Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie
Medische toepassingen van straling
Je legt uit hoe een röntgenfoto, een CT-scan, echografie, nucleaire diagnostiek met een tracer en een PET-scan werken, rekent met echotijden en halveringstijden, beschrijft hoe radiotherapie tumoren bestrijdt en kiest de juiste techniek op basis van wat je wilt zien en de dosis.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Röntgenfoto | schaduwbeeld: bot absorbeert veel röntgenstraling |
| CT-scan | röntgenopnamen van alle kanten, doorsneden; grotere dosis |
| Echografie | ultrageluid, echo's bij weefselgrenzen; niet ioniserend |
| Tracer / PET | radioactieve stof die zich ophoopt; laat werking zien |
| Radiotherapie | tumor bestralen vanuit meerdere richtingen, in porties |
| MRI | magneetveld en radiogolven; niet ioniserend |
Een röntgenbuis stuurt röntgenstraling door het lichaam naar een detector. Elk weefsel houdt een deel tegen. Bot bevat veel calcium en absorbeert veel: achter een bot komt weinig straling aan en het bot staat licht op de foto. Zacht weefsel laat veel door en wordt donker. Zo is een röntgenfoto een schaduwbeeld.
Darmen en bloedvaten zijn op een gewone foto slecht te zien. Daarvoor gebruikt men een contrastmiddel, zoals een papje met barium dat röntgenstraling sterk absorbeert. Een borstfoto geeft maar zo'n 0,02 mSv. Wie elke dag foto's maakt, zoals een tandartsassistent, gaat tijdens de opname de kamer uit.
Bij een CT-scan draait een röntgenbuis rond de patiënt en maakt honderden opnamen vanuit alle richtingen. Een computer rekent daaruit dwarsdoorsneden en een 3D-beeld uit. Op een gewone foto liggen alle lagen over elkaar; bij een CT zie je elk plakje apart.
Door alle opnamen samen is de dosis veel groter dan bij één foto: een CT van de buik geeft ongeveer 8 mSv. Toch kiest een arts bij een vermoeden van een hersenbloeding meteen voor een CT: het beeld is er in een paar minuten en laat een bloeding duidelijk zien. Het nut weegt dan ruim op tegen het risico. Bij kinderen is men extra voorzichtig.
Bij echografie zendt een sonde korte pulsen ultrageluid het lichaam in, met een frequentie van een paar megahertz. Bij elke grens tussen twee weefsels kaatst een deel terug. Uit de tijd tot de echo volgt de diepte: d = v · t / 2, met v ≈ 1540 m/s in zacht weefsel. Komt een echo na 65 µs terug, dan ligt de grens op 5,0 cm.
Een hoge frequentie geeft een kleine golflengte (bij 3,5 MHz 0,44 mm) en dus een scherp beeld. Gel tussen sonde en huid voorkomt dat het geluid al op een luchtlaag terugkaatst. Ultrageluid is niet ioniserend, en daarom is echografie de techniek bij zwangerschap.
Bij nucleaire diagnostiek krijgt de patiënt een tracer: een stof met een radioactieve isotoop die zich ophoopt in een orgaan. Een gammacamera buiten het lichaam meet waar de straling vandaan komt. Je gebruikt een gammastraler, omdat gamma het lichaam uit komt en onderweg weinig ioniseert, en een korte halveringstijd, zoals technetium-99m (6 uur).
Bij een PET-scan zit fluor-18 in suiker. Tumorcellen gebruiken veel suiker en hopen de tracer op; een ring van detectoren vangt de gammafotonen. Omdat fluor-18 een halveringstijd van 110 minuten heeft, wordt het vlak bij de scanner gemaakt. Een tracer laat zien hoe weefsel werkt, niet alleen hoe het eruitziet.
Bij radiotherapie beschadigt ioniserende straling het DNA van tumorcellen, die daardoor sterven. Om gezond weefsel te sparen, bestraalt men vanuit verschillende richtingen: de bundels kruisen elkaar in de tumor, die de volle dosis krijgt, terwijl het weefsel eromheen maar de dosis van één bundel krijgt.
De totale dosis, bijvoorbeeld 60 Gy, wordt verdeeld over zo'n 30 behandelingen van 2 Gy. Gezond weefsel herstelt tussen de behandelingen beter dan de tumor. Bij brachytherapie worden kleine bronnetjes in de tumor geplaatst, zodat de straling vooral daar terechtkomt. De patiënt wordt van uitwendige bestraling niet radioactief.
Welke techniek een arts kiest, hangt af van de vraag. Een botbreuk zie je het best en snelst op een röntgenfoto. Voor een 3D-beeld met veel detail kies je een CT-scan. Bij een zwangerschap, of als je zacht weefsel wilt zien zonder straling, kies je echografie of een MRI, die werkt met een sterk magneetveld en radiogolven. Wil je weten hoe een orgaan werkt, bijvoorbeeld hoeveel jodium de schildklier opneemt, dan gebruik je een tracer.
Daarbij weegt de arts steeds het nut af tegen het risico van de dosis, en kiest hij de techniek die genoeg laat zien met zo weinig mogelijk straling.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Waarom zijn botten op een röntgenfoto licht en zacht weefsel donker?
- Zacht weefsel kaatst de straling terug
- Bot zendt zelf licht uit
- Bot absorbeert meer röntgenstraling
- Röntgenstraling gaat sneller door bot
Antwoord en uitleg
- A: Koos je terugkaatsen? Röntgenstraling gaat door het lichaam heen en wordt aan de andere kant gemeten. Kaatsen speelt bij echografie een rol, niet bij röntgen.
- B: Koos je zelf licht? Botten zenden niets uit. Het beeld ontstaat door het verschil in hoeveel straling erdoor komt.
- C (juist): Klopt: bot bevat veel calcium en heeft een grote dichtheid, dus het houdt veel röntgenstraling tegen. Achter een bot komt weinig straling op de detector en die plek blijft licht. Door zacht weefsel gaat veel straling heen: daar wordt de foto donker.
- D: Koos je sneller? De snelheid maakt voor de foto niets uit. Het gaat om hoeveel straling er wordt geabsorbeerd.
Onthoud: Bot absorbeert meer → licht.
2. Waarom draagt een tandartsassistent geen loodschort maar gaat ze de kamer uit tijdens de foto?
- De straling is voor haar onschadelijk
- Afstand en een muur beschermen haar
- Ze moet de foto buiten ontwikkelen
- De patiënt mag niet gestoord worden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je onschadelijk? Röntgenstraling is ioniserend en kan schade doen. Juist omdat zij vaak in de buurt is, beschermt ze zich.
- B (juist): Klopt: de patiënt krijgt één keer een kleine dosis, maar de assistent maakt elke dag veel foto's. Door de kamer uit te gaan, krijgt ze dankzij afstand en de muur vrijwel niets.
- C: Koos je ontwikkelen? Tegenwoordig zijn foto's digitaal. De reden is bescherming tegen straling.
- D: Koos je niet storen? De reden is haar eigen veiligheid: ze wil niet elke dag een kleine dosis oplopen.
Onthoud: Werker: afstand en afscherming.
Een patiënt heeft al weken buikpijn. Op een gewone röntgenfoto van de buik zijn de darmen nauwelijks te zien, omdat ze ongeveer even veel straling doorlaten als het weefsel eromheen. Voor een tweede foto moet hij eerst een wit papje met bariumsulfaat drinken.
3. Waarom drinkt een patiënt voor een röntgenfoto van de darmen eerst een papje met barium?
- Barium absorbeert röntgenstraling sterk
- Barium is radioactief en straalt zelf
- Barium maakt de straling zachter voor de patiënt
- Barium verdooft de darmen tijdens het onderzoek
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: zacht weefsel als de darm is op een röntgenfoto slecht te onderscheiden. Barium absorbeert röntgenstraling sterk, net als bot. Met het papje in de darm wordt de vorm van de darm duidelijk zichtbaar.
- B: Koos je radioactief? Bariumsulfaat is niet radioactief. Het werkt als contrastmiddel doordat het de straling tegenhoudt.
- C: Koos je zachter? Barium beschermt de patiënt niet. Het zorgt voor contrast op de foto.
- D: Koos je verdoven? Het papje heeft geen verdovende werking. Het maakt de darmen zichtbaar.
Onthoud: Barium = contrastmiddel.
Een vrouw van 68 wordt met spoed naar het ziekenhuis gebracht: ze praat onduidelijk en kan haar arm niet bewegen. De arts vermoedt een beroerte, die kan komen door een bloeding of door een stolsel. Het hangt van de oorzaak af welke behandeling nodig is, en die moet zo snel mogelijk beginnen.
4. Waarom kiest een arts bij een vermoeden van een hersenbloeding meteen voor een CT-scan, ondanks de dosis?
- De CT-scan geneest de bloeding
- Een CT-scan geeft juist geen straling in het hoofd
- Een röntgenfoto laat het hoofd scherper zien
- Snel een gedetailleerd beeld
Antwoord en uitleg
- A: Koos je genezen? De scan stelt alleen vast wat er aan de hand is. De behandeling komt daarna.
- B: Koos je geen straling? Ook bij een hoofdscan krijgt de patiënt een dosis, ongeveer 2 mSv. De afweging is dat het nut groter is.
- C: Koos je röntgenfoto scherper? Op een gewone foto liggen alle lagen over elkaar en zie je de hersenen slecht door de schedel. CT geeft juist losse doorsneden.
- D (juist): Klopt: bij een hersenbloeding telt elke minuut. Een CT-scan geeft in een paar minuten doorsneden waarop een bloeding duidelijk te zien is. Het nut van een snelle, goede diagnose is veel groter dan het kleine risico van de dosis.
Onthoud: CT: snel en gedetailleerd, nut > risico.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Activiteit, dosis en afschermingJe rekent met activiteit in becquerel, geabsorbeerde dosis (D = E / m) en equivalente dosis (H = w_R · D), onderscheidt bestraling en…
- Elektromagnetisch spectrumJe beschrijft elektromagnetische straling als golf die geen stof nodig heeft, zet het spectrum van radiogolven tot gammastraling op…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app