Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein M: Molecuul- en celniveau

Bouw en functie van de cel

Je beschrijft de bouw en functie van de organellen van een cel, rekent met vergroting en echte grootte, volgt de route van een eiwit van ribosoom via ER en golgisysteem naar buiten, en herkent plantencellen, diercellen en bacteriecellen aan hun kenmerken.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elk levend wezen bestaat uit cellen, van een bacterie van 2 µm tot een eik van dertig meter. In een cel werken kleine onderdelen samen, de organellen, elk met een eigen taak. Je leert hoe je cellen bekijkt, wat de celkern, het celmembraan, de mitochondriën en de bladgroenkorrels doen, hoe een cel een eiwit maakt en verstuurt, en hoe je een plantencel, een diercel en een bacteriecel uit elkaar houdt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Organelonderdeel van de cel met een eigen taak
Celmembraangrens van de cel, bepaalt wat erin en eruit gaat
Celkernbevat het DNA, stuurt de cel aan
Mitochondriumbreekt glucose af, maakt energie vrij
Bladgroenkorrelmaakt glucose met licht (fotosynthese)
Ribosoomzet aminozuren aan elkaar tot eiwit
Golgisysteemverpakt en verstuurt eiwitten
Prokaryootcel zonder kern, zoals een bacterie
1De cel als bouwsteen

De celtheorie zegt: alle organismen bestaan uit een of meer cellen, de cel is de kleinste eenheid die leeft, en elke cel ontstaat uit een andere cel door deling. Een bacterie is één cel; jij bestaat uit ongeveer 37 biljoen cellen. Een losse kern of een los organel kan niet zelfstandig leven.

Cellen zijn te klein voor het blote oog. Met een lichtmicroscoop zie je cellen en de celkern. De totale vergroting is de vergroting van het oculair maal die van het objectief, bijvoorbeeld 10 × 40 = 400 keer. Details kleiner dan 0,2 µm zie je met licht niet meer los van elkaar. Voor ribosomen en de binnenkant van een mitochondrium heb je een elektronenmicroscoop nodig, die details van ongeveer 1 nm laat zien.

Op een foto reken je terug naar de echte grootte: echte grootte = grootte op de foto / vergroting. Een mitochondrium van 30 mm op een foto die 15 000 keer is vergroot, is in het echt 30 / 15 000 = 0,002 mm = 2 µm.

grootte van cellen en organellenelk streepje is 10 keer zo groot als het vorige1 nm10 nm0,1 µm1 µm10 µm0,1 mm1 mmribosoombacterierode bloedceleicelelektronenmicroscoop: vanaf ongeveer 1 nmlichtmicroscoop: vanaf 0,2 µmblote oog: vanaf 0,1 mm
Een cel is te klein voor het blote oog. Met een lichtmicroscoop zie je cellen en de celkern, maar geen details kleiner dan 0,2 µm. Een ribosoom zie je alleen met een elektronenmicroscoop. Echte grootte = grootte in het beeld gedeeld door de vergroting.
Onthoud: totale vergroting = oculair × objectief. Echte grootte = beeld / vergroting. 1 mm = 1000 µm, 1 µm = 1000 nm.
2Celmembraan en celkern

Elke cel is omgeven door een celmembraan: een dun, buigzaam vlies van vetachtige stoffen en eiwitten. Het is selectief doorlaatbaar: het laat sommige stoffen door en houdt andere tegen. Binnen het membraan ligt het cytoplasma, een geleiachtige vloeistof waarin de organellen liggen.

De celkern bevat bijna al het DNA, verdeeld over de chromosomen. Het DNA is de bouwtekening voor alle eiwitten van de cel. De kern heeft een dubbel kernmembraan met kleine openingen, de kernporiën. Daardoor gaat een kopie van een gen (mRNA) naar de ribosomen in het cytoplasma. In de kern ligt ook het kernlichaampje, waar ribosomen worden gemaakt.

Zonder kern kan een cel geen nieuwe eiwitten meer maken. Een amoebe zonder kern leeft nog een paar dagen, maar groeit en deelt niet meer. Rijpe rode bloedcellen hebben geen kern en leven daarom maar ongeveer 120 dagen.

mRNAcelmembraanER metribosomencytoplasmakernmembraan met poriënDNAkernlichaampje
De celkern bevat het DNA en is omgeven door een dubbel kernmembraan met kernporiën. Door die poriën gaat het mRNA naar de ribosomen op het ER. Het celmembraan om de hele cel bepaalt welke stoffen erin en eruit gaan.
Onthoud: het celmembraan is de poortwachter van de cel. De kern bewaart het DNA en stuurt via mRNA de eiwitproductie aan.
3Mitochondriën en bladgroenkorrels

Een mitochondrium breekt glucose met zuurstof af tot koolstofdioxide en water. De energie die vrijkomt, gebruikt de cel voor alles wat hij doet: bewegen, stoffen maken, transport. Dit heet aerobe dissimilatie. Het binnenmembraan is sterk gevouwen, zodat er veel ruimte is voor de enzymen. Cellen die veel energie gebruiken, zoals hartspiercellen, hebben duizenden mitochondriën.

Een bladgroenkorrel (chloroplast) bevat bladgroen en doet aan fotosynthese: met lichtenergie maakt hij glucose en zuurstof uit koolstofdioxide en water. Bladgroenkorrels komen alleen voor in planten en algen, en alleen in delen die licht krijgen. Een wortelcel heeft ze niet. Plantencellen hebben daarnaast óók mitochondriën, want ook zij moeten glucose afbreken om de energie vrij te maken.

Mitochondriën en bladgroenkorrels hebben een eigen ringvormig DNA, eigen ribosomen en een dubbel membraan. Ze ontstaan alleen door deling. Dat wijst erop dat ze afstammen van bacteriën die lang geleden in een grotere cel zijn gaan leven.

mitochondriumbladgroenkorrelglucose + zuurstofkoolstofdioxide + water+ energie voor de celkoolstofdioxide + water+ lichtglucose + zuurstofdissimilatiefotosynthesegevouwen binnenmembraan
Een mitochondrium breekt glucose met zuurstof af en maakt daarbij energie vrij (dissimilatie). Een bladgroenkorrel doet het omgekeerde: met lichtenergie maakt hij glucose uit koolstofdioxide en water (fotosynthese). Plantencellen hebben beide organellen, diercellen alleen mitochondriën.
Onthoud: bladgroenkorrel maakt glucose (fotosynthese), mitochondrium breekt glucose af (dissimilatie). Planten hebben beide.
4Ribosomen, ER en golgisysteem

Ribosomen zijn kleine korreltjes van ongeveer 25 nm. Ze zetten aminozuren aan elkaar in de volgorde die het mRNA aangeeft: zo ontstaat een eiwit. Sommige ribosomen liggen los in het cytoplasma en maken eiwitten voor de cel zelf. Andere zitten op het endoplasmatisch reticulum (ER), een netwerk van membranen. Dat deel heet ruw ER.

Eiwitten die de cel afgeeft, zoals verteringsenzymen of hormonen, gaan van het ruw ER naar het golgisysteem: een stapel platte zakjes. Daar worden ze afgewerkt en verpakt in blaasjes. Die blaasjes versmelten met het celmembraan en geven hun inhoud af aan de buitenkant. Cellen die veel eiwit afgeven, zoals alvleeskliercellen, zitten vol ruw ER en golgisystemen.

Onderzoekers hebben die route laten zien met radioactief gemerkte aminozuren: de merkstof zit eerst in het ER, na 20 minuten in het golgisysteem en na 90 minuten in blaasjes bij het membraan.

12345kern: mRNAruw EReiwit makengolgiverpakkenblaasjeversturennaar buiten
Een eiwit dat de cel afgeeft, zoals een verteringsenzym, volgt een vaste route: (1) de celkern maakt een kopie van het gen, (2) ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum bouwen het eiwit, (3) het golgisysteem verpakt het, (4) een blaasje brengt het naar het celmembraan en (5) het komt buiten de cel.
Tip: onthoud de exportroute als maken, verpakken, versturen: ribosoom op het ER, golgisysteem, blaasje naar het celmembraan.
5Vacuole, celwand en lysosomen

Een plantencel heeft om het celmembraan een stevige celwand van cellulose. Die geeft de cel een vaste vorm en beschermt hem. De celwand laat water en opgeloste stoffen gewoon door; het membraan daarbinnen bepaalt wat de cel in gaat.

In het midden van een plantencel ligt een grote vacuole, omgeven door een eigen membraan. Ze bevat water met zouten, suikers en soms kleurstoffen, zoals het rood van een biet. Een volle vacuole drukt het cytoplasma tegen de celwand; die waterdruk maakt de cel stijf en houdt de plant rechtop. Bij te weinig water krimpt de vacuole en hangt de plant slap. Bij hoge temperatuur gaan de membranen kapot en lekt de kleurstof naar buiten.

Diercellen hebben geen celwand en hooguit kleine vacuolen. Ze hebben wel lysosomen: blaasjes vol verteringsenzymen die versleten organellen en opgenomen bacteriën afbreken.

genoeg watervacuole vol: cel stevigte weinig watervacuole klein: cel slapvacuolevacuolecelwandcelmembraancytoplasmakern
De vacuole slaat water en stoffen op. Is ze vol, dan drukt ze het cytoplasma tegen de stevige celwand en is de cel stijf. Zo blijft een plant rechtop. Bij te weinig water krimpt de vacuole en hangt de plant slap.
Onthoud: celwand = stevigheid (alleen planten, bacteriën, schimmels). Vacuole = opslag en waterdruk. Lysosoom = afbraak met enzymen.
6Plantencel, diercel en bacteriecel

Plantencellen en diercellen zijn eukaryoot: ze hebben een kern en organellen met een membraan, zoals mitochondriën, ER en golgisysteem. Een plantencel herken je aan drie dingen die een diercel mist: een celwand, bladgroenkorrels en een grote centrale vacuole.

Een bacterie is prokaryoot. Hij is veel kleiner (1 tot 5 µm) en heeft geen kern: zijn ringvormige DNA ligt los in het cytoplasma. Ook mitochondriën, ER en golgisysteem ontbreken. Wel heeft hij een celmembraan, een celwand en ribosomen, die net anders gebouwd zijn dan die van ons. Daar maken antibiotica gebruik van: penicilline verstoort de celwand van bacteriën, die wij niet hebben.

OnderdeelPlantDierBacterie
Celkernjajanee
Celwandja (cellulose)neeja
Mitochondriënjajanee
Bladgroenkorrelsjaneenee
Grote vacuolejaneenee
Ribosomenjajaja (kleiner)
plantenceldiercelbacteriecelwand, vacuole,bladgroenkorrels,kern, mitochondriënkern, mitochondriën,lysosomen, ER, golgigeen celwandringvormig DNA,ribosomen, celwandgeen kern1 tot 5 µmplantencel en diercel: eukaryoot · bacterie: prokaryoot
Een plantencel heeft een celwand, een grote vacuole en bladgroenkorrels. Een diercel heeft die niet. Beide zijn eukaryoot: met kern en organellen met een membraan. Een bacterie is prokaryoot: veel kleiner, zonder kern, met het DNA los in het cytoplasma.
Onthoud: zie je geen kernmembraan en ligt het DNA los, dan is het een bacterie. Celwand plus bladgroenkorrels plus grote vacuole: een plantencel.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke uitspraak past bij de celtheorie?

  1. een cel kan vanzelf ontstaan uit levenloos materiaal in een plas
  2. alleen dieren en planten bestaan uit cellen, bacteriën niet
  3. alle organismen zijn opgebouwd uit een of meer cellen
  4. organellen zijn de kleinste delen die zelfstandig kunnen leven
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je cellen die vanzelf ontstaan? Volgens de celtheorie komt elke cel voort uit een andere cel, door deling. Uit levenloos materiaal ontstaat geen cel.
  • B: Koos je dat bacteriën geen cellen zijn? Een bacterie is juist een complete cel, alleen zonder celkern. Ook eencelligen vallen onder de celtheorie.
  • C (juist): Klopt: elk organisme, van bacterie tot eik, bestaat uit een of meer cellen. Een bacterie is zelf één cel.
  • D: Koos je organellen als kleinste levende delen? Een los mitochondrium of een losse kern kan niet zelfstandig leven. De kleinste eenheid die leeft is de hele cel.

Onthoud: Alles wat leeft bestaat uit cellen.

Een leerling bekijkt een preparaat van rode-uiencellen met een lichtmicroscoop. Op het oculair staat 10× en ze draait het objectief van 40× ervoor. In het beeld ziet ze de celwanden, een grote gekleurde vacuole en hier en daar een celkern.

2. Hoe groot is de totale vergroting waarmee ze de cellen ziet?

  1. 50×
  2. 400×
  3. 40×
  4. 4000×
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 50×? Dan heb je de vergrotingen opgeteld (10 + 40). De twee lenzen vergroten na elkaar, dus je moet ze vermenigvuldigen: 10 × 40 = 400.
  • B (juist): Klopt: je vermenigvuldigt de twee lenzen. 10 × 40 = 400, dus de cellen lijken 400 keer zo groot als in het echt.
  • C: Koos je 40×? Dat is alleen de vergroting van het objectief. Het oculair vergroot het beeld daarna nog eens 10 keer, dus samen 400 keer.
  • D: Koos je 4000×? Dan staat er een nul te veel. 10 × 40 = 400. Een vergroting van 4000 keer haal je met een lichtmicroscoop niet scherp.

Onthoud: Vermenigvuldig oculair en objectief.

Op een foto die met een elektronenmicroscoop is gemaakt, is een mitochondrium 30 mm lang. Onder de foto staat dat hij 15 000 keer is vergroot. De leerling wil weten hoe groot het organel in het echt is en schrijft het antwoord op in micrometer.

3. Hoe lang is dit mitochondrium in werkelijkheid?

  1. 2 µm
  2. 0,2 µm
  3. 20 µm
  4. 4,5 · 10⁵ mm
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 30 mm / 15 000 = 0,002 mm. Dat is 2 µm, want 1 mm = 1000 µm. Een mitochondrium is dus ongeveer zo groot als een bacterie.
  • B: Koos je 0,2 µm? Dan ben je bij het omrekenen een factor 10 kwijtgeraakt. 30 / 15 000 = 0,002 mm, en 0,002 × 1000 = 2 µm.
  • C: Koos je 20 µm? Dat is de grootte van een hele diercel. 30 mm / 15 000 = 0,002 mm = 2 µm; reken de nullen nog eens na.
  • D: Koos je 4,5 · 10⁵ mm? Dan heb je vermenigvuldigd in plaats van gedeeld. De foto is vergroot, dus het echte organel is kleiner: delen door 15 000.

Onthoud: Echte grootte = beeld / vergroting.

Rijpe rode bloedcellen van de mens verliezen tijdens hun ontwikkeling hun celkern. Ze leven daarna ongeveer 120 dagen en worden dan in de lever en de milt afgebroken. Witte bloedcellen houden hun kern; sommige leven jaren en kunnen zich nog delen.

4. Welke verklaring past bij dit verschil in levensduur?

  1. rode bloedcellen hebben geen celmembraan meer en drogen daardoor langzaam uit
  2. zonder kern kan de cel geen zuurstof meer binden aan hemoglobine
  3. zonder kern kan de cel geen nieuwe eiwitten maken om zichzelf te herstellen
  4. de kern van een witte bloedcel levert alle energie die de cel nodig heeft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je geen celmembraan? Elke cel heeft een celmembraan, ook een rode bloedcel. Zonder membraan zou de cel meteen uit elkaar vallen in plaats van na 120 dagen.
  • B: Koos je zuurstof binden? Dat kunnen rode bloedcellen juist heel goed; hun hemoglobine is al gemaakt voordat de kern verdween. Het probleem is herstel op lange termijn.
  • C (juist): Klopt: zonder kern ontstaat er geen nieuw mRNA, dus de cel kan kapotte eiwitten niet vervangen. Na ongeveer 120 dagen is hij versleten.
  • D: Koos je energie uit de kern? Energie komt uit de dissimilatie, niet uit de kern. De kern bevat de informatie om nieuwe eiwitten te maken.

Onthoud: Wat kan een cel zonder DNA niet meer?

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app