Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek

Biologisch onderzoeksgereedschap

Je brengt planten en dieren op naam met een determineertabel, kiest bij elke stap de juiste tak, maakt een goed preparaat met objectglas en dekglas, kent de onderdelen van de microscoop en berekent de totale vergroting en de werkelijke grootte van een cel.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Biologen werken met vast gereedschap. Met een determineertabel breng je een plant of dier op naam. Met een microscoop bekijk je cellen die je met het blote oog niet ziet. Je leert hoe je een determineertabel stap voor stap gebruikt, hoe je een goed preparaat maakt met objectglas en dekglas, en hoe je de vergroting en de echte grootte van een cel berekent.
Rekenen met de microscoop
WatFormuleVoorbeeld
Totale vergrotingoculair × objectief10 × 40 = 400×
Grootte op het beeldwerkelijke grootte × vergroting0,05 mm × 400 = 20 mm
Werkelijke groottegrootte op het beeld ÷ vergroting20 mm ÷ 400 = 0,05 mm
Omrekenen1 mm = 1000 µm0,05 mm = 50 µm
1Determineren: een soort op naam brengen

Determineren is een organisme op naam brengen aan de hand van kenmerken. Dat doe je bijvoorbeeld bij een veldonderzoek: voordat je dieren telt, moet je weten welke soort je ziet. Anders tel je soorten die op elkaar lijken bij elkaar op.

Je gebruikt kenmerken die binnen een soort of groep steeds hetzelfde zijn, zoals het aantal poten, het aantal lichaamsdelen of de vorm van een blad. Grootte en kleur zijn minder geschikt: een jong dier is kleiner dan een volwassen dier, en de kleur kan per individu verschillen.

1 hoeveel vleugels?1 paar2 paarvlieg2 voorvleugels?hardvliezigkever3 vleugels?schubbendoorzichtigvlinderwespelke stap: twee keuzes over hetzelfde kenmerk
Bij determineren volg je een sleutel. Bij elke stap kies je uit twee beschrijvingen van hetzelfde kenmerk. Zo kom je stap voor stap bij één naam uit. Een zweefvlieg met strepen komt bij stap 1 al bij de vliegen terecht.
Onthoud: determineren = op naam brengen met vaste kenmerken.
2Determineertabel met keuzes op kenmerken

Een determineertabel bestaat uit genummerde stappen. Bij elke stap staan twee beschrijvingen, a en b, van hetzelfde kenmerk, bijvoorbeeld "blad samengesteld" of "blad enkelvoudig". Je kiest de beschrijving die past en gaat naar de stap die erachter staat. Dat herhaal je tot je bij een naam uitkomt.

Omdat de twee keuzes over hetzelfde kenmerk gaan en elkaar uitsluiten, past er altijd precies één. Zo’n tabel met steeds twee keuzes heet dichotoom. Bij bladeren kijk je eerst of het blad uit deelblaadjes bestaat, daarna bijvoorbeeld of het gelobd of getand is.

paardenkastanjesamengesteldhandvormigessamengesteldgeveerdeikenkelvoudiggelobdlindegetandhartvormigkenmerken die je in een tabel gebruikt
Een determineertabel gebruikt vaste kenmerken. Bij bladeren is dat eerst: samengesteld of enkelvoudig? Daarna bijvoorbeeld handvormig of geveerd, gelobd of getand. Zo onderscheid je paardenkastanje, es, eik en linde.
Onthoud: elke stap: twee keuzes (a/b) over hetzelfde kenmerk. Volg de pijl naar de volgende stap.
3Juiste tak kiezen

Na elke keuze ga je alleen verder in die tak van de tabel. Kies je bij de eerste stap fout, dan zit de juiste naam niet meer in de stappen die volgen. Kijk daarom zorgvuldig, gebruik zo nodig een loep en bekijk het hele organisme.

Laat je niet misleiden door hoe iets eruitziet. Een zweefvlieg heeft strepen zoals een wesp, maar heeft één paar vleugels en hoort dus bij de vliegen. Twijfel je, volg dan beide takken en controleer aan het eind met de beschrijving of een afbeelding welke naam past.

kopborststukachterlijfvoelsprieten2 paar vleugelsinsect: 6 poten, 3 delenkopborststukachterlijfspin: 8 poten, 2 delengeen voelsprieten
Voor de juiste tak kijk je naar kenmerken die bij een groep altijd hetzelfde zijn. Een insect heeft zes poten, drie lichaamsdelen en voelsprieten. Een spin heeft acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten.
Tip: bij een determineervraag op het examen schrijf je de stappen op die je volgt, bijvoorbeeld 1b → 2b → 3b → wesp. Zo kan de corrector zien hoe je redeneert.
4Preparaat maken

Een preparaat is een voorwerp dat je hebt klaargemaakt om onder de microscoop te bekijken. Een lichtmicroscoop werkt met licht dat van onderen door het preparaat schijnt. Daarom moet het plakje heel dun zijn, bijvoorbeeld een vliesje van een ui of een dun sneetje van een blad.

Je legt het plakje in een druppel water op een objectglas. Het water voorkomt uitdrogen en houdt lucht weg. Veel cellen zijn bijna doorzichtig. Een kleurstof zoals jodium of methyleenblauw maakt de celkern en celwand beter zichtbaar. Je doet de kleurstof aan de rand van het dekglas en trekt hem er met filtreerpapier aan de andere kant doorheen.

1234druppel waterop objectglasdun vliesjemet pincetdekglas schuinlaten zakkenkleurstof erbij,filtreerpapierdun plakje: het licht moet erdoor kunnen
Een preparaat maken in vier stappen. Het plakje moet dun zijn, zodat licht erdoorheen schijnt. Water voorkomt uitdrogen. Een kleurstof maakt doorzichtige delen zoals de celkern beter zichtbaar.
Onthoud: dun plakje, in water, eventueel kleuren. Licht moet erdoor kunnen.
5Microscoop en vergroting

Je kijkt door het oculair; dicht bij het preparaat zit het objectief. De totale vergroting is de vergroting van het oculair keer die van het objectief: 10× en 40× geeft 400×. De werkelijke grootte van een cel bereken je door de grootte op het beeld te delen door de vergroting.

Begin altijd met het kleinste objectief: je ziet dan een groot stuk en vindt het voorwerp snel. Zet wat je wilt bekijken in het midden en draai dan naar een sterker objectief. Je ziet dan een kleiner stuk en het beeld wordt donkerder; open het diafragma verder. Stel bij een grote vergroting alleen scherp met de fijne instelschroef. Het beeld staat op zijn kop: schuif het objectglas in de richting waar je het voorwerp ziet.

oculairrevolverobjectieftafeldiafragmalampgrove schroeffijne schroefvergroting =oculair × objectief10 × 40 = 400×
De onderdelen van een microscoop. Je kijkt door het oculair; de revolver draagt de objectieven. Het diafragma regelt het licht. De totale vergroting is de vergroting van het oculair keer die van het objectief.
Onthoud: vergroting = oculair × objectief. Werkelijk = beeld ÷ vergroting. Begin klein.
6Objectglas en dekglas

Het objectglas is het dikke, rechthoekige glaasje waarop je het preparaat legt. Het dekglas is een heel dun glaasje dat je erop legt. Het dekglas houdt het preparaat plat, zodat alles op dezelfde hoogte ligt en scherp in beeld komt, en het voorkomt dat water tegen het objectief komt.

Laat het dekglas schuin op de druppel zakken: het water duwt de lucht dan naar buiten. Valt het dekglas plat, dan blijven er luchtbellen zitten, die je ziet als ronde vlekken met een dikke donkere rand. Droogt een preparaat onder een warme lamp uit, doe dan met een pipet een druppel water aan de rand van het dekglas; het water trekt er vanzelf onder.

schuin laten zakkenplat laten vallenobjectglasdekglaswater duwt lucht weglucht zit opgeslotenbovenaanzicht:luchtbellen
Het dekglas laat je schuin op de druppel zakken. Het water duwt de lucht dan naar buiten. Valt het dekglas plat, dan blijven er luchtbellen zitten: ronde vlekken met een dikke donkere rand die het beeld verstoren.
Onthoud: objectglas onder, dekglas erop, schuin laten zakken tegen luchtbellen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat doe je als je een organisme determineert?

  1. je meet hoe groot het is
  2. je telt hoeveel er zijn
  3. je brengt het op naam
  4. je bekijkt het onder de microscoop
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je meten? Grootte kan een kenmerk zijn, maar determineren gaat over het vinden van de naam van de soort.
  • B: Koos je tellen? Dat is een populatie onderzoeken. Bij determineren wil je weten welke soort het is, niet hoeveel er zijn.
  • C (juist): Klopt: bij determineren zoek je met kenmerken uit tot welke soort of groep een organisme hoort. Je gebruikt daar een determineertabel of zoekkaart voor.
  • D: Koos je de microscoop? Soms heb je een loep of microscoop nodig om kenmerken te zien, maar determineren zelf is op naam brengen.

Onthoud: Welke naam hoort erbij?

2. Waarom gebruik je bij determineren liever het aantal poten dan de grootte van een dier?

  1. grootte kun je nooit meten
  2. het aantal poten verschilt niet binnen een soort
  3. het aantal poten is makkelijker te onthouden
  4. grote dieren hoeven niet gedetermineerd te worden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je nooit meten? Grootte kun je prima meten. Maar jonge en oude dieren van dezelfde soort verschillen in grootte, dus het is een onbetrouwbaar kenmerk.
  • B (juist): Klopt: een goed kenmerk is binnen een soort steeds hetzelfde. Alle insecten hebben zes poten, maar een jong insect is kleiner dan een volwassen. Grootte verschilt dus binnen een soort.
  • C: Koos je makkelijker onthouden? Het gaat er niet om wat je makkelijk onthoudt, maar of een kenmerk voor de hele soort hetzelfde is.
  • D: Koos je grote dieren? Alle organismen kun je determineren. Het punt is welk kenmerk betrouwbaar is.

Onthoud: Welk kenmerk is voor elk dier van de soort hetzelfde?

Mila vindt in het bladafval een klein diertje. Met een loep ziet ze acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten. Ze gebruikt de tabel: 6 poten, 3 lichaamsdelen → insect; 8 poten, 2 lichaamsdelen → spinachtige; 10 of meer poten, 2 paar voelsprieten → kreeftachtige; veel poten, veel lichaamsringen → duizendpoot.

3. Tot welke groep hoort het diertje dat Mila vond?

  1. kreeftachtigen
  2. insecten
  3. duizendpoten
  4. spinachtigen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je kreeftachtigen? Die hebben meestal tien of meer poten en twee paar voelsprieten. Dit diertje heeft geen voelsprieten.
  • B: Koos je insecten? Insecten hebben zes poten en drie lichaamsdelen. Dit diertje heeft er acht en twee.
  • C: Koos je duizendpoten? Die hebben veel meer poten, verdeeld over veel lichaamsringen. Dit diertje heeft er acht.
  • D (juist): Klopt: het diertje heeft acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten. Volgens de tabel hoort het bij de spinachtigen, zoals spinnen en mijten.

Onthoud: Tel de poten en de lichaamsdelen.

Determineertabel bladeren. 1a Blad samengesteld uit deelblaadjes → 2. 1b Blad enkelvoudig → 3. 2a Deelblaadjes vanuit één punt (handvormig) → paardenkastanje. 2b Deelblaadjes langs een as (geveerd) → es. 3a Bladrand gelobd → eik. 3b Bladrand getand → 4. 4a Blad hartvormig → linde. 4b Blad ovaal met spitse top → haagbeuk. Een leerling vindt een blad dat bestaat uit elf deelblaadjes die in twee rijen langs een middennerf staan.

4. Welke boom heeft een blad met deelblaadjes langs een as?

  1. paardenkastanje
  2. es
  3. eik
  4. linde
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je paardenkastanje? Die heeft deelblaadjes die vanuit één punt uitwaaieren, handvormig (2a). Hier staan ze langs een as.
  • B (juist): Klopt: het blad is samengesteld (1a → 2) en de deelblaadjes staan langs een as, dus geveerd (2b). Dat leidt naar de es.
  • C: Koos je eik? Een eik heeft een enkelvoudig blad met een gelobde rand (1b → 3a). Dit blad is samengesteld.
  • D: Koos je linde? Een linde heeft een enkelvoudig, hartvormig blad (1b → 3b → 4a). Dit blad bestaat uit deelblaadjes.

Onthoud: Begin bij 1: enkelvoudig of samengesteld?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app