Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau

Fotosynthese & celademhaling

Je beschrijft fotosynthese en aerobe en anaerobe dissimilatie met hun grondstoffen, producten en energieomzetting, leest beperkende factoren af uit grafieken, onderscheidt assimilatie en dissimilatie en verklaart de gaswisseling van een plant in licht en donker.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Alles wat leeft heeft energie nodig. Planten vangen die energie zelf: met licht maken ze glucose bij de fotosynthese. Daarna breken planten, dieren en schimmels glucose weer af om de energie vrij te maken: dat is dissimilatie. Je leert hoe fotosynthese werkt en wat haar beperkt, wat assimilatie is, hoe aerobe en anaerobe dissimilatie verschillen en hoe de gaswisseling van een plant over de dag verandert.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
FotosyntheseCO2 + water + licht → glucose + zuurstof
Beperkende factorfactor die op dat moment de snelheid bepaalt
Assimilatieopbouwen van stoffen, kost energie
Dissimilatieafbreken van stoffen, levert energie (ATP)
Aeroob / anaeroobmet zuurstof / zonder zuurstof
Gistinganaerobe afbraak tot alcohol + CO2 (gist) of melkzuur
Compensatiepuntfotosynthese = dissimilatie, netto geen gaswisseling
1Fotosynthese

Bij fotosynthese maakt een plant glucose uit koolstofdioxide en water. De energie komt uit licht, dat wordt opgevangen door bladgroen in de bladgroenkorrels. Zuurstof komt vrij als bijproduct. Zo wordt lichtenergie omgezet in chemische energie:

koolstofdioxide + water → glucose + zuurstof (met lichtenergie)

Koolstofdioxide komt via de huidmondjes het blad in, water via de nerven uit de wortels. Een deel van de glucose slaat de plant op als zetmeel. Met jodium kleurt zetmeel blauwzwart: zo toon je aan waar fotosynthese is geweest. Een blad dat half onder folie zat, of de witte randen van een bont blad, maken geen zetmeel: voor fotosynthese zijn licht en bladgroen nodig. De koolstof in een boom komt dus uit de lucht, niet uit de aarde.

lichthuidmondjekoolstofdioxidezuurstofwater uitde wortelbladgroenkorrel:glucose → zetmeel
Bij fotosynthese vangen de bladgroenkorrels licht op. Koolstofdioxide komt via de huidmondjes het blad in, water via de nerven uit de wortel. Er ontstaat glucose, dat de plant opslaat als zetmeel, en zuurstof, dat via de huidmondjes naar buiten gaat. Koolstofdioxide + water → glucose + zuurstof.
Onthoud: fotosynthese = CO2 + water → glucose + zuurstof, met licht en bladgroen. Lichtenergie wordt chemische energie.
2Beperkende factoren

Hoe snel de fotosynthese gaat, hangt af van de lichtintensiteit, de hoeveelheid koolstofdioxide en de temperatuur. De factor die op een moment het minst aanwezig is, bepaalt de snelheid: de beperkende factor. Meer van een andere factor helpt dan niet.

In een grafiek zie je dat zo: zolang de lijn stijgt bij meer licht, is licht beperkend. Waar de lijn afvlakt, is iets anders beperkend, vaak CO2. Met meer CO2 komt het plafond hoger te liggen. Tuinders brengen daarom extra CO2 in hun kassen. De fotosynthese wordt door enzymen versneld; boven het optimum denatureren die en daalt de snelheid snel.

020406080100010203040licht (klx)fotosynthese0,03% CO20,1% CO2
Bij weinig licht is licht de beperkende factor: meer licht geeft meer fotosynthese. Waar de lijn afvlakt, is een andere factor beperkend. Bij 0,03% CO2 ligt het plafond lager dan bij 0,1%: daar is koolstofdioxide de beperkende factor.
02040608010001020304050temperatuur (°C)fotosyntheseoptimumenzymen denatureren
Fotosynthese wordt versneld door enzymen. Tot het optimum (hier rond 30 °C) gaat ze sneller als het warmer wordt. Daarboven denatureren de enzymen en daalt de snelheid snel. Ook temperatuur kan dus een beperkende factor zijn.
Tip: vraag je bij een grafiek altijd af welke factor verandert en welke gelijk blijft. Helpt meer van de veranderde factor nog? Dan is die beperkend.
3Assimilatie en dissimilatie

Bij assimilatie bouwt een organisme grotere stoffen op uit kleinere. Fotosynthese is een vorm van assimilatie. Daarna bouwt de plant uit glucose zetmeel, cellulose en vetten. Voor aminozuren en eiwitten heeft hij ook stikstof nodig, die hij als nitraat uit de bodem haalt. Opbouwen kost energie.

Bij dissimilatie worden stoffen afgebroken en komt energie vrij. Alle organismen doen dat, dag en nacht, ook planten. Een aardappelknol die in het voorjaar uitloopt, breekt zijn zetmeel af tot glucose en gebruikt dat voor energie en voor de groei van de nieuwe stengel; daardoor wordt hij lichter.

glucoseuit fotosynthesezetmeelopslagcellulosecelwandvettenolie in zadeneiwittenmet nitraatdissimilatieenergie (ATP)+ stikstofassimilatie= opbouwen
Uit glucose bouwt een plant al zijn andere stoffen op: zetmeel als opslag, cellulose voor de celwand, vetten, en met nitraat uit de bodem ook aminozuren en eiwitten. Dat opbouwen heet assimilatie en kost energie. Die energie komt uit de dissimilatie van een deel van de glucose.
Onthoud: assimilatie = opbouwen, kost energie. Dissimilatie = afbreken, levert energie. Eiwitten maken vraagt nitraat.
4Aerobe dissimilatie

Bij aerobe dissimilatie (verbranding) wordt glucose met zuurstof volledig afgebroken in de mitochondriën:

glucose + zuurstof → koolstofdioxide + water + energie

Een groot deel van de energie wordt vastgelegd in ATP, de rest komt vrij als warmte. Met ATP drijft de cel alles aan: spiersamentrekking, actief transport, de opbouw van stoffen. Je toont dissimilatie aan met kalkwater, dat troebel wordt door koolstofdioxide: kiemende zaden in een afgesloten fles maken het troebel, dode zaden niet. Cellen die veel energie gebruiken, zoals hart- en hersencellen, raken direct in de problemen als hun mitochondriën stoppen.

fotosynthesein de bladgroenkorrel, met lichtglucose + zuurstofopslag van energiedissimilatiein het mitochondriumCO2 + water + ATPenergie vrij voor de cel
Fotosynthese en aerobe dissimilatie zijn elkaars omgekeerde. De bladgroenkorrel legt lichtenergie vast in glucose; het mitochondrium maakt die energie weer vrij als ATP. Wat het ene proces maakt, gebruikt het andere.
Onthoud: aerobe dissimilatie = glucose + O2 → CO2 + water + veel ATP (ongeveer 36 per glucose), in de mitochondriën.
5Anaerobe dissimilatie

Zonder zuurstof kan glucose maar gedeeltelijk worden afgebroken: anaerobe dissimilatie of gisting. Dat gebeurt in het cytoplasma en levert maar 2 ATP per glucose op, omdat er in het eindproduct nog veel energie zit.

In spieren die bij een sprint te weinig zuurstof krijgen, ontstaat melkzuur. Na de inspanning blijf je doorhijgen: de extra zuurstof is nodig om het melkzuur alsnog af te breken. Gist maakt zonder zuurstof alcohol en koolstofdioxide (alcoholgisting). Het koolstofdioxide laat brooddeeg rijzen; bij wijn maken stopt de gisting rond 14% alcohol, omdat de alcohol dan giftig wordt voor de gist zelf.

36 ATPaeroobCO2 + water2 ATPmelkzuurin de spier2 ATPalcoholgist: + CO2met zuurstofzonder zuurstofglucose maar half afgebroken
Aerobe dissimilatie breekt glucose volledig af en levert ongeveer 36 ATP per glucosemolecuul. Bij anaerobe dissimilatie blijft er melkzuur (spieren) of alcohol (gist) over, met nog veel energie erin: dat levert maar 2 ATP. Daarom verbruikt een spier zonder zuurstof veel meer glucose.
Onthoud: spier zonder zuurstof: glucose → melkzuur. Gist zonder zuurstof: glucose → alcohol + CO2. Beide maar 2 ATP.
6Gaswisseling bij planten

Gassen gaan het blad in en uit door de huidmondjes, vooral aan de onderkant. Een plant doet dag en nacht aan dissimilatie en neemt daarbij zuurstof op en geeft CO2 af. Overdag doet hij ook aan fotosynthese, die CO2 opneemt en zuurstof afgeeft.

In het donker geeft een plant dus netto CO2 af. Bij weinig licht kan de fotosynthese precies even snel zijn als de dissimilatie: dan is de netto gaswisseling nul. Dat heet het compensatiepunt. Pas bij meer licht neemt de plant netto CO2 op en groeit hij. In een aquarium is het zuurstofgehalte daarom het laagst vlak voordat de lamp aangaat: de hele nacht hebben planten en vissen zuurstof verbruikt zonder dat er nieuwe bij kwam.

-30-15015304560048121620licht (klx)netto CO2-opnamecompensatiepuntdonker: CO2 eruit
In het donker is er alleen dissimilatie: de plant geeft netto CO2 af. Bij meer licht neemt de fotosynthese toe. Bij het compensatiepunt zijn fotosynthese en dissimilatie even snel en is de netto gaswisseling nul. Pas daarboven groeit de plant.
Onthoud: donker: alleen dissimilatie, CO2 eruit. Compensatiepunt: fotosynthese = dissimilatie. Fel licht: netto CO2 erin, O2 eruit.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke stoffen heeft een plant nodig voor de fotosynthese?

  1. zuurstof en water, met licht als energiebron
  2. glucose en zuurstof, met warmte als energiebron
  3. koolstofdioxide en water, met licht als energiebron
  4. koolstofdioxide en glucose, met ATP uit de mitochondriën
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zuurstof en water? Zuurstof komt bij fotosynthese vrij, het wordt niet gebruikt. De koolstof voor glucose komt uit koolstofdioxide.
  • B: Koos je glucose en zuurstof? Dat zijn juist de producten van de fotosynthese. Ze zijn de grondstoffen van de dissimilatie, het omgekeerde proces.
  • C (juist): Klopt: een plant maakt met lichtenergie glucose uit koolstofdioxide en water. Zuurstof komt daarbij vrij als bijproduct.
  • D: Koos je glucose met ATP? Glucose is wat de plant maakt, niet wat hij gebruikt. De energie komt bij fotosynthese uit licht, niet uit ATP van mitochondriën.

Onthoud: CO2 + water + licht.

Een leerling zet een plant twee dagen in het donker, zodat het zetmeel in de bladeren op raakt. Daarna plakt ze op één blad een strook aluminiumfolie en zet de plant een dag in het licht. Ze kookt het blad in alcohol om het bladgroen eruit te halen en druppelt er jodium op.

2. Welk resultaat verwacht je na de zetmeelproef op dit blad?

  1. het deel onder de folie kleurt niet blauwzwart, de rest wel
  2. het hele blad kleurt blauwzwart, want het stond een dag in het licht
  3. alleen het deel onder de folie kleurt blauwzwart
  4. het blad kleurt nergens, want het heeft eerst in het donker gestaan
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: onder de folie kwam geen licht, dus daar kon geen fotosynthese plaatsvinden en is geen zetmeel gemaakt. Alleen de rest kleurt met jodium.
  • B: Koos je het hele blad? Onder de folie kwam geen licht. Door de twee dagen donker was het oude zetmeel op, dus daar is niets te kleuren.
  • C: Koos je alleen onder de folie? Dat is precies omgekeerd. Juist waar licht viel, heeft de plant glucose gemaakt en als zetmeel opgeslagen.
  • D: Koos je nergens? Na het donker was het zetmeel op, maar daarna stond de plant een dag in het licht. In de belichte delen is weer zetmeel gemaakt.

Onthoud: Waar kwam licht?

Een bonte plant heeft bladeren met groene delen en witte randen zonder bladgroen. De plant staat twee dagen in het donker en daarna een dag in fel licht. Dan doet een leerling de zetmeelproef op een blad: alleen de groene delen kleuren blauwzwart, de witte randen niet.

3. Wat toont deze proef met het bonte blad aan?

  1. zetmeel wordt in de witte delen direct weer afgebroken
  2. voor fotosynthese is licht nodig
  3. de witte delen hebben geen huidmondjes en krijgen dus geen CO2
  4. voor fotosynthese is bladgroen nodig
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je direct afbreken? Daar is in de proef geen aanwijzing voor. De eenvoudigste verklaring is dat er zonder bladgroen geen zetmeel is gemaakt.
  • B: Koos je licht? Het hele blad stond in hetzelfde felle licht. Het verschil tussen de delen is het bladgroen, niet het licht.
  • C: Koos je geen huidmondjes? De witte delen hebben gewoon huidmondjes en krijgen CO2. Wat ze missen is bladgroen, en dat is hier het enige verschil.
  • D (juist): Klopt: het hele blad kreeg evenveel licht en CO2. Alleen de delen met bladgroen maakten zetmeel, dus bladgroen is nodig voor fotosynthese.

Onthoud: Wat is het enige verschil?

In de 17e eeuw plantte Van Helmont een wilgje van 2,3 kg in een pot met 90 kg gedroogde aarde. Vijf jaar lang gaf hij alleen regenwater. Daarna woog de wilg 76,7 kg, terwijl de aarde maar 0,06 kg lichter was geworden. Hij concludeerde dat de boom helemaal uit water was opgebouwd.

4. Welke stof heeft Van Helmont over het hoofd gezien als bron van de massa?

  1. mineralen die uit de aarde zijn opgenomen
  2. zuurstof uit de lucht
  3. koolstofdioxide uit de lucht
  4. glucose uit het regenwater
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je mineralen uit de aarde? De aarde werd maar 0,06 kg lichter. Mineralen zijn nodig, maar leveren maar een heel klein deel van de massa.
  • B: Koos je zuurstof uit de lucht? Een plant geeft bij fotosynthese juist zuurstof af. De massa komt uit het koolstofdioxide dat hij opneemt.
  • C (juist): Klopt: bij fotosynthese legt de plant koolstofdioxide uit de lucht vast in glucose, en daarmee in zetmeel en cellulose. Het grootste deel van de droge massa komt dus uit de lucht.
  • D: Koos je glucose uit het regenwater? Regenwater bevat geen glucose. De plant maakt zijn glucose zelf uit koolstofdioxide en water.

Onthoud: Waar komt de koolstof vandaan?

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app