Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau

Transport door het celmembraan

Je beschrijft de bouw van het celmembraan, verklaart diffusie en osmose, voorspelt wat er met cellen gebeurt in hypotone, isotone en hypertone oplossingen, onderscheidt passief en actief transport en verklaart turgor en plasmolyse bij plantencellen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een cel moet voortdurend stoffen opnemen en kwijtraken: zuurstof en glucose erin, koolstofdioxide en afvalstoffen eruit. Alles gaat door het celmembraan. Je leert hoe dat membraan is gebouwd, hoe stoffen vanzelf bewegen door diffusie en osmose, wat er gebeurt in een hypotone, isotone of hypertone oplossing, wanneer een cel energie steekt in actief transport en waarom een plant slap gaat hangen.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Selectief doorlaatbaarlaat sommige stoffen door, andere niet
Diffusienetto verplaatsing van hoge naar lage concentratie
Osmosediffusie van water door een membraan
Hypotoon / isotoon / hypertoonminder / evenveel / meer opgeloste stof dan de cel
Actief transporttegen het concentratieverschil in, kost ATP
Turgordruk van de volle vacuole op de celwand
Plasmolysecelinhoud laat los van de celwand door waterverlies
1Bouw van het celmembraan

Het celmembraan is een dubbele laag fosfolipiden. Elk fosfolipide heeft een kop die van water houdt en twee staarten die water afstoten. In de dubbellaag wijzen de koppen naar het water binnen en buiten de cel, en de staarten naar elkaar. Zo ontstaat in het midden een vetachtige laag.

Kleine, ongeladen moleculen zoals zuurstof, koolstofdioxide en ethanol gaan direct door die laag. Water gaat er ook door, deels via speciale waterkanalen. Ionen (zoals Na⁺ en K⁺) en grotere moleculen zoals glucose worden door het vetachtige midden tegengehouden; zij hebben een transporteiwit nodig. Zeer grote moleculen zoals zetmeel komen er helemaal niet door. Daarom heet het membraan selectief doorlaatbaar.

buiten de celcytoplasma (binnen)zuurstofglucoseNa⁺-ionkopstaarttransporteiwit
Het celmembraan is een dubbele laag fosfolipiden. De koppen houden van water, de staarten niet. Kleine ongeladen moleculen zoals zuurstof gaan er direct doorheen. Glucose en ionen hebben een transporteiwit nodig. Zo is het membraan selectief doorlaatbaar.
Onthoud: klein en ongeladen (O2, CO2) gaat direct door de fosfolipiden. Ionen en glucose gaan via eiwitten.
2Diffusie

Deeltjes bewegen door warmte voortdurend kriskras door elkaar. Daardoor verspreiden ze zich van een plek met een hoge concentratie naar een plek met een lage concentratie. Die netto verplaatsing heet diffusie. Het kost de cel geen energie: het is passief transport.

Is de concentratie overal gelijk, dan bewegen de deeltjes nog steeds, maar gaan er evenveel de ene kant op als de andere: er is geen netto verplaatsing meer. Diffusie gaat sneller bij een groter concentratieverschil, een hogere temperatuur, een groter oppervlak en een kortere afstand. Daarom hebben longen en darmen een enorm oppervlak, en blijft zuurstof een werkende spiercel in gaan: de cel verbruikt het, zodat de concentratie binnen laag blijft.

02468100153045607590tijd (min)concentratielinks: begin hoogrechts: begin laagevenwicht
Diffusie in een bak met twee helften: de kleurstof gaat netto van de kant met de hoge concentratie naar de lage. Eerst snel, want het verschil is groot; daarna steeds langzamer. Bij een gelijke concentratie bewegen de deeltjes nog, maar is er geen netto verplaatsing meer.
Onthoud: diffusie gaat van hoog naar laag, zonder energie. Sneller bij groot verschil, hoge temperatuur, groot oppervlak, korte afstand.
3Osmose

Osmose is diffusie van water door een selectief doorlaatbaar membraan: water kan erdoor, de opgeloste stof niet. Water gaat netto naar de kant met de hoogste concentratie opgeloste stoffen, want daar is relatief het minste vrije water.

In een U-buis met links zuiver water en rechts een suikeroplossing, gescheiden door zo'n membraan, stijgt na een tijd het niveau aan de suikerkant. De suiker zelf kan niet door het membraan en blijft rechts. In de natuur gebeurt hetzelfde bij elke cel: het celmembraan laat water makkelijk door, opgeloste zouten en suikers veel minder.

beginna een paar uurwatersuikermembraanhoger
Osmose in een U-buis: het membraan laat water door, suiker niet. Netto gaat er water naar de kant met de hoogste concentratie opgeloste stof, de suikerkant. Daardoor stijgt het niveau rechts.
Tip: denk bij osmose: water volgt de opgeloste stof. Waar het zoutst of zoetst is, gaat het water heen.
4Hypertoon, hypotoon en isotoon

Je vergelijkt een oplossing altijd met de cel. Een hypotone oplossing bevat minder opgeloste stoffen dan de cel: water gaat de cel in. Een isotone oplossing bevat evenveel: netto gaat er geen water in of uit. Een hypertone oplossing bevat meer: water gaat de cel uit.

Een rode bloedcel heeft geen celwand. In zuiver water zwelt hij op en barst hij; in sterk zout water krimpt hij en rimpelt hij. Daarom krijgt een patiënt een infuus met 0,9% zout, dat isotoon is met bloed. Met reepjes aardappel in verschillende oplossingen bepaal je de concentratie van het celvocht: waar de massa niet verandert, is de oplossing isotoon. Eencelligen in zoet water krijgen steeds water binnen en pompen dat met een kloppende vacuole weer naar buiten.

hypotoonminder zout buitenisotooneven zouthypertoonmeer zout buitenwater erinzwelt, kan barstenin en uit even veelblijft gelijkwater eruitkrimpt, rimpelt
Een rode bloedcel heeft geen celwand. Is de oplossing hypotoon, dan neemt hij door osmose water op en kan hij barsten. Is ze isotoon, zoals 0,9% zout, dan blijft hij gelijk. Is ze hypertoon, dan verliest hij water en krimpt hij.
-20-15-10-505101500,511,522,53zout (%)massaverandering (%)isotoon: 0,9%hypotoon: water erinhypertoon: water eruit
Aardappelreepjes in zoutoplossingen: in een hypotone oplossing nemen ze water op en worden ze zwaarder, in een hypertone oplossing verliezen ze water. Waar de lijn de nul snijdt (hier 0,9%), is de oplossing isotoon: even geconcentreerd als het celvocht.
Onthoud: hypo = minder opgeloste stof buiten, water gaat erin. Hyper = meer opgeloste stof buiten, water gaat eruit. Iso = gelijk.
5Actief transport

Soms moet een cel een stof opnemen tegen het concentratieverschil in, van weinig naar veel. Wortelharen nemen bijvoorbeeld kalium op uit de bodem, terwijl er in de cel al 75 keer zoveel kalium zit. Dat kan alleen met actief transport: een transporteiwit pompt de stof en gebruikt daarvoor energie uit ATP. Die ATP komt uit de dissimilatie in de mitochondriën. Zonder zuurstof stopt de opname.

Grote deeltjes, zoals een bacterie, passen door geen enkel eiwit. Een witte bloedcel neemt ze op door endocytose: het membraan stulpt om het deeltje heen en snoert een blaasje af. Ook dat kost energie. Bij taaislijmziekte werkt een pomp voor chloride niet: er volgt geen water door osmose en het slijm in de longen wordt dik.

passief transportactief transportveelweinigweinigveelgeen energieATPmembraan
Bij passief transport (diffusie, ook via een kanaaleiwit) gaat een stof vanzelf van veel naar weinig. Bij actief transport pompt een transporteiwit de stof van weinig naar veel. Dat kost energie uit ATP, gemaakt in de mitochondriën.
Onthoud: passief (diffusie, osmose) = van hoog naar laag, geen energie. Actief = van laag naar hoog, transporteiwit en ATP nodig.
6Plasmolyse en turgor

Een plantencel in zuiver water neemt ook water op, maar barst niet: de stevige celwand duwt terug. De volle vacuole drukt het cytoplasma tegen de celwand. Die druk heet turgor en houdt de plant stevig en rechtop.

In een hypertone oplossing verliest de vacuole water en krimpt de celinhoud. Laat het celmembraan op een paar plekken net los van de celwand, dan heet dat grensplasmolyse; bij verder waterverlies spreek je van plasmolyse. De ruimte tussen wand en membraan vult zich met de oplossing van buiten, want de celwand laat water en opgeloste stoffen gewoon door. Bij grensplasmolyse in de helft van de cellen is de buitenoplossing even geconcentreerd als het celvocht. Te veel kunstmest of zout op sla werkt op dezelfde manier: de cellen verliezen water en de plant hangt slap.

turgorin watergrensplasmolyselicht hypertoonplasmolysesterk hypertoonoplossingcelmembraan met inhoudcelwandvacuole vollaat net los
In zuiver water drukt de volle vacuole tegen de celwand: turgor. In een hypertone oplossing verliest de cel water. Bij grensplasmolyse laat het membraan net los; bij plasmolyse is de inhoud ver gekrompen. Tussen wand en membraan zit dan de oplossing van buiten, want de celwand laat alles door.
Onthoud: turgor = volle vacuole duwt tegen de wand. Plasmolyse = inhoud laat los van de wand in een hypertone oplossing.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Waaruit bestaat het celmembraan vooral?

  1. een enkele laag eiwitten zonder vetachtige stoffen
  2. een stevige laag cellulose met kleine poriën erin
  3. een dubbele laag fosfolipiden met eiwitten erin
  4. een netwerk van DNA-draden rond het cytoplasma
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alleen eiwitten? Eiwitten zitten wel in het membraan, maar de basis is een dubbele laag vetachtige moleculen: fosfolipiden.
  • B: Koos je cellulose? Dat is het materiaal van de celwand van planten. De celwand ligt buiten het membraan en is volledig doorlaatbaar voor water en opgeloste stoffen.
  • C (juist): Klopt: het membraan is een dubbele laag fosfolipiden. De koppen wijzen naar het water, de staarten naar elkaar. Daartussen zitten transporteiwitten.
  • D: Koos je DNA-draden? DNA ligt in de celkern en heeft niets met het membraan te maken. Het membraan is opgebouwd uit fosfolipiden en eiwitten.

Onthoud: Twee lagen vetachtige moleculen.

In een bekerglas met water van 20 °C laat een leerling voorzichtig een korrel kaliumpermanganaat zakken. Na een uur is het water rond de korrel paars, maar bovenin nog helder. Na twee dagen is het hele glas gelijkmatig lichtpaars. Hij heeft niet geroerd en het glas stond stil.

2. Wat is er na twee dagen met de netto verplaatsing van de deeltjes gebeurd?

  1. de deeltjes zijn stil komen te liggen omdat ze geen energie meer hebben
  2. de deeltjes bewegen nog, maar er is geen netto verplaatsing meer
  3. de deeltjes zijn naar de bodem gezakt en daar blijven liggen
  4. de deeltjes bewegen nu juist terug van laag naar hoog
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je stil liggen? Deeltjes bewegen altijd, zolang er warmte is. Ze hebben geen voorraad energie die opraakt; de beweging komt van de temperatuur.
  • B (juist): Klopt: als de concentratie overal gelijk is, gaan er evenveel deeltjes de ene kant op als de andere. Ze bewegen nog, maar netto verandert er niets.
  • C: Koos je naar de bodem? Dan zou het glas onderin donker en bovenin helder zijn. Het glas is juist gelijkmatig lichtpaars geworden.
  • D: Koos je terug van laag naar hoog? Er is geen verschil meer, dus ook geen hoog en laag. Vanzelf ontstaat er geen nieuw verschil.

Onthoud: Gelijk verdeeld = evenwicht.

Alcohol (ethanol) komt na een drankje binnen enkele minuten in het bloed en in de hersenen. Ethanol is een klein molecuul dat goed oplost in vet en in water. Glucose is groter, lost niet op in vet en heeft speciale transporteiwitten nodig om een cel in te komen.

3. Waarom komt ethanol zo snel in de cellen terecht?

  1. ethanol wordt eerst omgezet in glucose en gaat dan via de glucose-eiwitten
  2. ethanol wordt door transporteiwitten actief de cel in gepompt met ATP
  3. ethanol maakt grote gaten in het membraan, zodat alles naar binnen stroomt
  4. ethanol lost op in de fosfolipiden en diffundeert zo door het membraan
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je omzetten in glucose? Ethanol wordt in de lever afgebroken, maar niet tot glucose. Het komt de cel in omdat het in vet oplost.
  • B: Koos je actief pompen? Ethanol gaat van hoog (bloed) naar laag (cel), dus er is geen pomp nodig. Diffusie kost geen energie.
  • C: Koos je gaten in het membraan? Dan zouden ook glucose en ionen ongehinderd naar binnen stromen en zou de cel kapot gaan. Ethanol lost gewoon op in het membraan.
  • D (juist): Klopt: ethanol is klein en lost op in vet. Daardoor gaat het direct door de fosfolipiden, zonder te wachten op een transporteiwit.

Onthoud: Lost het op in vet?

In de longblaasjes is de concentratie zuurstof hoog en in het bloed dat aankomt laag. Bij de longziekte emfyseem gaan wanden tussen longblaasjes kapot: er ontstaan minder, maar grotere blaasjes. Het totale oppervlak van de longen wordt daardoor veel kleiner, terwijl de lucht even zuurstofrijk blijft.

4. Waarom krijgen mensen met emfyseem minder zuurstof in hun bloed?

  1. grotere blaasjes houden de zuurstof vast, zodat die niet weg kan
  2. het concentratieverschil tussen lucht en bloed wordt juist groter
  3. de zuurstof moet actief worden gepompt en dat kost te veel energie
  4. er is minder oppervlak waardoor zuurstof kan diffunderen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zuurstof vasthouden? Een longblaasje houdt geen zuurstof vast. Zuurstof diffundeert gewoon door de wand; er is alleen minder wand.
  • B: Koos je een groter concentratieverschil? Een groter verschil zou diffusie juist versnellen. Het probleem bij emfyseem is het kleinere oppervlak.
  • C: Koos je actief pompen? Zuurstof gaat in de longen door diffusie van hoog naar laag, zonder pomp. Er is geen energie voor nodig.
  • D (juist): Klopt: hoeveel zuurstof er per seconde diffundeert, hangt af van het oppervlak. Minder oppervlak geeft minder zuurstof in het bloed.

Onthoud: Waar hangt de snelheid van af?

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app