Slagio

Leren › Biologie HAVO › Domein A: Vaardigheden en onderzoek

Onderzoek opzetten

Je formuleert een toetsbare hypothese bij een onderzoeksvraag, herkent en benoemt de onafhankelijke, afhankelijke en constante variabelen, ontwerpt een passend controle-experiment en beoordeelt of een proef een eerlijke vergelijking oplevert.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Op het examen krijg je vaak een onderzoek voorgelegd: wat werd er veranderd, wat gemeten, en klopt de conclusie wel? Je leert hoe je een goed onderzoek opzet: een toetsbare hypothese, één onafhankelijke variabele die je verandert, een afhankelijke variabele die je meet, constante variabelen die je gelijk houdt en een controlegroep om mee te vergelijken.
De variabelen in een experiment
VariabeleWat is hetVoorbeeld waterpest
Onafhankelijkwat jij verandertafstand van de lamp
Afhankelijkwat je meetbelletjes per minuut
Constantwat je gelijk houdttemperatuur, takje, teltijd
Controlevergelijking zonder behandelingbuis in het donker
1Hypothese als toetsbare verwachting

Een onderzoek begint met een onderzoeksvraag: wat wil je weten? Bijvoorbeeld: "Heeft zout invloed op de kieming van tuinkers?" De hypothese is je verwachte antwoord, geschreven als bewering: "Hoe meer zout in het water, hoe minder zaden kiemen." Een goede hypothese noemt wat je verandert en wat je verwacht te meten.

Een hypothese moet toetsbaar zijn: je moet met een proef kunnen nagaan of hij klopt. "Planten groeien beter bij muziek die ze mooi vinden" is niet toetsbaar, want je kunt niet meten wat een plant mooi vindt. Ondersteunen de resultaten de hypothese niet, dan verwerp je hem. Dat is ook een uitkomst; je past nooit de metingen aan.

onderzoeksvraagwat wil je weten?hypothesetoetsbare verwachtingexperimentéén variabele veranderenresultatenmeten en verwerkenconclusiehypothese aannemen of verwerpen
De onderzoekscyclus. Bij een onderzoeksvraag hoort een hypothese: een toetsbare verwachting. Het experiment en de resultaten laten zien of je de hypothese aanneemt of verwerpt. De conclusie levert vaak een nieuwe vraag op.
Onthoud: onderzoeksvraag = vraag; hypothese = toetsbare verwachting als bewering.
2Onafhankelijke variabele (wat je verandert)

De onafhankelijke variabele is de factor die de onderzoeker zelf verandert: de mogelijke oorzaak. In de proef met waterpest is dat de afstand van de lamp, bij een proef met watervlooien bijvoorbeeld de concentratie cafeïne of de temperatuur.

In een goed experiment verander je maar één variabele tegelijk. Verander je twee dingen en zie je een effect, dan weet je niet welke van de twee de oorzaak was. Lees bij een examenvraag daarom eerst goed wat er tussen de groepen of buizen bewust verschilt.

afstand (onafhankelijk)belletjes tellen(afhankelijk)bak watertemperatuur constantlampwaterpestconstant: zelfde takje, lamp, teltijd, CO2 in het water
Een proef met één onafhankelijke variabele: de afstand van de lamp. De bak water houdt de warmte van de lamp tegen, zodat de temperatuur constant blijft. Zo verschilt alleen de hoeveelheid licht die het takje krijgt.
Onthoud: onafhankelijke variabele = wat jij instelt. Maar één tegelijk.
3Afhankelijke variabele (wat je meet)

De afhankelijke variabele is wat je meet als resultaat: het mogelijke gevolg. Hij hangt af van wat jij verandert. In de proef met waterpest is dat het aantal belletjes zuurstof per minuut, bij een enzymproef de tijd tot het zetmeel is afgebroken.

Kies een afhankelijke variabele die echt meet wat de onderzoeksvraag stelt. Wil een teler weten of een meststof de opbrengst verhoogt, dan meet hij de massa tomaten per plant en niet de lengte van de stengel. In een grafiek zet je de onafhankelijke variabele op de horizontale as en de afhankelijke variabele op de verticale as.

0102030405001020304050afstand lamp (cm)belletjes per minuut4224138
Resultaat van de proef met waterpest. De onafhankelijke variabele, de afstand van de lamp, staat op de horizontale as. De afhankelijke variabele, het aantal belletjes per minuut, staat op de verticale as. Hoe verder de lamp, hoe minder belletjes.
Onthoud: afhankelijke variabele = wat je meet. In de grafiek op de verticale as.
4Constante variabelen (wat je gelijk houdt)

Constante variabelen zijn alle andere factoren die het resultaat kunnen beïnvloeden. Die houd je gelijk, zodat alleen de onafhankelijke variabele verschilt. Bij de proef met waterpest zijn dat onder meer de temperatuur, het takje, de lamp en de teltijd.

Soms moet je moeite doen om een factor constant te houden. Een lamp geeft ook warmte; daarom zet je een bak water tussen lamp en buis. Bij een enzymproef houd je de hoeveelheid enzym, de hoeveelheid substraat en de pH gelijk als je het effect van temperatuur onderzoekt.

oneerlijkeerlijkschaduwgrote pot, zon+ meststofkleine potgeen meststof+ meststofgeen meststofpot, grond, licht en water gelijk
Bij een eerlijke proef verschilt maar één factor. Links verschillen pot, licht én meststof: je weet niet waardoor de linkerplant beter groeit. Rechts zijn pot, grond, licht en water constante variabelen en verschilt alleen de meststof.
Tip: moet je een constante variabele noemen? Kies een factor die het resultaat echt kan beïnvloeden, zoals temperatuur, licht, pH of de hoeveelheid van een stof. "Dezelfde onderzoeker" is meestal geen sterk antwoord.
5Controlegroep en controle-experiment

Een controlegroep krijgt de behandeling niet en is verder in alles gelijk aan de proefgroep. Door te vergelijken zie je of een effect echt door de behandeling komt. Zonder controle weet je niet of 18 van de 20 gekiemde zaden veel of weinig is.

Bij onderzoek met mensen krijgt de controlegroep vaak een placebo: een nep-pil die er hetzelfde uitziet. Mensen voelen zich soms al beter doordat ze verwachten dat een pil helpt. Als beide groepen een pil krijgen en niemand weet welke, is het enige verschil de werkzame stof.

proef: donkercontrole: licht18 van 20 gekiemd19 van 20 gekiemdzelfde zaden, water en temperatuur: alleen licht verschilt
Een controle-experiment verschilt alleen in de factor die je onderzoekt. Zonder de controleschaal in het licht weet je niet of 18 van de 20 veel of weinig is. Nu zie je dat licht nauwelijks verschil maakt voor de kieming.
Onthoud: controle = alles gelijk, behalve de onderzochte factor. Bij mensen vaak een placebo.
6Eerlijke vergelijking

Een eerlijke vergelijking vraagt meer dan één verschil. Organismen verschillen van nature een beetje. Gebruik je per groep maar één plant, dan kan een toevallig zwakke plant de uitkomst bepalen. Met twintig planten per groep vallen toevallige verschillen weg in het gemiddelde. Herhaal metingen om te zien of je resultaat geen toeval is.

Zet de groepen ook niet op verschillende plekken, zoals de ene groep in de zon en de andere in de schaduw: verdeel ze door elkaar. Kijk bij de resultaten naar de spreiding. Is het verschil tussen de gemiddelden klein vergeleken met de verschillen binnen een groep, dan kun je geen harde conclusie trekken.

01020304001234tijd (weken)gemiddelde lengte (cm)met meststofcontrolegroep
Een eerlijke vergelijking: twee groepen van twintig planten, door elkaar in dezelfde kas, met evenveel water en licht. Alleen de meststof verschilt. Doordat je het gemiddelde van veel planten neemt, vallen toevallige verschillen weg.
Onthoud: eerlijk = één verschil, groepen groot genoeg, door elkaar geplaatst, metingen herhaald.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke zin is een hypothese?

  1. tuinkers is een plant die je in een paar dagen kunt laten kiemen
  2. kiemen zaden minder goed in zout water dan in gewoon water?
  3. meer zout geeft minder kiemende zaden
  4. we zetten twintig zaden op watten in een petrischaal
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de zin over tuinkers? Dat is een feit over de plant, geen verwachting die je met een proef toetst.
  • B: Koos je de zin met een vraagteken? Dat is een onderzoeksvraag. Een hypothese is het verwachte antwoord op die vraag, als bewering.
  • C (juist): Klopt: dit is een verwachting die je kunt toetsen. Er staat in wat je verandert (zout) en wat je verwacht te meten (aantal kiemende zaden).
  • D: Koos je de zin over twintig zaden? Dat is een stap uit de werkwijze. Een hypothese zegt wat je verwacht dat er uitkomt.

Onthoud: Een bewering die je kunt testen.

Een leerling zet een takje waterpest in een reageerbuis met water. Ze zet een lamp op 10, 20, 30 en 40 cm afstand en telt bij elke afstand hoeveel belletjes zuurstof er per minuut uit het takje komen. De buis staat in een bak water van 20 °C.

2. Welke factor is de onafhankelijke variabele in de proef met waterpest?

  1. het aantal belletjes per minuut
  2. de afstand van de lamp
  3. de temperatuur van het water
  4. de soort waterplant
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je het aantal belletjes? Dat tel je als resultaat. Het hangt af van de afstand van de lamp: het is de afhankelijke variabele.
  • B (juist): Klopt: de onderzoeker zet de lamp op verschillende afstanden. Die afstand verandert hij zelf, dus dat is de onafhankelijke variabele.
  • C: Koos je de temperatuur? Die moet juist gelijk blijven, anders weet je niet of de belletjes door het licht of door de warmte komen.
  • D: Koos je de soort plant? Die blijft in de hele proef hetzelfde: overal waterpest. Het is dus een constante variabele.

Onthoud: Wat verschuift de onderzoeker?

Noor onderzoekt watervlooien onder de microscoop. Ze wil weten of de temperatuur van het water invloed heeft op de hartslag van watervlooien. Ze weet dat de stofwisseling van koudbloedige dieren sneller gaat bij een hogere temperatuur. Ze telt de hartslag bij 10, 15, 20 en 25 °C.

3. Welke hypothese past bij de onderzoeksvraag van Noor?

  1. hoe hoger de temperatuur, hoe sneller de hartslag
  2. watervlooien hebben een hartslag die je kunt tellen
  3. wat is de invloed van temperatuur op de hartslag?
  4. de hartslag blijft bij elke temperatuur gelijk, want watervlooien zijn klein
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: deze hypothese noemt wat Noor verandert (temperatuur) en wat ze meet (hartslag), en zegt welk verband ze verwacht. Dat kan ze toetsen.
  • B: Koos je dat je de hartslag kunt tellen? Dat klopt wel, maar het is geen verwachting over het effect van temperatuur. Het is een opmerking over de methode.
  • C: Koos je de zin met "wat is de invloed"? Dat is de onderzoeksvraag zelf. De hypothese is het verwachte antwoord.
  • D: Koos je gelijk blijven omdat ze klein zijn? Dit is wel een bewering, maar de reden klopt niet: grootte heeft niets met de verwachting te maken. Een goede hypothese is gebaseerd op wat je weet.

Onthoud: Welke zin noemt een verwacht verband?

Een onderzoeker zet in vier bakjes elk tien watervlooien in water van 20 °C. Aan de bakjes voegt hij 0, 1, 2 of 4 mg cafeïne per liter toe. Na tien minuten telt hij onder de microscoop bij elke watervlo het aantal hartslagen per minuut.

4. Welke factor verandert de onderzoeker hier bewust?

  1. de concentratie cafeïne
  2. de hartslag van de watervlooien
  3. het aantal watervlooien per bakje
  4. de temperatuur van het water
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de onderzoeker kiest zelf de concentraties cafeïne van 0, 1, 2 en 4 mg per liter. Dat is wat hij verandert: de onafhankelijke variabele.
  • B: Koos je de hartslag? Die meet hij als gevolg van de cafeïne. Het is de afhankelijke variabele.
  • C: Koos je het aantal watervlooien? Dat is in elk bakje gelijk: tien. Het is een constante variabele.
  • D: Koos je de temperatuur? Die is overal 20 °C en blijft gelijk. Het is een constante variabele.

Onthoud: Wat verschilt er bewust tussen de bakjes?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Biologie HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app