Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek

Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen

Je beoordeelt of een onderzoek betrouwbaar en valide is, legt het verschil tussen beide uit, beoordeelt of een steekproef groot genoeg en representatief is en legt uit waarom medicijnonderzoek een placebogroep en blind onderzoek gebruikt.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een onderzoek is pas iets waard als je op de uitkomst kunt vertrouwen. Je leert twee vragen stellen bij elk onderzoek: is het betrouwbaar (komt er bij herhaling hetzelfde uit?) en is het valide (meet je echt wat je wilt meten?). Je leert ook waarom een steekproef groot genoeg en representatief moet zijn, en waarom medicijnonderzoek een placebo gebruikt.
Betrouwbaar of valide?
BegripVraagVerbeteren door
Betrouwbaarkomt er bij herhaling hetzelfde uit?herhalen, grotere steekproef
Validemeet je wat je wilt meten?goede grootheid, goede plek, ijken
Representatieflijkt de steekproef op de populatie?steekproef spreiden over de populatie
Placebokomt het effect door de stof of door verwachting?controlegroep met nep-pil, blind
1Betrouwbaarheid: reproduceerbaar resultaat

Een meting is betrouwbaar als je bij herhaling ongeveer dezelfde uitkomst krijgt, ook als iemand anders de proef doet. Het resultaat is dan reproduceerbaar en geen toeval. Liggen herhaalde metingen ver uit elkaar, dan speelt toeval een grote rol.

Je vergroot de betrouwbaarheid door de proef te herhalen en het gemiddelde te nemen, en door meer individuen te gebruiken. Beschrijf je werkwijze precies, zodat anderen de proef kunnen herhalen. Metingen weglaten omdat ze niet in je verwachting passen, maakt een onderzoek juist onbetrouwbaar.

051015202530350123456meting nummerbelletjes per minuutgroep 2groep 1
Een meting is betrouwbaar als herhalingen ongeveer hetzelfde opleveren. De vijf metingen van groep 2 liggen dicht bij elkaar. Die van groep 1 springen heen en weer: daar speelt toeval een grote rol.
Onthoud: betrouwbaar = herhaalbaar. Herhalen en middelen helpt tegen toeval.
2Validiteit: meet je wat je wilt meten

Een meting is valide als je echt meet wat je wilt weten. Wil je de conditie van leerlingen meten, dan is het herstel van de hartslag na inspanning een valide maat; hun gewicht of lengte niet. Wil je de groei van gras meten, dan meet je lengte of massa en niet het aantal blaadjes.

Ook de manier van meten bepaalt de validiteit. Een thermometer in de volle zon meet vooral hoe warm het instrument zelf wordt, niet de luchttemperatuur. Een weegschaal die steeds 2 kg te veel aangeeft, meet niet de echte massa. Zo’n vaste afwijking los je op door het instrument te ijken.

in de zon: 31 °Cin de weerhut: 24 °Czon warmtde meter zelf opmeet echt de lucht
Een meting is valide als je meet wat je wilt meten. De thermometer in de zon meet vooral hoe warm het instrument zelf wordt. In de witte weerhut in de schaduw meet je de echte luchttemperatuur.
Onthoud: valide = je meet de juiste grootheid, op de juiste manier.
3Verschil betrouwbaar en valide

Betrouwbaar en valide zijn twee verschillende dingen. Een meting kan heel betrouwbaar zijn en toch niet valide: de weegschaal die steeds precies 2 kg te veel aangeeft, geeft bij herhaling steeds hetzelfde, maar steeds het verkeerde. Andersom kan een meting gemiddeld goed uitkomen, maar per keer sterk wisselen: dan is hij niet betrouwbaar.

Herhalen maakt een meting betrouwbaarder, maar niet valider. Als je de verkeerde grootheid meet of steeds dezelfde fout maakt, blijft dat zo, hoe vaak je ook herhaalt. Validiteit verbeter je door een betere grootheid te kiezen, op de goede plek te meten of het instrument te ijken.

ABCDA: niet betrouwbaar,niet valideB: betrouwbaar,niet valideC: betrouwbaaren valideD: niet betrouwbaar,gemiddeld wel raakmidden = de echte waarde
Het verschil tussen betrouwbaar en valide met dartborden. Pijlen dicht bij elkaar: de meting is herhaalbaar, dus betrouwbaar. Pijlen in het midden: je meet de echte waarde, dus valide. Alleen bord C is allebei.
Tip: twijfel je op het examen? Vraag je af: zou herhalen dit oplossen? Ja: het gaat om betrouwbaarheid. Nee, de fout blijft: het gaat om validiteit.
4Steekproef en steekproefgrootte

Meestal kun je niet alle individuen van een populatie onderzoeken. Je onderzoekt een deel: een steekproef. Uit de resultaten trek je een conclusie over de hele populatie. Die conclusie is altijd een schatting.

Hoe groter de steekproef, hoe betrouwbaarder de schatting. In een kleine steekproef kan één uitschieter het gemiddelde sterk verschuiven. In een grote steekproef heeft één afwijkend individu weinig invloed en ligt het gemiddelde dichter bij het echte gemiddelde van de populatie. Vier slakken per plek is te weinig om een verschil van 2 mm betrouwbaar vast te stellen.

0246810020406080100grootte van de steekproefmogelijke afwijking (mm)5 slakken100 slakken
Hoe groter de steekproef, hoe dichter het gemiddelde bij het echte gemiddelde van de populatie ligt. Bij vijf slakken kan het gemiddelde nog acht millimeter ernaast zitten, bij honderd slakken nog maar twee.
Onthoud: steekproef = deel van de populatie. Groter = betrouwbaarder gemiddelde.
5Representatieve steekproef

Een steekproef is representatief als hij lijkt op de hele populatie, bijvoorbeeld in leeftijd, geslacht en leefgebied. Alleen dan mag je de uitkomst toepassen op de hele populatie. Een grote steekproef is niet vanzelf representatief: 120 leerlingen uit sportklassen zeggen weinig over hoeveel alle leerlingen van een school bewegen.

Je maakt een steekproef representatiever door hem te spreiden over de hele populatie of willekeurig te kiezen. Vis je alleen bij de oever, waar vooral jonge baarzen leven, dan schat je de gemiddelde lengte te laag. Netten op verschillende plekken en dieptes geven een eerlijker beeld.

één netscheefnetten verspreid:representatiefondiep: jonge baarzen · diep: oudere baarzen
Een representatieve steekproef lijkt op de hele populatie. Vis je alleen bij de oever, dan vang je vooral jonge baarzen en schat je de gemiddelde lengte te laag. Netten verspreid over ondiep en diep water geven een eerlijker beeld.
Onthoud: representatief = lijkt op het geheel. Groot is niet hetzelfde als representatief.
6Placebo en het placebo-effect

Mensen die denken dat ze een medicijn krijgen, voelen zich soms al beter, ook als de pil geen werkzame stof bevat. Dat heet het placebo-effect. Daarom krijgt bij medicijnonderzoek de controlegroep een placebo: een nep-pil die er hetzelfde uitziet. De deelnemers weten niet in welke groep ze zitten (blind onderzoek).

Het effect van de werkzame stof is het verschil tussen de groep met het middel en de placebogroep. Soms is er ook een groep zonder behandeling. Die laat zien hoeveel mensen vanzelf beter worden. Het verschil tussen de placebogroep en de groep zonder behandeling is het placebo-effect.

01020304050607001234tijd (weken)slaapt beter (%)middelplaceboniets
Het placebo-effect: ook de groep met een nep-pil slaapt vaker beter dan de groep zonder behandeling. Het echte effect van het middel is het verschil tussen de middelgroep en de placebogroep.
Onthoud: middel − placebo = effect van de stof. Placebo − niets = placebo-effect.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wanneer is een meting betrouwbaar?

  1. als het resultaat de hypothese ondersteunt
  2. als de onderzoeker er veel ervaring mee heeft
  3. bij herhaling komt er ongeveer hetzelfde uit
  4. als je een duur meetinstrument gebruikt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dat de hypothese wordt ondersteund? Of een resultaat je verwachting bevestigt, zegt niets over de betrouwbaarheid. Ook een tegenvallend resultaat kan betrouwbaar zijn.
  • B: Koos je ervaring? Ook een ervaren onderzoeker kan een onbetrouwbare meting doen. Je ziet de betrouwbaarheid pas als herhalingen overeenkomen.
  • C (juist): Klopt: een meting is betrouwbaar als je bij herhaling, ook door iemand anders, ongeveer dezelfde uitkomst krijgt. Het resultaat is dan geen toeval.
  • D: Koos je een duur instrument? Een duur instrument kan helpen, maar zegt niet of de uitkomst herhaalbaar is. Dat blijkt uit herhalen.

Onthoud: Wat gebeurt er als je het opnieuw doet?

Een waterschap wil weten hoe gezond een meer is. Een onderzoeker stelt voor om alleen de helderheid van het water te meten, met een witte schijf die hij laat zakken tot hij hem niet meer ziet. Dat is snel en goedkoop.

2. Welk probleem heeft deze meting?

  1. helder water is altijd ongezond
  2. helderheid kun je helemaal niet meten
  3. helderheid zegt maar een deel over de gezondheid
  4. het meer moet daarvoor eerst worden leeggepompt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je altijd ongezond? Helder water is vaak juist een goed teken. Maar het zegt niet alles: ook een meer zonder leven kan helder zijn.
  • B: Koos je niet meetbaar? Helderheid kun je juist goed meten, met een witte schijf die je laat zakken. Het probleem is dat het maar een deel van de gezondheid meet.
  • C (juist): Klopt: een gezond meer hangt af van veel dingen, zoals zuurstof, soorten en voedingsstoffen. Helderheid meet daar maar een klein deel van. Het meet dus niet goed wat de onderzoeker wil weten.
  • D: Koos je leegpompen? Daar is geen sprake van. Het gaat erom dat één meting een breed begrip als gezondheid niet goed weergeeft.

Onthoud: Wat bepaalt de gezondheid van een meer allemaal?

Drie groepen leerlingen tellen bij dezelfde proef met waterpest elk drie keer het aantal belletjes per minuut. Groep 1: 14, 28 en 21. Groep 2: 21, 22 en 21. Groep 3: 18, 26 en 22. Alle groepen gebruiken dezelfde opstelling.

3. Welke groep heeft de betrouwbaarste metingen gedaan?

  1. groep 2
  2. groep 1
  3. groep 3
  4. alle groepen zijn even betrouwbaar
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de drie metingen van groep 2 liggen het dichtst bij elkaar (21, 22 en 21). De herhalingen komen goed overeen, dus de meting is het betrouwbaarst.
  • B: Koos je groep 1? Hun metingen lopen uiteen van 14 tot 28. Bij herhaling komen ze niet op hetzelfde uit, dus ze zijn minder betrouwbaar.
  • C: Koos je groep 3? Hun metingen lopen uiteen van 18 tot 26. Dat is meer spreiding dan bij groep 2.
  • D: Koos je even betrouwbaar? De spreiding verschilt duidelijk per groep. Hoe kleiner de spreiding, hoe betrouwbaarder.

Onthoud: Waar liggen de herhalingen het dichtst bij elkaar?

Twee leerlingen meten op een zonnige dag de luchttemperatuur op het schoolplein. Thijs hangt zijn thermometer in de volle zon tegen een muur, Amira hangt die van haar in een witte weerhut in de schaduw. Thijs meet 31 °C, Amira 24 °C. Het KNMI geeft op dat moment 23,8 °C voor die plaats.

4. Waarom is de thermometer in de zon geen valide meting van de luchttemperatuur?

  1. de zon warmt de thermometer zelf op
  2. de thermometer meet bij zon altijd te weinig
  3. luchttemperatuur kun je niet meten
  4. een thermometer werkt alleen binnen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: in de zon warmt het zonlicht de thermometer zelf op. Je meet dan een hogere temperatuur dan die van de lucht. Daarom staat een thermometer voor luchttemperatuur in de schaduw, in een weerhut.
  • B: Koos je te weinig? De thermometer in de zon geeft juist een te hoge waarde, 31 tegen 24 °C.
  • C: Koos je dat luchttemperatuur niet te meten is? Dat kan wel, met een thermometer in de schaduw en met lucht die er goed langs stroomt.
  • D: Koos je alleen binnen? Thermometers werken overal. Het gaat erom waar je hem neerzet.

Onthoud: Wat warmt de zon op?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app