Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie
Activiteit, dosis en afscherming
Je rekent met activiteit in becquerel, geabsorbeerde dosis (D = E / m) en equivalente dosis (H = w_R · D), onderscheidt bestraling en besmetting, rekent met halveringsdikte en beschrijft achtergrondstraling, dosislimieten en hoe je je beschermt met afstand, afscherming en tijd.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Activiteit | vervallen per seconde, in becquerel (Bq) |
| Geabsorbeerde dosis | D = E / m, in gray (Gy = J/kg) |
| Equivalente dosis | H = w_R · D, in sievert (Sv); w_R alfa 20, bèta en gamma 1 |
| Bestraling / besmetting | straling van buiten / stof op of in je |
| Halveringsdikte (d½) | dikte die de helft van de gammastraling doorlaat |
| Beschermen | afstand, afscherming, tijd |
De activiteit van een bron is het aantal kernen dat per seconde vervalt. De eenheid is de becquerel: 1 Bq = 1 vervalling per seconde. Een banaan heeft door kalium-40 een activiteit van ongeveer 15 Bq; in een uur vervallen er dan 15 × 3600 = 54 000 kernen. Telt een teller 1200 vervallen per minuut, dan is dat 20 Bq.
Na één halveringstijd is de activiteit gehalveerd, want er zijn half zoveel kernen over. Let op: een geigerteller op afstand meet veel minder dan de activiteit. De straling gaat alle kanten op en het venster van de teller vangt maar een klein deel op.
Voor de schade telt hoeveel stralingsenergie je weefsel opneemt, per kilogram. Dat is de geabsorbeerde dosis: D = E / m, in gray (Gy), gelijk aan J/kg. Neemt iemand van 70 kg 0,14 J op, dan is D = 0,0020 Gy = 2,0 mGy.
Ken je het aantal deeltjes en de energie per deeltje, dan reken je eerst de totale energie uit. 1,0·10⁹ alfadeeltjes van elk 8,0·10⁻¹³ J geven samen 8,0·10⁻⁴ J; in longen van 2,0 kg is dat 4,0·10⁻⁴ Gy. Dezelfde energie in een kleiner stuk weefsel geeft een grotere dosis.
Niet elke straling is per joule even schadelijk. Alfastraling geeft zijn energie heel geconcentreerd af en beschadigt daardoor meer. Daarom gebruik je de equivalente dosis: H = w_R · D, in sievert (Sv). De weegfactor w_R is 20 voor alfa en 1 voor bèta, gamma en röntgen.
Een hand met een geabsorbeerde dosis van 2,0·10⁻⁴ Gy alfastraling krijgt H = 20 × 2,0·10⁻⁴ = 4,0·10⁻³ Sv = 4,0 mSv. Bij gamma is H even groot als D: 0,50 mGy wordt 0,50 mSv. Grenzen en vergelijkingen voor gezondheid geef je altijd in sievert.
Bij bestraling komt de straling van een bron buiten je lichaam, zoals bij een röntgenfoto. Ga je weg of gaat het apparaat uit, dan stopt het. Je wordt er niet radioactief van.
Bij besmetting zit de radioactieve stof zelf op je huid of in je lichaam, bijvoorbeeld doordat je radioactief stof hebt ingeademd. Die stof blijft je bestralen, ook als je weggaat, en je kunt hem verspreiden. Daarom blijft een patiënt na een behandeling met jodium-131 een paar dagen op afstand, en blijf je na een kernongeval binnen met de ramen dicht. Jodiumtabletten zorgen ervoor dat de schildklier geen radioactief jodium opneemt.
Gammastraling wordt door een laag materiaal nooit helemaal tegengehouden, maar wel zwakker gemaakt. De halveringsdikte d½ is de dikte die de helft doorlaat. Na twee halveringsdiktes komt er een kwart door, na drie een achtste: net als bij de halveringstijd, maar dan met dikte in plaats van tijd.
Lood heeft een kleine halveringsdikte, water en beton een grotere. Moet de straling terug tot 1/32, dan heb je vijf halveringsdiktes nodig (2⁵ = 32). Meet je 400 tikken zonder en 50 met 2,4 cm lood, dan is er drie keer gehalveerd en is d½ = 0,80 cm.
Een Nederlander krijgt gemiddeld ongeveer 2,5 mSv per jaar, vooral door radon, de bodem, kosmische straling, voedsel en medisch onderzoek. Piloten krijgen meer, omdat er hoog in de lucht minder dampkring boven ze zit. Voor extra straling uit de omgeving geldt voor de bevolking een dosislimiet van 1 mSv per jaar, voor stralingswerkers 20 mSv. Voor medisch onderzoek geldt die limiet niet: daar weegt de arts nut tegen risico af.
Tegen straling van buitenaf bescherm je je op drie manieren: afstand houden, afscherming gebruiken en de tijd kort houden. Een laborant draagt een dosismeter om bij te houden hoeveel hij oploopt.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat betekent een activiteit van 1 becquerel (Bq)?
- De bron geeft 1 joule straling per seconde
- Eén kern vervalt per minuut
- Eén kern vervalt per seconde
- De helft van de kernen vervalt in één seconde
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 1 joule? Activiteit telt vervallen, geen energie. Hoeveel energie dat oplevert, hangt af van het soort straling.
- B: Koos je per minuut? De becquerel is per seconde. Een bron van 1 Bq geeft dus ongeveer 60 vervallen per minuut.
- C (juist): Klopt: de activiteit is het aantal kernen dat per seconde vervalt. 1 Bq betekent dat er gemiddeld elke seconde één kern vervalt.
- D: Koos je de helft? Dat heeft met de halveringstijd te maken. De activiteit telt hoeveel kernen per seconde vervallen.
Onthoud: Bq = verval per seconde.
2. Een teller telt 1200 vervallen per minuut van een bron en mist er geen. Welke activiteit is dat?
- 1200 Bq
- 20 Bq
- 72 000 Bq
- 0,05 Bq
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 1200 Bq? Dat is het aantal per minuut. De becquerel is per seconde, dus deel je door 60.
- B (juist): Klopt: 1200 vervallen per minuut gedeeld door 60 seconden is 20 vervallen per seconde, dus 20 Bq.
- C: Koos je 72 000 Bq? Dan heb je met 60 vermenigvuldigd. Per seconde zijn het er juist minder dan per minuut.
- D: Koos je 0,05 Bq? Dan heb je 60 door 1200 gedeeld. Het aantal per seconde is 1200 / 60.
Onthoud: Per minuut → per seconde: delen door 60.
Een leerling heeft een bron met een activiteit van 37 kBq volgens het etiket. Op een meter afstand meet haar geigerteller maar 8 tikken per seconde. Ze denkt eerst dat de bron of de teller kapot is. Haar docent vraagt haar na te denken over de richting van de straling.
3. Waarom is de activiteit van een bron niet hetzelfde als wat een geigerteller op een meter afstand meet?
- Straling gaat alle kanten op
- De teller telt elke kern twee keer
- De activiteit is altijd kleiner dan de meting
- Straling verliest in lucht al zijn energie na een centimeter
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de bron straalt naar alle kanten. Op een meter afstand vangt het kleine venster van de teller maar een heel klein deel daarvan op. Bovendien kan lucht een deel tegenhouden en telt de teller niet elk deeltje.
- B: Koos je twee keer tellen? Een teller telt ieder deeltje dat hem raakt hoogstens één keer. De meting is juist lager dan de activiteit.
- C: Koos je activiteit kleiner? Andersom: de teller vangt maar een deel op, dus de meting is lager dan de werkelijke activiteit.
- D: Koos je een centimeter? Dat geldt voor alfa ongeveer, maar bèta en gamma komen veel verder. Het belangrijkste is dat de straling zich over alle richtingen verspreidt.
Onthoud: Teller vangt maar een deel.
Een laborant houdt per ongeluk even een bronnetje in zijn hand. Een dosismeter laat zien dat zijn hand een geabsorbeerde dosis van 2,0·10⁻⁴ Gy heeft gekregen. De hand en pols samen hebben een massa van ongeveer 0,50 kg.
4. Hoeveel energie neemt de hand op?
- 2,5 · 10⁻⁵ J
- 2,0 · 10⁻⁴ J
- 4,0 · 10⁻⁴ J
- 1,0 · 10⁻⁴ J
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 2,5 · 10⁻⁵ J? Dan heb je nog eens door twee gedeeld. E = D × m geeft 1,0·10⁻⁴ J.
- B: Koos je 2,0 · 10⁻⁴ J? Dat is de dosis in Gy, niet de energie. Vermenigvuldig nog met de massa van de hand.
- C: Koos je 4,0 · 10⁻⁴ J? Dan heb je door 0,50 gedeeld in plaats van ermee vermenigvuldigd.
- D (juist): Klopt: E = D · m = 2,0·10⁻⁴ Gy × 0,50 kg = 1,0·10⁻⁴ J.
Onthoud: E = D · m.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Radioactief verval en halveringstijdJe schrijft vervalvergelijkingen voor alfa- en bètaverval, bepaalt het aantal vervallen in een vervalreeks, legt uit wat halveringstijd…
- Medische toepassingen van stralingJe legt uit hoe een röntgenfoto, een CT-scan, echografie, nucleaire diagnostiek met een tracer en een PET-scan werken, rekent met…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app