Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie

Medische toepassingen van straling

Je legt uit hoe een röntgenfoto, een CT-scan, echografie, nucleaire diagnostiek met een tracer en een PET-scan werken, rekent met echotijden en halveringstijden, beschrijft hoe radiotherapie tumoren bestrijdt en kiest de juiste techniek op basis van wat je wilt zien en de dosis.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een arts wil in je lichaam kijken zonder te snijden. Daarvoor zijn er technieken met röntgenstraling, geluid, radioactieve stoffen en magneten, elk met een eigen sterke kant en een eigen risico. Je leert hoe een röntgenfoto, een CT-scan, echografie en een PET-scan werken, hoe straling kanker kan bestrijden en welke techniek je kiest voor welke vraag.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Röntgenfotoschaduwbeeld: bot absorbeert veel röntgenstraling
CT-scanröntgenopnamen van alle kanten, doorsneden; grotere dosis
Echografieultrageluid, echo's bij weefselgrenzen; niet ioniserend
Tracer / PETradioactieve stof die zich ophoopt; laat werking zien
Radiotherapietumor bestralen vanuit meerdere richtingen, in porties
MRImagneetveld en radiogolven; niet ioniserend
1De röntgenfoto

Een röntgenbuis stuurt röntgenstraling door het lichaam naar een detector. Elk weefsel houdt een deel tegen. Bot bevat veel calcium en absorbeert veel: achter een bot komt weinig straling aan en het bot staat licht op de foto. Zacht weefsel laat veel door en wordt donker. Zo is een röntgenfoto een schaduwbeeld.

Darmen en bloedvaten zijn op een gewone foto slecht te zien. Daarvoor gebruikt men een contrastmiddel, zoals een papje met barium dat röntgenstraling sterk absorbeert. Een borstfoto geeft maar zo'n 0,02 mSv. Wie elke dag foto's maakt, zoals een tandartsassistent, gaat tijdens de opname de kamer uit.

röntgenbuisonderarmtwee bottendetectorfotobot houdt veel tegen → licht; weefsel laat veel door → donker
Een röntgenfoto is een schaduwbeeld. Bot absorbeert veel röntgenstraling, dus achter een bot komt weinig straling op de detector en staat het bot licht op de foto. Zacht weefsel laat veel door en wordt donker. Een contrastmiddel als barium maakt darmen zichtbaar.
Onthoud: bot absorbeert veel → licht. Contrastmiddel maakt zacht weefsel zichtbaar.
2De CT-scan

Bij een CT-scan draait een röntgenbuis rond de patiënt en maakt honderden opnamen vanuit alle richtingen. Een computer rekent daaruit dwarsdoorsneden en een 3D-beeld uit. Op een gewone foto liggen alle lagen over elkaar; bij een CT zie je elk plakje apart.

Door alle opnamen samen is de dosis veel groter dan bij één foto: een CT van de buik geeft ongeveer 8 mSv. Toch kiest een arts bij een vermoeden van een hersenbloeding meteen voor een CT: het beeld is er in een paar minuten en laat een bloeding duidelijk zien. Het nut weegt dan ruim op tegen het risico. Bij kinderen is men extra voorzichtig.

röntgenbuis draait rondberekende doorsnede
Bij een CT-scan draait een röntgenbuis rond de patiënt en maakt honderden opnamen vanuit alle richtingen. Een computer berekent daaruit plakjes van het lichaam en een 3D-beeld. Omdat er zoveel opnamen zijn, is de dosis veel groter dan bij één röntgenfoto.
Onthoud: CT = röntgen van alle kanten + computer. Veel detail, maar grotere dosis.
3Echografie

Bij echografie zendt een sonde korte pulsen ultrageluid het lichaam in, met een frequentie van een paar megahertz. Bij elke grens tussen twee weefsels kaatst een deel terug. Uit de tijd tot de echo volgt de diepte: d = v · t / 2, met v ≈ 1540 m/s in zacht weefsel. Komt een echo na 65 µs terug, dan ligt de grens op 5,0 cm.

Een hoge frequentie geeft een kleine golflengte (bij 3,5 MHz 0,44 mm) en dus een scherp beeld. Gel tussen sonde en huid voorkomt dat het geluid al op een luchtlaag terugkaatst. Ultrageluid is niet ioniserend, en daarom is echografie de techniek bij zwangerschap.

sondegelvetleverachterkant leverheenecho's terugecho na 65 µs: d = 1540 × 65·10⁻⁶ / 2 = 5,0 cm
Bij echografie zendt de sonde korte pulsen ultrageluid het lichaam in. Bij elke grens tussen twee weefsels kaatst een deel terug. Uit de tijd tot de echo volgt de diepte: d = v · t / 2, met v ≈ 1540 m/s in weefsel. De gel voorkomt dat het geluid al op een luchtlaag terugkaatst.
Onthoud: echo bij elke weefselgrens, d = v · t / 2. Niet ioniserend: veilig voor de baby.
Examentip: bij elke echo-opgave gaat het geluid heen én terug. Vergeet niet door twee te delen, en zet microseconden om: 1 µs = 10⁻⁶ s.
4Nucleaire diagnostiek en PET

Bij nucleaire diagnostiek krijgt de patiënt een tracer: een stof met een radioactieve isotoop die zich ophoopt in een orgaan. Een gammacamera buiten het lichaam meet waar de straling vandaan komt. Je gebruikt een gammastraler, omdat gamma het lichaam uit komt en onderweg weinig ioniseert, en een korte halveringstijd, zoals technetium-99m (6 uur).

Bij een PET-scan zit fluor-18 in suiker. Tumorcellen gebruiken veel suiker en hopen de tracer op; een ring van detectoren vangt de gammafotonen. Omdat fluor-18 een halveringstijd van 110 minuten heeft, wordt het vlak bij de scanner gemaakt. Een tracer laat zien hoe weefsel werkt, niet alleen hoe het eruitziet.

tumor: veel tracerγγring van detectoren
Bij nucleaire diagnostiek krijgt de patiënt een tracer: een stof met een radioactieve isotoop die zich ophoopt waar het lichaam hem gebruikt. Bij een PET-scan hoopt radioactieve suiker zich op in tumoren, en een ring van detectoren meet de gammafotonen die daar vandaan komen. Zo zie je hoe weefsel werkt, niet alleen hoe het eruitziet.
Onthoud: tracer = gammastraler met korte halveringstijd. Laat de werking van een orgaan zien.
5Bestraling van tumoren

Bij radiotherapie beschadigt ioniserende straling het DNA van tumorcellen, die daardoor sterven. Om gezond weefsel te sparen, bestraalt men vanuit verschillende richtingen: de bundels kruisen elkaar in de tumor, die de volle dosis krijgt, terwijl het weefsel eromheen maar de dosis van één bundel krijgt.

De totale dosis, bijvoorbeeld 60 Gy, wordt verdeeld over zo'n 30 behandelingen van 2 Gy. Gezond weefsel herstelt tussen de behandelingen beter dan de tumor. Bij brachytherapie worden kleine bronnetjes in de tumor geplaatst, zodat de straling vooral daar terechtkomt. De patiënt wordt van uitwendige bestraling niet radioactief.

5×tumorgezond weefsel: 1×alle bundels kruisen in de tumor
Bij radiotherapie bestraalt men de tumor vanuit verschillende richtingen. Alle bundels kruisen elkaar in de tumor, die zo de volle dosis krijgt. Het gezonde weefsel eromheen krijgt telkens maar de dosis van één bundel. De totale dosis wordt bovendien verdeeld over veel behandelingen, zodat gezond weefsel tussendoor herstelt.
Onthoud: meerdere richtingen en kleine porties: tumor veel dosis, gezond weefsel gespaard.
6De juiste techniek kiezen

Welke techniek een arts kiest, hangt af van de vraag. Een botbreuk zie je het best en snelst op een röntgenfoto. Voor een 3D-beeld met veel detail kies je een CT-scan. Bij een zwangerschap, of als je zacht weefsel wilt zien zonder straling, kies je echografie of een MRI, die werkt met een sterk magneetveld en radiogolven. Wil je weten hoe een orgaan werkt, bijvoorbeeld hoeveel jodium de schildklier opneemt, dan gebruik je een tracer.

Daarbij weegt de arts steeds het nut af tegen het risico van de dosis, en kiest hij de techniek die genoeg laat zien met zo weinig mogelijk straling.

0,0010,010,1110equivalente dosis (mSv)echo, MRIgeen ioniserende stralingtandfoto0,005borstfoto0,02achtergrond/jaar2,5PET-scan7CT buik8
Hoeveel straling verschillende onderzoeken geven. Let op: elke stap op de schaal is een factor tien. Een tandfoto geeft bijna niets, een CT-scan meer dan de achtergrond van drie jaar. Echografie en MRI gebruiken geen ioniserende straling. De arts kiest de techniek die genoeg laat zien met zo weinig mogelijk dosis.
Onthoud: bot → röntgen, detail in 3D → CT, zwanger of zacht weefsel → echo of MRI, werking → tracer.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Waarom zijn botten op een röntgenfoto licht en zacht weefsel donker?

  1. Zacht weefsel kaatst de straling terug
  2. Bot zendt zelf licht uit
  3. Bot absorbeert meer röntgenstraling
  4. Röntgenstraling gaat sneller door bot
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je terugkaatsen? Röntgenstraling gaat door het lichaam heen en wordt aan de andere kant gemeten. Kaatsen speelt bij echografie een rol, niet bij röntgen.
  • B: Koos je zelf licht? Botten zenden niets uit. Het beeld ontstaat door het verschil in hoeveel straling erdoor komt.
  • C (juist): Klopt: bot bevat veel calcium en heeft een grote dichtheid, dus het houdt veel röntgenstraling tegen. Achter een bot komt weinig straling op de detector en die plek blijft licht. Door zacht weefsel gaat veel straling heen: daar wordt de foto donker.
  • D: Koos je sneller? De snelheid maakt voor de foto niets uit. Het gaat om hoeveel straling er wordt geabsorbeerd.

Onthoud: Bot absorbeert meer → licht.

2. Waarom draagt een tandartsassistent geen loodschort maar gaat ze de kamer uit tijdens de foto?

  1. De straling is voor haar onschadelijk
  2. Afstand en een muur beschermen haar
  3. Ze moet de foto buiten ontwikkelen
  4. De patiënt mag niet gestoord worden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je onschadelijk? Röntgenstraling is ioniserend en kan schade doen. Juist omdat zij vaak in de buurt is, beschermt ze zich.
  • B (juist): Klopt: de patiënt krijgt één keer een kleine dosis, maar de assistent maakt elke dag veel foto's. Door de kamer uit te gaan, krijgt ze dankzij afstand en de muur vrijwel niets.
  • C: Koos je ontwikkelen? Tegenwoordig zijn foto's digitaal. De reden is bescherming tegen straling.
  • D: Koos je niet storen? De reden is haar eigen veiligheid: ze wil niet elke dag een kleine dosis oplopen.

Onthoud: Werker: afstand en afscherming.

Een patiënt heeft al weken buikpijn. Op een gewone röntgenfoto van de buik zijn de darmen nauwelijks te zien, omdat ze ongeveer even veel straling doorlaten als het weefsel eromheen. Voor een tweede foto moet hij eerst een wit papje met bariumsulfaat drinken.

3. Waarom drinkt een patiënt voor een röntgenfoto van de darmen eerst een papje met barium?

  1. Barium absorbeert röntgenstraling sterk
  2. Barium is radioactief en straalt zelf
  3. Barium maakt de straling zachter voor de patiënt
  4. Barium verdooft de darmen tijdens het onderzoek
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: zacht weefsel als de darm is op een röntgenfoto slecht te onderscheiden. Barium absorbeert röntgenstraling sterk, net als bot. Met het papje in de darm wordt de vorm van de darm duidelijk zichtbaar.
  • B: Koos je radioactief? Bariumsulfaat is niet radioactief. Het werkt als contrastmiddel doordat het de straling tegenhoudt.
  • C: Koos je zachter? Barium beschermt de patiënt niet. Het zorgt voor contrast op de foto.
  • D: Koos je verdoven? Het papje heeft geen verdovende werking. Het maakt de darmen zichtbaar.

Onthoud: Barium = contrastmiddel.

Een vrouw van 68 wordt met spoed naar het ziekenhuis gebracht: ze praat onduidelijk en kan haar arm niet bewegen. De arts vermoedt een beroerte, die kan komen door een bloeding of door een stolsel. Het hangt van de oorzaak af welke behandeling nodig is, en die moet zo snel mogelijk beginnen.

4. Waarom kiest een arts bij een vermoeden van een hersenbloeding meteen voor een CT-scan, ondanks de dosis?

  1. De CT-scan geneest de bloeding
  2. Een CT-scan geeft juist geen straling in het hoofd
  3. Een röntgenfoto laat het hoofd scherper zien
  4. Snel een gedetailleerd beeld
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je genezen? De scan stelt alleen vast wat er aan de hand is. De behandeling komt daarna.
  • B: Koos je geen straling? Ook bij een hoofdscan krijgt de patiënt een dosis, ongeveer 2 mSv. De afweging is dat het nut groter is.
  • C: Koos je röntgenfoto scherper? Op een gewone foto liggen alle lagen over elkaar en zie je de hersenen slecht door de schedel. CT geeft juist losse doorsneden.
  • D (juist): Klopt: bij een hersenbloeding telt elke minuut. Een CT-scan geeft in een paar minuten doorsneden waarop een bloeding duidelijk te zien is. Het nut van een snelle, goede diagnose is veel groter dan het kleine risico van de dosis.

Onthoud: CT: snel en gedetailleerd, nut > risico.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app