Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau
Celdeling: mitose en meiose
Je beschrijft de celcyclus en de DNA-verdubbeling, herkent de fasen van de mitose, rekent met diploïde en haploïde aantallen, legt de twee delingen van de meiose uit en verklaart hoe meiose en bevruchting zorgen voor variatie.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 15 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Chromatide | één van de twee kopieën van een verdubbeld chromosoom |
| Interfase | fase tussen twee delingen: groei en DNA-verdubbeling |
| Mitose | deling tot twee identieke cellen (2n blijft 2n) |
| Meiose | reductiedeling tot vier haploïde cellen (2n wordt n) |
| Diploïd / haploïd | twee sets chromosomen (2n) / één set (n) |
| Homologe chromosomen | paar met dezelfde genen, één van elke ouder |
| Zygote | bevruchte eicel, 2n |
Een cel die zich deelt, doorloopt steeds dezelfde celcyclus. Het grootste deel van de tijd is hij in de interfase: hij groeit, maakt nieuwe organellen en verdubbelt zijn DNA. Na de verdubbeling bestaat elk chromosoom uit twee identieke chromatiden, die bij het centromeer aan elkaar vastzitten. Daarna volgt de deling zelf.
De hoeveelheid DNA per cel verdubbelt dus in de interfase (bijvoorbeeld van 16 naar 32 eenheden) en halveert weer bij de deling, zodat elke dochtercel er 16 heeft. In een preparaat van een wortelpunt zijn de meeste cellen in de interfase: het aandeel cellen in een fase zegt hoe lang die fase duurt. Zijn 180 van de 200 cellen in de interfase, dan duurt die 90% van de cyclus.
Bij mitose wordt de kern verdeeld over twee dochtercellen die precies hetzelfde DNA krijgen als de moedercel. Dat gaat in vier fasen. In de profase rollen de chromosomen op en worden ze zichtbaar; het kernmembraan verdwijnt. In de metafase liggen ze op een rij in het midden, vast aan de spoeldraden. In de anafase trekken de spoeldraden de chromatiden uit elkaar naar de polen. In de telofase ontstaan twee nieuwe kernen en snoert de cel in.
Mitose zorgt voor groei en herstel: nieuwe huid na een schaafwond, nieuwe bloedcellen in het beenmerg, een stek die uitgroeit tot een plant. Bij kanker delen cellen ongeremd door mitose. Sommige medicijnen verhinderen de spoelfiguur; zij treffen vooral cellen die vaak delen, zoals kankercellen en haarwortels.
In een lichaamscel komen de chromosomen in paren voor: homologe chromosomen. Ze dragen dezelfde genen op dezelfde plek; één komt van je vader, één van je moeder, en de allelen kunnen verschillen. Een cel met twee sets chromosomen is diploïd: 2n. Bij de mens is 2n = 46.
Geslachtscellen (zaadcellen en eicellen) hebben van elk paar maar één chromosoom. Ze zijn haploïd: n = 23. Bij een hond met 2n = 78 heeft een eicel er 39. Bij een kruising tellen de twee haploïde sets op: een muildier (eicel paard n = 32, zaadcel ezel n = 31) heeft 63 chromosomen.
Meiose maakt geslachtscellen en gebeurt alleen in de geslachtsorganen: in de testes en de eierstokken. Na één DNA-verdubbeling volgen twee delingen. In de eerste deling gaan de homologe chromosomen uit elkaar: elke cel krijgt van elk paar één chromosoom, nog met twee chromatiden. In de tweede deling gaan de chromatiden uit elkaar.
Uit één diploïde cel ontstaan zo vier haploïde cellen. Omdat het aantal chromosomen halveert, heet meiose een reductiedeling. Gaan bij de meiose twee chromosomen niet uit elkaar, dan krijgt een geslachtscel er één te veel. Bij het syndroom van Down heeft een eicel twee chromosomen 21; na bevruchting heeft het kind er 47.
Bij de bevruchting versmelten een zaadcel en een eicel tot een zygote: n + n = 2n. Zonder meiose zou het aantal chromosomen elke generatie verdubbelen. De zygote groeit door mitose uit tot een nieuw individu.
Elke geslachtscel is anders. Bij de meiose komt van elk paar willekeurig het chromosoom van de vader of van de moeder in een geslachtscel: bij 23 paren geeft dat 2²³, ongeveer 8 miljoen combinaties. Daarnaast wisselen homologe chromosomen bij de eerste deling stukken uit (crossing-over), waardoor nieuwe combinaties van allelen op één chromosoom ontstaan. Daarom lijken broers en zussen niet precies op elkaar. Een eeneiige tweeling komt uit één zygote die door mitose splitst en heeft wel hetzelfde DNA.
Mitose en meiose beginnen allebei met een DNA-verdubbeling, maar het resultaat is heel anders. In een grafiek van de hoeveelheid DNA per cel zie je bij mitose één daling terug naar het begin, en bij meiose twee dalingen tot de helft.
| Mitose | Meiose | |
|---|---|---|
| Doel | groei, herstel, ongeslachtelijke voortplanting | geslachtscellen maken |
| Waar | overal in het lichaam | testes en eierstokken |
| Aantal delingen | 1 | 2 |
| Resultaat | 2 cellen, 2n, identiek | 4 cellen, n, allemaal verschillend |
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat gebeurt er met het DNA voordat een cel zich deelt?
- het wordt afgebroken en na de deling opnieuw gemaakt
- het wordt gehalveerd, zodat elke dochtercel de helft krijgt
- het wordt verdubbeld, zodat elk chromosoom uit twee chromatiden bestaat
- het blijft precies gelijk en wordt daarna alleen over de dochtercellen verdeeld
Antwoord en uitleg
- A: Koos je afgebroken? Dan zou de informatie verloren gaan. Het DNA wordt juist zorgvuldig gekopieerd voordat de deling begint.
- B: Koos je gehalveerd? Bij een gewone deling krijgt elke dochtercel juist al het DNA. Daarom moet het eerst verdubbeld worden, niet gehalveerd.
- C (juist): Klopt: in de interfase maakt de cel een kopie van al het DNA. Elk chromosoom bestaat dan uit twee identieke chromatiden, één voor elke dochtercel.
- D: Koos je gelijk blijven? Dan zou elke dochtercel maar de helft van het DNA krijgen. Daarom wordt het DNA eerst verdubbeld.
Onthoud: Kopie maken voor de deling.
Een onderzoeker meet de hoeveelheid DNA in een cel uit de wortelpunt van een ui. Direct na een deling is dat 16 eenheden. Daarna groeit de cel een tijd, en vlak voor de volgende deling meet hij 32 eenheden in diezelfde cel.
2. Hoeveel DNA heeft elke dochtercel na de volgende mitose?
- 32 eenheden
- 16 eenheden
- 8 eenheden
- 64 eenheden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 32? Dat is de hoeveelheid vlak voor de deling, in de moedercel. Die wordt over twee dochtercellen verdeeld.
- B (juist): Klopt: het DNA is verdubbeld van 16 naar 32. Bij de mitose krijgt elke dochtercel de helft daarvan: 16, precies evenveel als de moedercel eerst had.
- C: Koos je 8? Dan heb je 16 nog eens gehalveerd. Elke dochtercel krijgt de helft van 32, en dat is 16.
- D: Koos je 64? Het DNA verdubbelt maar één keer per cyclus. Na de deling is er per cel weer 16.
Onthoud: Verdubbelen, dan delen door twee.
In een preparaat van een wortelpunt telt een leerling 200 cellen: 180 in de interfase, 12 in de profase, 3 in de metafase, 2 in de anafase en 3 in de telofase. Een hele celcyclus duurt in deze wortel 20 uur. Hoe langer een fase duurt, hoe meer cellen je erin aantreft.
3. Hoe lang duurt de interfase in deze wortel ongeveer?
- 20 uur
- 2 uur
- 10 uur
- 18 uur
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 20 uur? Dat is de hele celcyclus, inclusief de mitose. De interfase is 90% daarvan.
- B: Koos je 2 uur? Dat is de duur van de mitose: 20 cellen van de 200 (10%) zijn aan het delen. De interfase is de rest.
- C: Koos je 10 uur? Dan ga je ervan uit dat de helft van de cellen in de interfase is. Het zijn er 180 van de 200, dus 90%.
- D (juist): Klopt: 180 van de 200 cellen zijn in de interfase, dat is 90%. Dan duurt de interfase 90% van 20 uur, dus 18 uur.
Onthoud: Aandeel cellen = aandeel tijd.
Bij kanker delen cellen zich ongeremd door mitose. Een medicijn tegen kanker verhindert dat de spoelfiguur wordt opgebouwd, de draden die de chromosomen uit elkaar trekken. Delende cellen blijven daardoor hangen in de metafase en gaan dood. Patiënten verliezen vaak hun haar.
4. Waarom treft dit medicijn vooral kankercellen en minder de meeste gewone cellen?
- gewone cellen delen alleen door meiose en hebben geen spoelfiguur nodig
- kankercellen hebben geen DNA meer en zijn daardoor kwetsbaarder
- kankercellen delen veel vaker, dus worden ze vaker in de deling geremd
- het medicijn komt alleen in kankercellen terecht en niet in gewone cellen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je meiose bij gewone cellen? Gewone lichaamscellen delen door mitose en gebruiken ook een spoelfiguur. Ze delen alleen veel minder vaak.
- B: Koos je geen DNA? Kankercellen hebben wel DNA, vaak zelfs met extra fouten. Het medicijn grijpt aan op de deling, niet op het DNA.
- C (juist): Klopt: het medicijn werkt alleen op cellen die aan het delen zijn. Kankercellen delen veel vaker dan de meeste gewone cellen, dus zij worden het hardst geraakt.
- D: Koos je alleen in kankercellen? Het medicijn komt via het bloed overal. Daarom hebben patiënten ook bijwerkingen in snel delende gewone cellen, zoals haarwortels.
Onthoud: Welke cellen zijn het vaakst aan het delen?
Verder in Biologie HAVO
- DNA en eiwitsyntheseJe beschrijft de bouw van DNA en de basenparing, legt het verband tussen gen, chromosoom en eiwit, voert transcriptie en translatie uit…
- Erfelijkheid: allelen en overervingJe legt uit wat allelen, dominant en recessief, genotype en fenotype zijn, voorspelt met een kruisingsschema verhoudingen en kansen,…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app