Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau

Enzymwerking

Je weet wat een enzym is en hoe het een reactie versnelt, en je kunt grafieken van enzymactiviteit bij verschillende temperaturen en pH verklaren met optimum en denaturatie.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Enzymen zijn eiwitten die reacties in de cel versnellen. Deze samenvatting bestaat uit een begrippenlijst en daarna vier korte hoofdstukken met de bijbehorende beelden.
Begrippenlijst
BegripKern
EnzymEiwit + biokatalysator; verhoogt de reactiesnelheid. Géén signaalstof (hormoon), géén brandstof.
ActiveringsenergieDe drempel die een reactie moet halen om te starten. Het enzym verlaagt die drempel - het voegt geen energie toe.
Actief centrum & substraatspecificiteitHet actief centrum heeft een vorm en chemische eigenschappen waardoor bepaalde substraten passend binden (sleutel–slot). Daarom werkt een enzym op zijn eigen substraat.
OptimumtemperatuurDe temperatuur met de beste werking (bij de mens vaak rond 37 °C). Tot dan stijgt de activiteit.
DenaturatieVerandering van de ruimtelijke structuur waardoor de functie wegvalt; het actief centrum verliest zijn vorm. Zowel te hoge temperatuur als extreme pH kan dit veroorzaken. Bij hitte is het onomkeerbaar - afkoelen herstelt niet.
pH-optimumElk enzym heeft ook een optimale pH (pepsine ~pH 2 in de maag, trypsine ~pH 8 in de darm). Ver van het optimum daalt de activiteit.
HerbruikbaarNa afloop komt het enzym onveranderd vrij en versnelt het opnieuw. Eén molecuul doet veel reacties.
1Wat is een enzym?

Een enzym is een eiwit dat werkt als biokatalysator: het versnelt een reactie door de activeringsenergie - de startdrempel - te verlagen. Het levert daarbij zelf geen energie.

Belangrijk: een enzym wordt niet verbruikt. Na afloop komt het onveranderd vrij en werkt het opnieuw (herbruikbaar), waardoor één molecuul heel veel reacties kan versnellen.

energiereactieverloopactiveringsenergiemet enzymsubstraatproduct
Elke reactie moet eerst over een energiedrempel heen: de activeringsenergie.

Elke reactie moet eerst over een energiedrempel heen: de activeringsenergie.

Een substraatdeeltje met te weinig energie rolt de heuvel op…

…maar haalt de top niet: er gebeurt niets.

Een enzym biedt een route met een lagere drempel. Het voegt geen energie toe.

Nu heeft hetzelfde deeltje genoeg energie om over de top te komen…

…de reactie verloopt. Het enzym zelf blijft onveranderd en werkt opnieuw.

2Substraatspecificiteit: sleutel en slot

Elk enzym heeft een actief centrum: een holte met een bepaalde vorm en chemische eigenschappen. Alleen een substraat dat daarin past kan binden - als een sleutel in een slot. Daarom werkt een enzym op zijn eigen substraat: amylase breekt wél zetmeel af, maar geen eiwit.

het enzym komt onveranderd vrij en werkt opnieuw zetmeel enzym (amylase) met actief centrum ✓ past: afbraak ✗ eiwit past niet
Substraatspecificiteit (sleutel en slot). Het actief centrum heeft een vorm en chemische eigenschappen waar alleen bepaalde substraten in passen. Amylase breekt zetmeel af, maar geen eiwit. Het enzym zelf verandert niet en is herbruikbaar.
3Temperatuur: optimum en denaturatie

De enzymactiviteit stijgt met de temperatuur tot de optimumtemperatuur (bij de mens vaak rond 37 °C). Daarboven denatureert het enzym: de ruimtelijke structuur verandert, het actief centrum verliest zijn vorm en de activiteit daalt sterk. Bij hitte is dat onomkeerbaar - afkoelen herstelt de werking niet.

Let op: het optimum (beste werking) is iets anders dan denaturatie (structuur kapot).

enzymactiviteit temperatuur (°C) optimum denaturatie blijvend stijgt 0203760
De belangrijkste examengrafiek. Tot de top stijgt de activiteit met de temperatuur. De top (stippellijn) is de optimumtemperatuur, bij veel menselijke enzymen rond 37 °C. De scherpe daling erna is denaturatie: blijvend, afkoelen brengt de activiteit niet terug.
37°✗ past niet meer
Bij de optimumtemperatuur werkt het enzym perfect.

Bij de optimumtemperatuur werkt het enzym perfect.

Het substraat past in het actief centrum en wordt omgezet.

Boven het optimum verliest het enzym door de hitte zijn vorm.

Het actief centrum is vervormd - het substraat past niet meer.

Gedenatureerd: de activiteit is verloren, en dat is onomkeerbaar.

4pH: elk enzym zijn eigen zuurgraad

Naast temperatuur heeft elk enzym een optimum-pH. Ver van die pH daalt de activiteit sterk, en bij een extreme pH kan het enzym óók denatureren. Zo werkt maag-enzym pepsine goed bij pH 2, terwijl trypsine in de darm juist rond pH 8 werkt.

enzymactiviteit neutraal pepsine trypsine 02468101214 maag (zuur) dunne darm (basisch) pH
pH-optimum. Net als bij temperatuur heeft elk enzym een pH waarbij het het best werkt. Pepsine werkt in de zure maag (optimum rond pH 2), trypsine in de basische dunne darm (rond pH 8). Daarom werkt pepsine in de darm nauwelijks meer en trypsine niet in de maag.
In een grafiek met een piek: de top is het optimum, de scherpe daling erná is denaturatie. Bij temperatuur is die daling onomkeerbaar.
Denkregels voor het examen
Een enzym herkent zijn substraat aan de vorm van het actief centrum (sleutel–slot). Denk dus niet in "één enzym hoort bij één stof", maar in een passende vorm.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een enzym?

  1. Een eiwit dat als biokatalysator reacties versnelt
  2. Een hormoon dat een signaal in het lichaam doorgeeft
  3. Een koolhydraat dat de cel van energie voorziet
  4. Een vetmolecuul dat in het celmembraan zit
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een enzym is een eiwit dat een reactie versnelt zonder zelf te veranderen. Dat maakt het een biokatalysator.
  • B: Koos je hormoon? Beide 'regelen' iets in het lichaam, maar een hormoon is een signaalstof die via het bloed een boodschap brengt. Een enzym brengt geen boodschap: het versnelt ter plekke een reactie.
  • C: Koos je koolhydraat? Dan denk je dat een enzym de energie levert voor een reactie. Een enzym is geen brandstof; het verlaagt alleen de startdrempel. Koolhydraten zijn de brandstof, enzymen de versnellers.
  • D: Koos je vet? Vetten (fosfolipiden) vormen het membraan, maar enzymen zijn opgebouwd uit aminozuren: het zijn eiwitten. Het verschil zit in de bouwstenen, niet in de plek in de cel.

Onthoud: Enzym = eiwit + versneller. Niet verwarren met hormoon (signaal) of brandstof (energie).

2. Boven 40 °C daalt de enzymactiviteit snel. Wat gebeurt er met het enzym?

  1. Het substraat raakt op, dus de reactie stopt
  2. Het enzym werkt sneller door de extra warmte
  3. Het enzym denatureert en verliest zijn vorm
  4. Het enzym wordt in de reactie opgebruikt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 'substraat raakt op'? Dan zou de daling niets met de temperatuur te maken hebben. Hier daalt de activiteit precies als het warmer wordt: het enzym zelf verandert, niet de hoeveelheid substraat.
  • B: Koos je 'sneller door warmte'? Dat geldt alleen tot het optimum. Daarboven keert het om: de warmte beschadigt de ruimtelijke structuur, zodat het enzym juist slechter werkt.
  • C (juist): Klopt: boven het optimum denatureert het enzym. De ruimtelijke structuur verandert, het actief centrum verliest zijn vorm en het substraat past er niet meer in.
  • D: Koos je 'opgebruikt'? Een enzym wordt niet verbruikt; het komt na elke reactie onveranderd vrij. Een daling bij hogere temperatuur betekent dat het enzym kapotgaat (denatureert), niet dat het op is.

Onthoud: Daling ná de top in een temperatuurgrafiek = denaturatie, niet 'opraken'.

Proef: een enzymoplossing werkt goed bij 37 °C. Je verwarmt hem 10 minuten tot 60 °C en koelt hem af tot 37 °C. Met vers substraat gebeurt er nu niets meer.

3. Waarom werkt het enzym niet meer, ook niet na afkoelen?

  1. Bij 37 °C was het optimum nog niet bereikt
  2. Het substraat is bij 60 °C opgeraakt
  3. De hitte remt het enzym tijdelijk af
  4. Het enzym is gedenatureerd; dat is blijvend
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Het enzym werkte bij 37 °C juist goed, dus daar zat het bij zijn optimum. Het probleem is niet dat het te koud was, maar dat de hitte iets blijvends heeft veranderd.
  • B: Koos je 'substraat op'? Dan zou nieuw substraat het probleem oplossen. In de proef werkt het enzym met vers substraat ook niet meer: het enzym zelf is veranderd.
  • C: Koos je 'tijdelijk afgeremd'? Dat geldt voor kou: na opwarmen werkt een afgekoeld enzym weer. Na hitte is de ruimtelijke structuur kapot en komt de werking niet terug.
  • D (juist): Klopt: bij 60 °C is het enzym gedenatureerd. De vorm van het actief centrum is blijvend veranderd, dus ook na afkoelen past het substraat er niet meer in.

Onthoud: Kou remt tijdelijk; hitte maakt kapot.

Een bacterie uit een hete bron maakt een enzym. Gemeten activiteit (zelfde hoeveelheid enzym en substraat): 40 °C: 20 · 60 °C: 55 · 75 °C: 90 · 85 °C: 30.

4. Wat is de beste conclusie over dit enzym?

  1. Het optimum ligt rond 75 °C; boven 80 °C denatureert het
  2. Het denatureert al boven 37 °C, net als onze enzymen
  3. Bij 85 °C daalt de activiteit omdat het substraat opraakt
  4. Het werkt het best bij 85 °C, want daar is het het warmst
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de activiteit is het hoogst bij 75 °C, dus daar ligt het optimum. De scherpe daling bij 85 °C wijst op denaturatie. Dit enzym is aangepast aan heet water.
  • B: Koos je dit? Dan pas je de regel 'denaturatie boven 37 °C' toe op elk enzym. 37 °C is het optimum van veel menselijke enzymen. De tabel laat zien dat dit enzym tot 75 °C steeds beter werkt.
  • C: Koos je 'substraat op'? In elke buis zit evenveel vers substraat; alleen de temperatuur verschilt. De daling hoort dus bij de temperatuur: het enzym denatureert.
  • D: Koos je dit? Warmer is niet altijd beter. Bij 85 °C is de activiteit juist veel lager dan bij 75 °C. Lees de waarden af in plaats van uit te gaan van 'warmer = sneller'.

Onthoud: 37 °C is het optimum van ónze enzymen, niet van alle enzymen.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app