond worden de nieuwe bloemen roze.

4. Welke conclusie past het best bij dit onderzoek naar hortensia’s?

  1. de kleur in zure grond is dominant over de kleur in kalkrijke grond
  2. de stekken hebben door de grond in hun cellen andere allelen gekregen
  3. de bloemkleur hangt hier af van het milieu, niet van het genotype
  4. de grond veroorzaakt mutaties in de bloemkleur
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dominant? Dominant en recessief gaan over allelen, niet over omgevingsfactoren. Hier is het genotype juist gelijk.
  • B: Koos je andere allelen? Grond verandert de allelen niet. Stekken ontstaan door mitose en hebben precies het DNA van de moederplant.
  • C (juist): Klopt: de stekken komen van één plant en hebben hetzelfde genotype. Het verschil in kleur komt dus door de grond, het milieu.
  • D: Koos je mutaties? Dan zou de nieuwe kleur blijvend zijn. Als je de plant verplant naar andere grond, verandert de kleur terug.

Onthoud: Wat verschilt er tussen de planten?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app