Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek
Data verwerken en grafieken lezen
Je leest grafieken en tabellen correct af (assen, eenheden, interpoleren), rekent met toenames en procentuele veranderingen, bepaalt gemiddelde, mediaan en spreiding, beschrijft de spreiding rond het gemiddelde met foutbalken en legt uit waarom extrapoleren buiten het meetbereik onbetrouwbaar is.
- Biologie HAVO
- CE+SE
- 25 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Wat | Hoe | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Toename per tijd | verschil ÷ tijd | (26 − 14) ÷ 10 = 1,2 cm per dag |
| Procentuele verandering | verschil ÷ beginwaarde × 100% | (120 − 78) ÷ 120 = 35% |
| Gemiddelde | som ÷ aantal | 30 ÷ 5 = 6 |
| 68% van de waarden | gemiddelde ± 1 sd | 170 ± 7 = 163 tot 177 cm |
Lees bij elke grafiek eerst de assen. Langs elke as staat een grootheid met de eenheid tussen haakjes, bijvoorbeeld "tijd (min)" of "O2-productie (mL per uur)". Pas als je weet wat er langs de assen staat, weet je wat een getal betekent. De onafhankelijke variabele staat op de horizontale as, de afhankelijke op de verticale.
Kijk ook waar een as begint. Begint de verticale as niet bij nul, dan lijkt een klein verschil groot. Een staaf van 102% lijkt dan drie keer zo hoog als een staaf van 98%. Let ook op de schaalverdeling: de stappen moeten gelijk zijn.
Om een waarde af te lezen, zoek je het getal op de ene as, ga je recht naar de lijn en dan recht naar de andere as. Lees je af tussen twee meetpunten, dan heet dat interpoleren. Bij een rechte lijn kun je ook rekenen: stijgt de lijn 10 mL per 2 minuten, dan is dat 5 mL per minuut.
De vorm van de lijn vertelt ook iets. Een steil stuk betekent dat de grootheid daar snel verandert, een vlak stuk dat hij gelijk blijft. De top van een grafiek is de hoogste waarde, zoals de optimumtemperatuur van een enzym. De gemiddelde toename tussen twee punten bereken je met verschil gedeeld door tijd.
Een tabel is handig om precieze getallen op te zoeken en te vergelijken. Een grafiek is handiger om een verband of trend te laten zien. Lees bij een tabel eerst de kopjes: welke grootheden en eenheden staan er in de kolommen?
Bij tabelvragen moet je vaak rekenen. Een stijging is de nieuwe waarde min de oude. Een procentuele verandering is het verschil gedeeld door de beginwaarde, keer 100%. Let op: het gebied met de grootste daling in aantallen hoeft niet het gebied met de grootste daling in procenten te zijn.
Het gemiddelde bereken je door alle waarden op te tellen en te delen door het aantal. Een meting waarvan je weet dat er iets misging, mag je weglaten, maar je noemt dat wel in je verslag. Een uitschieter kan het gemiddelde flink verschuiven. De mediaan, de middelste waarde als je alles op volgorde zet, heeft daar weinig last van.
Het gemiddelde vertelt niet alles. Twee groepen kunnen hetzelfde gemiddelde hebben, terwijl de waarden in de ene groep veel verder uit elkaar liggen. Die spreiding zie je aan het bereik (van laagste tot hoogste waarde) of aan de standaarddeviatie.
De standaarddeviatie (sd) is een maat voor de spreiding rond het gemiddelde. Een kleine standaarddeviatie betekent dat de metingen dicht bij elkaar liggen; een grote dat ze ver uit elkaar liggen. Twee meetmethoden met hetzelfde gemiddelde kun je vergelijken op hun standaarddeviatie: de methode met de kleinste is het betrouwbaarst.
Bij een normale verdeling ligt ongeveer 68% van de waarden binnen één standaarddeviatie van het gemiddelde, en ongeveer 95% binnen twee. In grafieken zie je de standaarddeviatie vaak als foutbalken: streepjes boven en onder elk gemiddelde. Overlappen de foutbalken van twee groepen sterk, dan is het verschil waarschijnlijk niet zeker.
Het meetbereik is het gebied waarin je echt hebt gemeten. Binnen dat gebied kun je veilig aflezen (interpoleren). Een grafiek doortrekken buiten het meetbereik heet extrapoleren. Dat is riskant, omdat je niet weet of het verband daar hetzelfde blijft.
Biologische processen veranderen vaak buiten het meetbereik. Een enzym werkt sneller bij stijgende temperatuur, maar boven het optimum denatureert het en daalt de activiteit. Bacteriën groeien in het begin exponentieel, maar als voedsel opraakt en afvalstoffen ophopen, remt de groei af. Wie dan doortrekt, voorspelt veel te hoge waarden.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat hoort er langs elke as van een grafiek te staan?
- de naam van de onderzoeker
- alleen de getallen
- grootheid en eenheid
- de hypothese van het onderzoek
Antwoord en uitleg
- A: Koos je de naam van de onderzoeker? Die hoort in je verslag, niet langs de as. Langs de as staat wat je meet.
- B: Koos je alleen getallen? Zonder grootheid en eenheid weet niemand wat 20 betekent: 20 seconden, 20 gram of 20 graden?
- C (juist): Klopt: langs elke as staat welke grootheid je weergeeft en in welke eenheid, bijvoorbeeld "temperatuur (°C)". Zonder eenheid weet je niet wat een getal betekent.
- D: Koos je de hypothese? Die staat in je verslag. Langs de assen staat welke grootheid en eenheid je weergeeft.
Onthoud: Wat betekent het getal 20?
Een leerling telt onder de microscoop de hartslag van een watervlo. Omdat het hartje zo snel klopt, telt ze steeds twee seconden. Ze doet dat vijf keer achter elkaar en vindt 4, 6, 5, 7 en 8 slagen per 2 seconden.
2. Hoeveel is het gemiddelde van deze vijf metingen?
- 5
- 6
- 30
- 7
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 5? Dat is de derde meting in de rij. Het gemiddelde bereken je met alle waarden: 30 / 5 = 6.
- B (juist): Klopt: de som is 30 en er zijn 5 metingen. 30 / 5 = 6 slagen per 2 seconden.
- C: Koos je 30? Dat is de som. Je moet nog delen door het aantal metingen, vijf. Dus 30 gedeeld door 5 metingen geeft 6.
- D: Koos je 7? Dat is de vierde meting. Het gemiddelde is 30 / 5 = 6. Een losse meting is nog geen gemiddelde; je moet alle vijf de waarden gebruiken.
Onthoud: Som gedeeld door 5.
Een fabrikant van plantenvoeding laat een staafdiagram zien. De staaf van planten met zijn voeding (102% groei) is drie keer zo hoog als die van planten met gewone voeding (98% groei). De verticale as loopt van 95% tot 103%.
3. Waarom geeft de grafiek van de fabrikant een vertekend beeld?
- de as begint niet bij nul
- de staven zijn niet even breed
- er staat geen titel boven
- er zijn maar twee staven
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de verticale as begint bij 95%. Daardoor lijkt het verschil tussen 98% en 102% enorm, terwijl het maar 4 procentpunt is. Bij een as vanaf nul zie je dat het verschil klein is.
- B: Koos je de breedte? In de beschrijving zijn de staven even breed. Het vertekende beeld komt door waar de as begint.
- C: Koos je geen titel? Een titel ontbreekt misschien, maar dat maakt het verschil niet groter dan het is. Dat doet de as.
- D: Koos je twee staven? Twee staven kan prima. Het probleem is dat de as niet bij nul begint. Met een as vanaf nul zie je het echte verschil.
Onthoud: Waar begint de verticale as?
Bij een proef met lever en waterstofperoxide meet een leerling de hoeveelheid gevormde zuurstof. Na 2 minuten is er 10 mL, na 4 minuten 20 mL en na 6 minuten 30 mL. In de grafiek verbindt ze de punten met een rechte lijn door de oorsprong.
4. Hoeveel zuurstof is er na 5 minuten gevormd?
- 20 mL
- 25 mL
- 30 mL
- 50 mL
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 20 mL? Dat is de waarde na 4 minuten. Na 5 minuten is er nog een minuut bij: 5 mL meer. Die minuut levert nog eens 5 mL op.
- B (juist): Klopt: de lijn is recht en stijgt elke 2 minuten met 10 mL, dus 5 mL per minuut. Na 5 minuten is dat 25 mL. Dit heet interpoleren: aflezen tussen twee meetpunten.
- C: Koos je 30 mL? Dat is de waarde na 6 minuten. Na 5 minuten zit je precies tussen 20 en 30 mL. Je leest dus af tussen twee meetpunten in.
- D: Koos je 50 mL? Dan heb je 5 keer 10 gerekend. Maar 10 mL hoort bij 2 minuten, niet bij 1 minuut.
Onthoud: Hoeveel komt er per minuut bij?
Verder in Biologie HAVO
- Betrouwbaarheid en validiteit beoordelenJe beoordeelt of een onderzoek betrouwbaar en valide is, legt het verschil tussen beide uit, beoordeelt of een steekproef groot genoeg en…
- Correlatie versus causaliteitJe herkent positieve en negatieve correlaties, legt uit waarom een correlatie geen oorzakelijk verband bewijst, herkent een derde factor,…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app