Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek

Correlatie versus causaliteit

Je herkent positieve en negatieve correlaties, legt uit waarom een correlatie geen oorzakelijk verband bewijst, herkent een derde factor, een schijnverband en een omgekeerd verband, en beschrijft een experiment waarmee je wel een oorzaak kunt aantonen.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

"Mensen die ontbijten, halen hogere cijfers." Betekent dat dat ontbijt je slimmer maakt? Niet per se. Je leert het verschil tussen een correlatie (twee dingen veranderen samen) en causaliteit (het ene veroorzaakt het andere), hoe een derde factor een schijnverband geeft en waarom je alleen met een goed experiment een oorzaak kunt aantonen.
Mogelijke verklaringen voor een correlatie
VerklaringWat gebeurt erVoorbeeld
OorzaakA veroorzaakt Broken → longkanker
OmgekeerdB veroorzaakt Aziekte → minder bewegen
Derde factorC beïnvloedt A en Btemperatuur → ijs en verdrinkingen
Toevalgeen echt verbandkleine groep, toevallige samenhang
1Correlatie: twee dingen veranderen samen

Er is een correlatie tussen twee variabelen als ze samen veranderen. Bij een positieve correlatie stijgen ze samen, zoals lengte en gewicht. Bij een negatieve correlatie gaat de ene omhoog als de andere omlaag gaat, zoals het aantal stappen per dag en de rusthartslag.

Een correlatie zie je goed in een spreidingsdiagram: elk punt is één persoon of meting met twee waarden. Lopen de punten van linksonder naar rechtsboven, dan is de correlatie positief; van linksboven naar rechtsonder negatief. Liggen ze willekeurig verspreid, dan is er geen correlatie. Hoe dichter de punten bij een lijn liggen, hoe sterker de correlatie.

positiefsamen omhoognegatieftegengesteldgeengeen patroonelk punt = één persoon of meting
In een spreidingsdiagram is elk punt één meting met twee waarden. Lopen de punten omhoog, dan is er een positieve correlatie; lopen ze omlaag, een negatieve. Liggen ze willekeurig verspreid, dan is er geen correlatie.
Onthoud: correlatie = samenhang. Positief: samen omhoog. Negatief: tegengesteld.
2Causaliteit: oorzaak en gevolg

Bij causaliteit veroorzaakt de verandering in de ene variabele de verandering in de andere. Meer zout in de grond zorgt voor minder kiemende zaden, omdat zout water uit het zaad trekt. Er is dan een causaal verband.

Drie aanwijzingen maken een causaal verband aannemelijk. De oorzaak komt in tijd vóór het gevolg. Er is een mechanisme dat uitlegt hoe de oorzaak het gevolg veroorzaakt, zoals stoffen in tabaksrook die DNA beschadigen. En het verband blijft bestaan in experimenten of in steeds herhaald onderzoek.

oorzaakrokengevolglongkankerDNA beschadigdmechanisme1 de oorzaak komt eerst (jaren roken, dan kanker)2 er is een mechanisme dat het verklaart3 experiment of vaak herhaald, sterk verbandaanwijzingen voor causaliteit
Bij causaliteit veroorzaakt de ene variabele de andere. De oorzaak komt eerst, er is een mechanisme dat uitlegt hoe het werkt, en het verband blijft overeind in experimenten of steeds herhaald onderzoek. Roken is zo een bewezen oorzaak van longkanker.
Onthoud: causaal = oorzaak en gevolg. Aanwijzingen: volgorde, mechanisme, experiment.
3Correlatie bewijst geen causaliteit

Dat twee dingen samen veranderen, betekent niet dat het ene het andere veroorzaakt. Een correlatie kan ook op een andere manier ontstaan. Het kan toeval zijn, zeker bij een kleine groep. Er kan een derde factor zijn die beide beïnvloedt. Of het verband werkt andersom: een omgekeerd oorzakelijk verband.

Een voorbeeld van een omgekeerd verband: patiënten met een chronische ziekte bewegen minder. Dat betekent niet zonder meer dat weinig bewegen hen ziek maakte; mensen die ziek zijn, gaan vaak minder bewegen. Ook als ontbijters hogere cijfers halen, kunnen ze op andere punten verschillen, zoals hoe goed ze slapen.

020406080100123456789101112maandrelatieve hoeveelheid (%)ijsverkoopverdrinkingen
Een sterke correlatie: ijsverkoop en verdrinkingen stijgen en dalen samen door het jaar. Toch veroorzaakt ijs eten geen verdrinkingen. Een correlatie bewijst geen causaliteit.
Tip: vraagt het examen of een conclusie juist is? Kijk of het onderzoek een correlatie meet (vragenlijst, tellingen, vergelijken van groepen die al bestonden) of een experiment is (zelf iets veranderen, groepen door loting). Alleen een experiment toont een oorzaak aan.
4Derde factor en schijnverband

Een derde factor is een variabele die beide andere variabelen beïnvloedt. Daardoor lijken die met elkaar samen te hangen, terwijl ze elkaar niet beïnvloeden. Zo’n verband heet een schijnverband. Als het warm is, wordt er meer ijs verkocht én zijn er meer verdrinkingen. De temperatuur is de derde factor.

Ook de schoenmaat en leesvaardigheid van kinderen op een basisschool hangen samen: leeftijd beïnvloedt beide. Je onderzoekt of een derde factor een verband verklaart door groepen te vergelijken waarin die factor gelijk is, bijvoorbeeld alleen kinderen van dezelfde leeftijd. Verdwijnt het verband dan, dan was het een schijnverband.

derde factor:temperatuurijsverkoopverdrinkingenschijnverband: geen oorzaak
Een derde factor verklaart de correlatie. Als het warm is, wordt er meer ijs verkocht én gaan meer mensen zwemmen, waardoor er meer verdrinkingen zijn. Tussen ijs en verdrinkingen zelf bestaat alleen een schijnverband.
Onthoud: derde factor beïnvloedt beide → schijnverband. Houd die factor gelijk om het te testen.
5Experiment om oorzaak aan te tonen

Met een experiment kun je wel een oorzaak aantonen. Je verandert zelf één factor, de onafhankelijke variabele, en houdt alle andere gelijk. Verandert de afhankelijke variabele, dan moet dat door die ene factor komen.

Belangrijk is dat de groepen op alle andere punten gelijk zijn. Daarom wijs je proefpersonen of proefdieren willekeurig toe aan een groep, bijvoorbeeld door loting. Laat je mensen zelf kiezen, dan kunnen de groepen op allerlei punten verschillen. Met loting komen alle andere eigenschappen ongeveer gelijk verdeeld in beide groepen.

40 muizen, zelfde leeftijdlotingstofproefgroepcontrolegroep+ 6 g+ 2 gzelfde voer en kooi: alleen de stof verschilt
Met een experiment kun je wel een oorzaak aantonen. Door loting zijn de groepen op alle punten gelijk, behalve de stof. Wordt de proefgroep dan zwaarder, dan komt dat door de stof.
Onthoud: experiment: zelf één factor veranderen, groepen door loting, rest gelijk. Dan kun je een oorzaak aantonen.
6Valkuil: oorzaak uit één correlatie

Krantenkoppen trekken vaak een oorzaak uit één correlatie: "Chocolade maakt slim", omdat landen met veel chocoladegebruik meer Nobelprijswinnaars hebben. Maar rijke landen hebben meer geld voor chocolade én voor onderwijs en onderzoek. Welvaart is de derde factor.

Een bekend voorbeeld is het verband tussen ooievaars en geboortes: in veel landen daalden ze in dezelfde jaren. Door verstedelijking verdween leefgebied van de ooievaar en kregen gezinnen minder kinderen. Stel bij een opvallende correlatie daarom altijd de vragen: kan het toeval zijn, is er een derde factor, werkt het misschien andersom?

020406080100196019651970197519801985jaarpercentage van 1960 (%)ooievaarsgeboortes
Een klassieke valkuil: ooievaars en geboortes dalen samen. Wie daaruit een oorzaak afleidt, vergeet de derde factor. Door verstedelijking verdween leefgebied van de ooievaar en kregen gezinnen minder kinderen. Dit is een schijnverband.
Onthoud: één correlatie is nooit genoeg voor een oorzaak. Denk aan toeval, derde factor en omgekeerd verband.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wanneer is er een correlatie tussen twee variabelen?

  1. als ze altijd precies gelijk zijn
  2. als de ene de andere veroorzaakt
  3. als ze samen veranderen
  4. als ze in dezelfde eenheid worden gemeten
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je precies gelijk? Variabelen hoeven niet gelijk te zijn. Het gaat erom dat ze samen stijgen of dalen.
  • B: Koos je veroorzaken? Dat is causaliteit. Een correlatie laat alleen zien dat twee dingen samen veranderen, niet dat het ene het andere veroorzaakt.
  • C (juist): Klopt: er is een correlatie als twee variabelen samen veranderen. Als de ene hoger is, is de andere vaak ook hoger (of juist lager). Dat zegt nog niets over oorzaak en gevolg.
  • D: Koos je dezelfde eenheid? Lengte in cm en gewicht in kg kunnen prima correleren. De eenheid maakt niet uit.

Onthoud: Veranderen ze samen?

2. Hoe noem je het als de ene variabele daalt terwijl de andere stijgt?

  1. een positieve correlatie
  2. een negatieve correlatie
  3. geen correlatie
  4. een causaal verband
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je positief? Bij een positieve correlatie stijgen beide variabelen samen. Hier gaan ze in tegengestelde richting.
  • B (juist): Klopt: bij een negatieve correlatie gaat de ene variabele omhoog als de andere omlaag gaat. Bijvoorbeeld: hoe meer uren sport, hoe lager de rusthartslag.
  • C: Koos je geen correlatie? Er is wel een verband: de variabelen bewegen tegengesteld. Dat is een negatieve correlatie.
  • D: Koos je causaal? Of de ene de andere veroorzaakt, weet je hiermee niet. Je ziet alleen een samenhang.

Onthoud: Tegengestelde richting.

Bij 200 volwassenen meten onderzoekers het gemiddelde aantal stappen per dag en de hartslag in rust. In het spreidingsdiagram lopen de punten van linksboven (weinig stappen, hoge hartslag) naar rechtsonder (veel stappen, lage hartslag). De punten liggen redelijk dicht bij een rechte lijn.

3. Welke correlatie laat het spreidingsdiagram zien?

  1. een negatieve correlatie
  2. een positieve correlatie
  3. geen correlatie
  4. een correlatie die alleen geldt voor zware mensen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: hoe meer stappen per dag, hoe lager de rusthartslag. De punten lopen van linksboven naar rechtsonder: een negatieve correlatie.
  • B: Koos je positief? Dan zouden de punten van linksonder naar rechtsboven lopen. Hier daalt de hartslag juist bij meer stappen.
  • C: Koos je geen correlatie? De punten liggen niet zomaar verspreid, maar volgen een dalende lijn. Er is dus wel een verband.
  • D: Koos je alleen voor zware mensen? Het gewicht van de deelnemers is niet gemeten. Het diagram laat een verband zien voor de hele groep.

Onthoud: Van linksboven naar rechtsonder?

Al in de jaren vijftig bleek uit onderzoek bij duizenden mensen dat rokers veel vaker longkanker krijgen dan niet-rokers. Critici zeiden dat dit alleen een correlatie was. Later werd meer onderzoek gedaan naar de manier waarop roken longkanker zou kunnen veroorzaken.

4. Welke waarneming maakt het meest aannemelijk dat roken longkanker veroorzaakt?

  1. rookstoffen beschadigen DNA in proeven
  2. rokers zijn vaker man dan vrouw
  3. longkanker komt ook bij niet-rokers voor
  4. rokers drinken vaker koffie
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: als je weet hoe de oorzaak het gevolg kan veroorzaken (een mechanisme), wordt een causaal verband veel aannemelijker. Stoffen in tabaksrook beschadigen DNA in longcellen, wat tot kanker kan leiden.
  • B: Koos je vaker man? Dat is een mogelijke derde factor, geen bewijs voor oorzaak. Het zou juist een andere verklaring kunnen zijn.
  • C: Koos je ook bij niet-rokers? Dat laat zien dat roken niet de enige oorzaak is. Het maakt een causaal verband niet aannemelijker.
  • D: Koos je koffie? Als rokers vaker koffie drinken, is koffie juist een mogelijke derde factor. Dat ondersteunt de oorzaak roken niet.

Onthoud: Welke waarneming laat zien hoe het werkt?

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app