Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek
Biologisch onderzoeksgereedschap
Je brengt planten en dieren op naam met een determineertabel, kiest bij elke stap de juiste tak, maakt een goed preparaat met objectglas en dekglas, kent de onderdelen van de microscoop en berekent de totale vergroting en de werkelijke grootte van een cel.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Wat | Formule | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Totale vergroting | oculair × objectief | 10 × 40 = 400× |
| Grootte op het beeld | werkelijke grootte × vergroting | 0,05 mm × 400 = 20 mm |
| Werkelijke grootte | grootte op het beeld ÷ vergroting | 20 mm ÷ 400 = 0,05 mm |
| Omrekenen | 1 mm = 1000 µm | 0,05 mm = 50 µm |
Determineren is een organisme op naam brengen aan de hand van kenmerken. Dat doe je bijvoorbeeld bij een veldonderzoek: voordat je dieren telt, moet je weten welke soort je ziet. Anders tel je soorten die op elkaar lijken bij elkaar op.
Je gebruikt kenmerken die binnen een soort of groep steeds hetzelfde zijn, zoals het aantal poten, het aantal lichaamsdelen of de vorm van een blad. Grootte en kleur zijn minder geschikt: een jong dier is kleiner dan een volwassen dier, en de kleur kan per individu verschillen.
Een determineertabel bestaat uit genummerde stappen. Bij elke stap staan twee beschrijvingen, a en b, van hetzelfde kenmerk, bijvoorbeeld "blad samengesteld" of "blad enkelvoudig". Je kiest de beschrijving die past en gaat naar de stap die erachter staat. Dat herhaal je tot je bij een naam uitkomt.
Omdat de twee keuzes over hetzelfde kenmerk gaan en elkaar uitsluiten, past er altijd precies één. Zo’n tabel met steeds twee keuzes heet dichotoom. Bij bladeren kijk je eerst of het blad uit deelblaadjes bestaat, daarna bijvoorbeeld of het gelobd of getand is.
Na elke keuze ga je alleen verder in die tak van de tabel. Kies je bij de eerste stap fout, dan zit de juiste naam niet meer in de stappen die volgen. Kijk daarom zorgvuldig, gebruik zo nodig een loep en bekijk het hele organisme.
Laat je niet misleiden door hoe iets eruitziet. Een zweefvlieg heeft strepen zoals een wesp, maar heeft één paar vleugels en hoort dus bij de vliegen. Twijfel je, volg dan beide takken en controleer aan het eind met de beschrijving of een afbeelding welke naam past.
Een preparaat is een voorwerp dat je hebt klaargemaakt om onder de microscoop te bekijken. Een lichtmicroscoop werkt met licht dat van onderen door het preparaat schijnt. Daarom moet het plakje heel dun zijn, bijvoorbeeld een vliesje van een ui of een dun sneetje van een blad.
Je legt het plakje in een druppel water op een objectglas. Het water voorkomt uitdrogen en houdt lucht weg. Veel cellen zijn bijna doorzichtig. Een kleurstof zoals jodium of methyleenblauw maakt de celkern en celwand beter zichtbaar. Je doet de kleurstof aan de rand van het dekglas en trekt hem er met filtreerpapier aan de andere kant doorheen.
Je kijkt door het oculair; dicht bij het preparaat zit het objectief. De totale vergroting is de vergroting van het oculair keer die van het objectief: 10× en 40× geeft 400×. De werkelijke grootte van een cel bereken je door de grootte op het beeld te delen door de vergroting.
Begin altijd met het kleinste objectief: je ziet dan een groot stuk en vindt het voorwerp snel. Zet wat je wilt bekijken in het midden en draai dan naar een sterker objectief. Je ziet dan een kleiner stuk en het beeld wordt donkerder; open het diafragma verder. Stel bij een grote vergroting alleen scherp met de fijne instelschroef. Het beeld staat op zijn kop: schuif het objectglas in de richting waar je het voorwerp ziet.
Het objectglas is het dikke, rechthoekige glaasje waarop je het preparaat legt. Het dekglas is een heel dun glaasje dat je erop legt. Het dekglas houdt het preparaat plat, zodat alles op dezelfde hoogte ligt en scherp in beeld komt, en het voorkomt dat water tegen het objectief komt.
Laat het dekglas schuin op de druppel zakken: het water duwt de lucht dan naar buiten. Valt het dekglas plat, dan blijven er luchtbellen zitten, die je ziet als ronde vlekken met een dikke donkere rand. Droogt een preparaat onder een warme lamp uit, doe dan met een pipet een druppel water aan de rand van het dekglas; het water trekt er vanzelf onder.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat doe je als je een organisme determineert?
- je meet hoe groot het is
- je telt hoeveel er zijn
- je brengt het op naam
- je bekijkt het onder de microscoop
Antwoord en uitleg
- A: Koos je meten? Grootte kan een kenmerk zijn, maar determineren gaat over het vinden van de naam van de soort.
- B: Koos je tellen? Dat is een populatie onderzoeken. Bij determineren wil je weten welke soort het is, niet hoeveel er zijn.
- C (juist): Klopt: bij determineren zoek je met kenmerken uit tot welke soort of groep een organisme hoort. Je gebruikt daar een determineertabel of zoekkaart voor.
- D: Koos je de microscoop? Soms heb je een loep of microscoop nodig om kenmerken te zien, maar determineren zelf is op naam brengen.
Onthoud: Welke naam hoort erbij?
2. Waarom gebruik je bij determineren liever het aantal poten dan de grootte van een dier?
- grootte kun je nooit meten
- het aantal poten verschilt niet binnen een soort
- het aantal poten is makkelijker te onthouden
- grote dieren hoeven niet gedetermineerd te worden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je nooit meten? Grootte kun je prima meten. Maar jonge en oude dieren van dezelfde soort verschillen in grootte, dus het is een onbetrouwbaar kenmerk.
- B (juist): Klopt: een goed kenmerk is binnen een soort steeds hetzelfde. Alle insecten hebben zes poten, maar een jong insect is kleiner dan een volwassen. Grootte verschilt dus binnen een soort.
- C: Koos je makkelijker onthouden? Het gaat er niet om wat je makkelijk onthoudt, maar of een kenmerk voor de hele soort hetzelfde is.
- D: Koos je grote dieren? Alle organismen kun je determineren. Het punt is welk kenmerk betrouwbaar is.
Onthoud: Welk kenmerk is voor elk dier van de soort hetzelfde?
Mila vindt in het bladafval een klein diertje. Met een loep ziet ze acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten. Ze gebruikt de tabel: 6 poten, 3 lichaamsdelen → insect; 8 poten, 2 lichaamsdelen → spinachtige; 10 of meer poten, 2 paar voelsprieten → kreeftachtige; veel poten, veel lichaamsringen → duizendpoot.
3. Tot welke groep hoort het diertje dat Mila vond?
- kreeftachtigen
- insecten
- duizendpoten
- spinachtigen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je kreeftachtigen? Die hebben meestal tien of meer poten en twee paar voelsprieten. Dit diertje heeft geen voelsprieten.
- B: Koos je insecten? Insecten hebben zes poten en drie lichaamsdelen. Dit diertje heeft er acht en twee.
- C: Koos je duizendpoten? Die hebben veel meer poten, verdeeld over veel lichaamsringen. Dit diertje heeft er acht.
- D (juist): Klopt: het diertje heeft acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten. Volgens de tabel hoort het bij de spinachtigen, zoals spinnen en mijten.
Onthoud: Tel de poten en de lichaamsdelen.
Determineertabel bladeren. 1a Blad samengesteld uit deelblaadjes → 2. 1b Blad enkelvoudig → 3. 2a Deelblaadjes vanuit één punt (handvormig) → paardenkastanje. 2b Deelblaadjes langs een as (geveerd) → es. 3a Bladrand gelobd → eik. 3b Bladrand getand → 4. 4a Blad hartvormig → linde. 4b Blad ovaal met spitse top → haagbeuk. Een leerling vindt een blad dat bestaat uit elf deelblaadjes die in twee rijen langs een middennerf staan.
4. Welke boom heeft een blad met deelblaadjes langs een as?
- paardenkastanje
- es
- eik
- linde
Antwoord en uitleg
- A: Koos je paardenkastanje? Die heeft deelblaadjes die vanuit één punt uitwaaieren, handvormig (2a). Hier staan ze langs een as.
- B (juist): Klopt: het blad is samengesteld (1a → 2) en de deelblaadjes staan langs een as, dus geveerd (2b). Dat leidt naar de es.
- C: Koos je eik? Een eik heeft een enkelvoudig blad met een gelobde rand (1b → 3a). Dit blad is samengesteld.
- D: Koos je linde? Een linde heeft een enkelvoudig, hartvormig blad (1b → 3b → 4a). Dit blad bestaat uit deelblaadjes.
Onthoud: Begin bij 1: enkelvoudig of samengesteld?
Verder in Biologie HAVO
- Correlatie versus causaliteitJe herkent positieve en negatieve correlaties, legt uit waarom een correlatie geen oorzakelijk verband bewijst, herkent een derde factor,…
- Bouw en functie van de celJe beschrijft de bouw en functie van de organellen van een cel, rekent met vergroting en echte grootte, volgt de route van een eiwit van…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app