Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie

Elektromagnetisch spectrum

Je beschrijft elektromagnetische straling als golf die geen stof nodig heeft, zet het spectrum van radiogolven tot gammastraling op volgorde, rekent met c = f · λ en met de energie van een foton (E = h · f), koppelt toepassingen aan de gebieden van het spectrum en legt uit waarom uv ioniserend is en de ozonlaag beschermt.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Wifi, de warmte van de verwarming, de kleuren van een regenboog, zonnebrand en een röntgenfoto: het is allemaal dezelfde soort straling, alleen met een andere golflengte. Je leert het elektromagnetisch spectrum op volgorde kennen, rekent met c = f · λ en met de energie van een foton, en ontdekt waarom uv je huid beschadigt en fel rood licht niet.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Elektromagnetische stralingtrillend elektrisch en magnetisch veld; c = 3,00·10⁸ m/s
Volgorde (lange → korte λ)radio, microgolven, infrarood, licht, uv, röntgen, gamma
c = f · λhoge frequentie = korte golflengte
Fotonenergiepakketje, E = h · f
Ioniserendvanaf het ultraviolet
Ozonlaagabsorbeert het grootste deel van het uv
1Wat elektromagnetische straling is

Licht is een golf van een elektrisch en een magnetisch veld die loodrecht op elkaar trillen. Zo'n golf heeft geen stof nodig: zonlicht reist door het lege heelal naar de aarde, terwijl geluid daar niet door kan. Alle elektromagnetische straling gaat in vacuüm even snel, met de lichtsnelheid c = 3,00·10⁸ m/s.

Licht van de zon doet er ongeveer 8 minuten over om bij ons te komen: s = c · t = 3,00·10⁸ × 480 = 1,4·10¹¹ m. Radiogolven, microgolven, röntgen en gamma zijn dezelfde soort golven als licht; ze verschillen alleen in frequentie en golflengte.

elektrisch veldmagnetisch veldgolflengte λc
Elektromagnetische straling bestaat uit een elektrisch en een magnetisch veld die loodrecht op elkaar trillen en elkaar opwekken. Er is geen stof nodig, dus de golf gaat ook door vacuüm. In vacuüm gaan alle soorten met dezelfde snelheid: c = 3,00·10⁸ m/s.
Onthoud: EM-straling heeft geen stof nodig en gaat in vacuüm altijd met c = 3,00·10⁸ m/s.
2Het spectrum op volgorde

Op volgorde van lange naar korte golflengte: radiogolven, microgolven, infrarood, zichtbaar licht, ultraviolet, röntgenstraling en gammastraling. Samen heet dat het elektromagnetisch spectrum. Zichtbaar licht is maar een smal strookje, van ongeveer 750 nm (rood) tot 380 nm (violet).

Omdat de snelheid voor alles gelijk is, hoort bij een kortere golflengte een hogere frequentie. Infrarood ligt net voorbij rood, ultraviolet net voorbij violet. Lange golven gaan door wolken heen: daarom kan een radarsatelliet met microgolven het aardoppervlak ook bij bewolking in kaart brengen.

radiomicroIRUVröntgenγ1 km1 m1 mm1 µm1 nm1 pmgolflengte λkortere golf, hogere frequentie, meer energie per foton750 nm380 nmzichtbaar lichtioniserend: vanaf uvzelfde snelheid voor alles: c = 3,00·10⁸ m/s
Het elektromagnetisch spectrum. Elke stap op de schaal is een factor 1000 in golflengte. Radiogolven kunnen kilometers lang zijn, gammastraling kleiner dan een atoomkern. Zichtbaar licht is maar een smal strookje. Hoe korter de golf, hoe hoger de frequentie en hoe meer energie per foton.
Onthoud: radio → micro → IR → licht → uv → röntgen → gamma: steeds kortere golf, hogere frequentie.
3Rekenen met c = f · λ

Voor alle elektromagnetische straling geldt c = f · λ. Wifi van 2,4 GHz heeft λ = 3,00·10⁸ / 2,4·10⁹ = 0,125 m. Een magnetron van 2,45 GHz werkt met golven van 12,2 cm. Rood laserlicht van 640 nm heeft f = 3,00·10⁸ / 6,4·10⁻⁷ = 4,7·10¹⁴ Hz.

De meeste fouten zitten in de voorvoegsels. Zet ze altijd eerst om: kilo = 10³, mega = 10⁶, giga = 10⁹, micro = 10⁻⁶, nano = 10⁻⁹.

345678400460520580640700760golflengte λ (nm)f (10¹⁴ Hz)violet 7,5groen 5,7rood
Voor zichtbaar licht met c = f · λ: hoe kleiner de golflengte, hoe hoger de frequentie. Rood (700 nm) trilt met 4,3·10¹⁴ Hz, violet (400 nm) met 7,5·10¹⁴ Hz. Voorbij rood begint het infrarood, voorbij violet het ultraviolet.
Onthoud: c = f · λ. Eerst voorvoegsels omzetten, dan pas rekenen.
Examentip: controleer je antwoord met het spectrum. Komt er voor zichtbaar licht geen frequentie rond 10¹⁴ à 10¹⁵ Hz uit, of voor wifi geen golflengte van centimeters, dan zit er een macht van tien fout.
4Energie van een foton

Elektromagnetische straling wordt uitgezonden en opgenomen in kleine pakketjes: fotonen. De energie van één foton hangt af van de frequentie: E = h · f, met de constante van Planck h = 6,63·10⁻³⁴ J·s. Een uv-foton van 300 nm (f = 1,0·10¹⁵ Hz) heeft E = 6,6·10⁻¹⁹ J.

Felle straling bestaat uit veel fotonen, maar de energie per foton verandert daardoor niet. Daarom kan zwak uv-licht moleculen in je huid beschadigen en fel rood licht niet: een molecuul kapotmaken gebeurt door één foton tegelijk, en een rood foton is daarvoor te zwak. Gammafotonen hebben de meeste energie.

10⁻²⁸10⁻²⁴10⁻²⁰10⁻¹⁶10⁻¹²energie per foton (J)radiomicroIRrooduvröntgengammagrens ioniseren
De energie van één foton volgt uit E = h · f. Elke stap op de schaal is een factor 10 000. Pas vanaf het ultraviolet heeft één foton genoeg energie om een elektron los te slaan. Felle rode of infrarode straling bestaat uit veel fotonen die elk te zwak zijn.
Onthoud: E = h · f. Feller = meer fotonen, hogere frequentie = meer energie per foton.
5Toepassingen per gebied

Elk deel van het spectrum heeft zijn eigen toepassingen. Radiogolven gebruik je voor radio, telefoon en wifi. Microgolven verwarmen water in een magnetron en worden gebruikt voor radar. Infrarood is warmtestraling: een warmtebeeldcamera ziet mensen in het donker, een afstandsbediening stuurt er signalen mee. Röntgenstraling kijkt door koffers en lichamen heen.

De deur van een magnetron laat zien hoe golflengte werkt: gaatjes van 2 mm houden microgolven van 12 cm tegen, maar laten licht van een halve micrometer door. Röntgenstraling gaat door zacht weefsel, zichtbaar licht niet; daarom zie je bij een zaklamp geen botten.

microgolf: λ = 12 cmgaatje in de deur: 2 mm (op dezelfde schaal)licht (0,0005 mm) past er ruim door
De deur van een magnetron houdt microgolven tegen met een metalen plaat vol gaatjes van 2 mm. Een microgolf van 12 cm is zestig keer zo groot als een gaatje en kan er niet door. Een lichtgolf is duizenden keren kleiner dan het gaatje, dus je kunt wel naar binnen kijken.
Onthoud: radio/micro: communicatie en verwarmen; IR: warmte; röntgen: doorlichten.
6Ioniserend of niet: uv en de zon

Vanaf het ultraviolet hebben fotonen genoeg energie om elektronen los te slaan: uv, röntgen en gamma zijn ioniserend. Radio, microgolven, infrarood en zichtbaar licht niet. Daarom verbrand je in de zon door het uv, maar niet voor de verwarming, ook al voelt die warmer. Achter glas word je wel warm maar niet bruin: gewoon glas houdt het meeste uv tegen.

De dampkring beschermt ons. Röntgen- en gammastraling uit de ruimte komen niet tot de grond, en de ozonlaag absorbeert het grootste deel van het uv. Een gat in de ozonlaag betekent meer uv op de grond en dus meer kans op huidkanker.

aardoppervlakozonlaaggammaröntgenuvlichtIRradiomeeste uvtegengehouden
De dampkring werkt als een filter. Röntgen- en gammastraling uit de ruimte worden hoog in de lucht al tegengehouden. De ozonlaag absorbeert het grootste deel van het ultraviolet. Zichtbaar licht, een deel van het infrarood en radiogolven komen tot op de grond.
Onthoud: ioniserend vanaf uv. Zonnebrand komt door uv; de ozonlaag houdt het grootste deel tegen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat hebben radiogolven, licht en röntgenstraling gemeen?

  1. Ze zijn allemaal ioniserend
  2. Ze hebben dezelfde golflengte
  3. Ze gaan in vacuüm allemaal met 3,00 · 10⁸ m/s
  4. Ze hebben allemaal lucht nodig om zich voort te planten
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ioniserend? Radiogolven en licht kunnen geen elektronen losslaan. Pas vanaf het ultraviolet wordt straling ioniserend.
  • B: Koos je dezelfde golflengte? Juist daarin verschillen ze: radiogolven kunnen kilometers lang zijn, röntgenstraling kleiner dan een atoom.
  • C (juist): Klopt: het zijn allemaal elektromagnetische golven. In vacuüm gaan ze allemaal even snel, met de lichtsnelheid c = 3,00·10⁸ m/s. Ze verschillen in frequentie en golflengte.
  • D: Koos je lucht nodig? Elektromagnetische straling gaat ook door vacuüm. Zonlicht reist door de lege ruimte naar de aarde.

Onthoud: EM-straling: allemaal c.

2. Waarom kan zonlicht de aarde bereiken, maar het geluid van een zonne-uitbarsting niet?

  1. Licht is veel harder dan geluid
  2. Licht heeft geen stof nodig, geluid wel
  3. Geluid is te langzaam en dooft onderweg uit
  4. De dampkring houdt geluid tegen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je harder? Ook het hardste geluid komt niet door vacuüm. Het gaat om het soort golf, niet om de sterkte.
  • B (juist): Klopt: licht is een elektromagnetische golf en gaat door de lege ruimte tussen zon en aarde. Geluid is een trilling van deeltjes en kan zich in vacuüm niet voortplanten.
  • C: Koos je te langzaam? Geluid zou er weliswaar lang over doen, maar het komt helemaal niet aan: er zijn geen deeltjes om de trilling door te geven.
  • D: Koos je dampkring? Het geluid komt niet eens tot aan de dampkring, omdat het lege heelal ertussen ligt.

Onthoud: Licht door vacuüm, geluid niet.

Als de zon nu ineens zou doven, zouden wij dat pas ongeveer 8 minuten later merken. Zo lang doet het licht over de reis door de lege ruimte. Een leerling wil met de lichtsnelheid uitrekenen hoe ver de zon van de aarde af staat.

3. Licht van de zon doet ongeveer 8 minuten over de reis naar de aarde. Hoe ver weg is de zon?

  1. 1,4 · 10¹¹ m
  2. 2,40 · 10⁹ m
  3. 1,4 · 10⁸ m
  4. 4,0 · 10⁶ m
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 8 minuten = 480 s. s = c · t = 3,00·10⁸ × 480 = 1,4·10¹¹ m, ongeveer 150 miljoen kilometer.
  • B: Koos je 2,40 · 10⁹ m? Dan heb je met 8 seconden gerekend. Zet minuten eerst om naar seconden: 8 × 60 = 480 s.
  • C: Koos je 1,4 · 10⁸ m? Dan ben je een factor 1000 kwijt, waarschijnlijk door km en m te verwarren. 1,4·10¹¹ m is 1,4·10⁸ km.
  • D: Koos je 4,0 · 10⁶ m? Dan heb je de tijd door de lichtsnelheid gedeeld. Afstand is snelheid maal tijd.

Onthoud: s = c · t.

Een poster in het natuurkundelokaal toont het elektromagnetisch spectrum als een lange strook, met links de laagste frequentie en rechts de hoogste. Een leerling zoekt het gebied dat net voorbij het violette licht ligt, maar nog niet zo energierijk is als de straling die de tandarts gebruikt.

4. Welke straling heeft een frequentie die hoger is dan van zichtbaar licht, maar lager dan van röntgenstraling?

  1. Infrarood
  2. Ultraviolet
  3. Microgolven
  4. Gammastraling
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je infrarood? Dat heeft juist een lagere frequentie dan zichtbaar licht. Het ligt aan de rode kant.
  • B (juist): Klopt: ultraviolet ligt direct naast violet licht, aan de kant van hogere frequentie, en vóór röntgenstraling.
  • C: Koos je microgolven? Die hebben een nog lagere frequentie dan infrarood.
  • D: Koos je gamma? Gammastraling heeft de hoogste frequentie, nog hoger dan röntgen.

Onthoud: Tussen licht en röntgen: UV.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app