Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau
DNA en eiwitsynthese
Je beschrijft de bouw van DNA en de basenparing, legt het verband tussen gen, chromosoom en eiwit, voert transcriptie en translatie uit met een codetabel, en voorspelt het effect van substitutie en deletie op een eiwit.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 16 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Nucleotide | bouwsteen van DNA: suiker + fosfaat + base |
| Basenparing | A met T (in RNA: U), C met G |
| Gen | stuk DNA met de code voor één eiwit |
| Transcriptie | DNA → mRNA, in de kern |
| Translatie | mRNA → eiwit, aan het ribosoom |
| Codon | drie basen op het mRNA = één aminozuur |
| Mutatie | blijvende verandering in de basenvolgorde |
DNA is een lang molecuul van twee strengen die om elkaar heen gedraaid zijn: de dubbele helix. Elke streng is een keten van nucleotiden. Een nucleotide bestaat uit een suiker (desoxyribose), een fosfaatgroep en een base. Er zijn vier basen: adenine (A), thymine (T), cytosine (C) en guanine (G).
De basen van de twee strengen vormen paren in het midden van de helix. Dat gaat volgens vaste regels, de basenparing: A tegenover T en C tegenover G. De twee strengen zijn daardoor complementair: ken je de ene, dan weet je de andere. Ook geldt: in DNA is het percentage A gelijk aan T, en C gelijk aan G. Met 28% A heb je dus 28% T, en blijft er 44% over voor C en G samen: 22% elk.
Een chromosoom is één heel lang, opgerold DNA-molecuul. Een lichaamscel van de mens heeft 46 chromosomen, in 23 paren: van elk paar komt er één van je vader en één van je moeder. Geslachtscellen hebben er 23.
Een gen is een stuk DNA met de code voor één eiwit. Elk chromosoom bevat honderden tot duizenden genen. Al het DNA samen heet het genoom. Bij de mens zijn dat ongeveer 3 miljard basenparen en 20 000 genen; maar ongeveer 1% van het DNA codeert echt voor eiwitten. Alle cellen van je lichaam hebben hetzelfde DNA, maar per celtype staan andere genen aan: een levercel maakt andere eiwitten dan een huidcel.
Het DNA blijft veilig in de kern. Om een eiwit te maken, maakt de cel eerst een kopie van het gen: dat heet transcriptie. Het DNA gaat op die plek open en langs één streng worden RNA-nucleotiden gekoppeld volgens de basenparing. Zo ontstaat mRNA (boodschapper-RNA).
RNA verschilt op een paar punten van DNA: het is enkelstrengs, en het bevat uracil (U) in plaats van thymine. Tegenover een A in het DNA komt dus een U in het mRNA. Van de afgelezen streng TAC-GGA-TTC wordt het mRNA AUG-CCU-AAG. Het mRNA verlaat de kern via de kernporiën en gaat naar de ribosomen. Van één gen kan de cel veel kopieën maken.
Bij translatie vertaalt een ribosoom het mRNA in een keten van aminozuren. Het leest steeds drie basen tegelijk: een codon. Elk codon staat voor één aminozuur. Een tRNA-molecuul met het passende anticodon brengt dat aminozuur naar het ribosoom, dat het aan de keten vastzet.
De vertaling begint bij het startcodon AUG (methionine) en stopt bij een stopcodon (UAA, UAG of UGA), dat geen aminozuur oplevert. Een coderend deel van 900 basen geeft dus 300 codons en 299 aminozuren. Met 64 mogelijke codons en 20 aminozuren coderen vaak meerdere codons voor hetzelfde aminozuur. Deze genetische code is bij bijna alle organismen gelijk; daarom kan een bacterie met een menselijk gen menselijke insuline maken.
De informatie stroomt van DNA via mRNA naar eiwit: gen → mRNA → eiwit → eigenschap. Eiwitten bepalen je eigenschappen: als enzym, als bouwstof, als hormoon of als transporteiwit. Het gen voor tyrosinase levert bijvoorbeeld een enzym dat het pigment melanine maakt. Werkt dat gen niet, dan ontstaat albinisme.
Elke cel bevat alle genen, ook die hij niet gebruikt. Dat het aflezen van een gen aan of uit kan staan, heet genexpressie. Uit de kern van een gespecialiseerde cel, zoals een ooglenscel van een kikker, kan in een eicel zonder kern weer een hele kikker groeien: alle genen waren er dus nog.
Een mutatie is een blijvende verandering in de basenvolgorde van het DNA. Mutaties ontstaan door kopieerfouten bij de celdeling of door uv-straling, röntgenstraling en bepaalde chemische stoffen.
Bij een substitutie wordt één base vervangen. Dan verandert hooguit één codon en dus één aminozuur, zoals bij sikkelcelanemie (glutaminezuur wordt valine). Soms verandert er niets, als het nieuwe codon voor hetzelfde aminozuur codeert. Bij een deletie of insertie van één base verschuift het leesraam: alle codons erna veranderen en het eiwit werkt meestal niet meer. Een mutatie in een lichaamscel (bijvoorbeeld een huidcel) gaat niet naar je kinderen; alleen mutaties in geslachtscellen zijn erfelijk.
| Soort mutatie | Wat gebeurt er | Gevolg voor het eiwit |
|---|---|---|
| Substitutie | één base vervangen | geen of één aminozuur anders |
| Deletie (1 base) | één base weg | leesraam verschuift, alles erna anders |
| Insertie (1 base) | één base erbij | leesraam verschuift, alles erna anders |
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welke basen vormen in DNA steeds een paar?
- A met G en C met T
- A met C en G met T
- A met T en C met G
- A met U en C met G
Antwoord en uitleg
- A: Koos je A met G? A en G zijn allebei grote basen en passen samen niet tussen de twee strengen. A hoort bij T, G bij C.
- B: Koos je A met C? Die basen passen niet in elkaar. Onthoud de paren A-T en C-G; die vormen de sporten van de ladder.
- C (juist): Klopt: in DNA past adenine (A) altijd tegenover thymine (T) en cytosine (C) tegenover guanine (G). Daardoor zijn de twee strengen complementair.
- D: Koos je A met U? Uracil (U) komt alleen in RNA voor, waar het de plaats van thymine inneemt. In DNA paart A met T.
Onthoud: A-T en C-G.
Onderzoekers bepalen in DNA uit de lever van een rund het percentage van elk van de vier basen. Ze vinden 28% adenine. Het percentage guanine hebben ze nog niet gemeten, maar ze weten dat de basen in DNA altijd in vaste paren voorkomen.
2. Hoeveel procent guanine verwacht je in dit DNA?
- 28%
- 22%
- 44%
- 72%
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 28%? Dat is het percentage thymine, want T is gelijk aan A. Guanine hoort bij cytosine, niet bij adenine.
- B (juist): Klopt: adenine is 28%, dus thymine ook. Samen 56%. Er blijft 44% over voor C en G, die even groot zijn: 22% guanine.
- C: Koos je 44%? Dat is C en G samen. Omdat C en G altijd paren, zijn ze even groot: 44 / 2 = 22%.
- D: Koos je 72%? Dan heb je 100 − 28 gedaan. Vergeet niet dat thymine ook 28% is, en dat de rest over C en G verdeeld wordt.
Onthoud: Gebruik A = T en C = G.
Het menselijk DNA bevat ongeveer 3 miljard basenparen en ongeveer 20 000 genen die coderen voor een eiwit. Een gemiddeld eiwit bestaat uit ongeveer 400 aminozuren, en elk aminozuur wordt gecodeerd door drie basen.
3. Hoeveel procent van het DNA is ongeveer nodig voor de code van alle eiwitten?
- ongeveer 100%
- ongeveer 10%
- ongeveer 50%
- ongeveer 1%
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 100%? Dan zou al het DNA uit genen voor eiwitten bestaan. De berekening laat zien dat het maar ongeveer 1% is.
- B: Koos je 10%? Dan zit je een factor 10 te hoog. 24 miljoen van 3 miljard is 0,008, dus 0,8%.
- C: Koos je 50%? Het grootste deel van ons DNA codeert niet voor eiwitten. Reken het na: 20 000 × 400 × 3 is maar 24 miljoen.
- D (juist): Klopt: 20 000 genen × 400 aminozuren × 3 basen = 24 miljoen basenparen. Gedeeld door 3 miljard is dat 0,8%, dus ongeveer 1%.
Onthoud: Aantal genen × aminozuren × 3.
Na de transcriptie gaat het mRNA door de kernporiën naar het cytoplasma. Een onderzoeker remt in een cel met een gif alleen het transport door de kernporiën. De cel blijft leven en de transcriptie gaat gewoon door, maar na een paar uur maakt de cel geen nieuwe eiwitten meer.
4. Waarom maakt de cel na een paar uur geen nieuwe eiwitten meer?
- de aminozuren kunnen de kern niet meer in om daar eiwit te vormen
- het DNA in de kern wordt door het gif niet meer afgelezen tot mRNA
- de ribosomen in het cytoplasma worden door het gif afgebroken
- het mRNA kan de ribosomen in het cytoplasma niet meer bereiken
Antwoord en uitleg
- A: Koos je aminozuren de kern in? Eiwitten worden niet in de kern gemaakt, maar aan ribosomen in het cytoplasma. Aminozuren hoeven de kern niet in.
- B: Koos je DNA niet meer afgelezen? De tekst zegt juist dat de transcriptie doorgaat. Er wordt nog mRNA gemaakt, maar het blijft in de kern.
- C: Koos je afgebroken ribosomen? Het gif remt alleen het transport door de kernporiën. De ribosomen zijn er nog, maar krijgen geen mRNA.
- D (juist): Klopt: de transcriptie gaat door, maar het mRNA komt de kern niet meer uit. De ribosomen in het cytoplasma krijgen geen nieuwe opdrachten.
Onthoud: Waar moet het mRNA heen?
Verder in Biologie HAVO
- Fotosynthese & celademhalingJe beschrijft fotosynthese en aerobe en anaerobe dissimilatie met hun grondstoffen, producten en energieomzetting, leest beperkende…
- Celdeling: mitose en meioseJe beschrijft de celcyclus en de DNA-verdubbeling, herkent de fasen van de mitose, rekent met diploïde en haploïde aantallen, legt de twee…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app