Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie

Radioactief verval en halveringstijd

Je schrijft vervalvergelijkingen voor alfa- en bètaverval, bepaalt het aantal vervallen in een vervalreeks, legt uit wat halveringstijd betekent en rekent ermee, en past dat toe bij koolstofdatering en de keuze van een isotoop in het ziekenhuis.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een radioactieve kern weet niet wanneer hij vervalt, en toch kun je precies voorspellen hoeveel er over een week nog over is. Je leert hoe je alfaverval en bètaverval in een vervalvergelijking schrijft, hoe een vervalreeks van uraan naar lood loopt en hoe je rekent met de halveringstijd, tot en met de ouderdom van een oud kampvuur.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
AlfavervalA − 4, Z − 2
Bètaverval (β⁻)A gelijk, Z + 1 (n → p + e⁻)
GammastralingA en Z gelijk, alleen energie weg
Vervalreeksvervallen na elkaar tot een stabiele kern
Halveringstijd (t½)tijd waarin de helft van de kernen vervalt
Rest na n halveringstijden(½)ⁿ
1Alfaverval in een vervalvergelijking

Bij alfaverval zendt een kern een heliumkern uit: 2 protonen en 2 neutronen. Het massagetal daalt met 4, het atoomnummer met 2. De kern wordt dus een ander element: radium-226 wordt radon-222.

Je schrijft dat als een vervalvergelijking: ²²⁶₈₈Ra → ²²²₈₆Rn + ⁴₂He. Controleer altijd twee dingen: links en rechts is het totaal van de massagetallen gelijk (226 = 222 + 4), en ook het totaal van de atoomnummers (88 = 86 + 2). Het nieuwe element zoek je op bij het nieuwe atoomnummer.

+Ra22688Rn22286He42massagetal: 226 = 222 + 4 · atoomnummer: 88 = 86 + 2
Bij alfaverval verliest de kern 2 protonen en 2 neutronen. Het massagetal daalt met 4, het atoomnummer met 2, en er ontstaat een ander element. In een vervalvergelijking zijn massagetal en atoomnummer links en rechts gelijk. (De bolletjes zijn een schets, niet op aantal.)
Onthoud: alfa: A − 4, Z − 2. Links en rechts: massagetallen en atoomnummers gelijk.
2Bètaverval en gammastraling

Bij bètaverval (β⁻) verandert in de kern een neutron in een proton en een elektron. Het elektron schiet weg; het proton blijft. Het massagetal blijft gelijk en het atoomnummer stijgt met 1. Jodium-131 wordt zo xenon-131: ¹³¹₅₃I → ¹³¹₅₄Xe + ⁰₋₁e. Het elektron noteer je met massagetal 0 en lading −1.

Een kern die na het verval nog te veel energie heeft, zendt die uit als een gammafoton. Bij alleen gammastraling blijven A en Z gelijk: het blijft hetzelfde element. Een ontbrekend deeltje in een vergelijking vind je door A en Z kloppend te maken.

kernnpe⁻bètadeeltjen → p + e⁻A blijft gelijkZ wordt 1 hoger
Bij bètaverval (β⁻) verandert in de kern een neutron in een proton en een elektron. Het elektron schiet weg als bètadeeltje; het proton blijft. Het massagetal blijft dus gelijk en het atoomnummer stijgt met 1. Bij gammastraling verandert alleen de energie van de kern.
Onthoud: β⁻: A gelijk, Z + 1. γ: niets verandert behalve de energie.
3Vervalreeksen

De kern die bij verval ontstaat, de dochterkern, is vaak zelf ook radioactief. Zo ontstaat een vervalreeks: uraan-238 vervalt via thorium, radium en radon tot het stabiele lood-206.

Hoeveel alfa- en bètavervallen er in een reeks zitten, reken je zo uit. Alleen alfa verandert het massagetal: van 238 naar 206 is 32, dus 8 alfavervallen. Die verlagen Z met 16, van 92 naar 76. Lood heeft Z = 82, dus er zijn nog 6 bètavervallen nodig die Z elk met 1 verhogen.

124128132136140144828486889092aantal neutronen Naantal protonen ZU-238Ra-226Rn-222Pb-206 (stabiel)... nog 4 α en 4 βα: N − 2, Z − 2β: N − 1, Z + 1
Een vervalreeks op een kaart met neutronen en protonen. Elke alfastap gaat schuin omlaag (2 neutronen en 2 protonen minder), elke bètastap schuin omhoog naar links (een neutron wordt een proton). Na 8 alfa- en 6 bètavervallen eindigt uraan-238 als stabiel lood-206.
Onthoud: aantal α = verschil in A gedeeld door 4. Daarna aantal β uit het verschil in Z.
Examentip: schrijf bij een vervalreeks per stap A en Z op in een rijtje. Zo zie je meteen of je ergens een bètaverval vergeten bent en vind je het element zonder fouten in de tabel.
4Wat halveringstijd betekent

Wanneer één kern vervalt, is puur toeval. Een kern veroudert niet en temperatuur, druk of chemische reacties maken niets uit. Maar bij heel veel kernen vervalt in een vaste tijd steeds de helft. Die tijd heet de halveringstijd t½.

Na één halveringstijd is de helft over, na twee een kwart, na drie een achtste. Twee keer de helft is dus niet alles! De halveringstijd hangt niet af van de hoeveelheid: een grote en een kleine bron kobalt-60 halveren allebei in 5,3 jaar. Sommige isotopen hebben een halveringstijd van seconden, uraan-238 van 4,5 miljard jaar.

0200400600800012243648t (uur)activiteit (Bq)t½ = 6 uurt½ = 24 uur400 na 6 uur400 na 24 uur
Twee bronnen die allebei met 800 Bq beginnen. Na één halveringstijd is de activiteit gehalveerd: bij de ene na 6 uur, bij de andere na 24 uur. Daarna halveert hij steeds in dezelfde tijd opnieuw, hoeveel er ook over is.
Onthoud: elke halveringstijd halveert wat er over is. Na n halveringstijden is (½)ⁿ deel over.
5Rekenen met halveringstijd

Reken eerst uit hoeveel halveringstijden er in de tijd passen: n = t / t½. Halveer dan n keer. Een bron met 800 kernen en t½ = 2,0 dagen heeft er na 6,0 dagen (n = 3) nog 800 → 400 → 200 → 100. Hetzelfde geldt voor de activiteit: jodium-131 met t½ = 8,0 dagen gaat in 24 dagen van 400 naar 50 MBq.

Andersom kan ook. Is na 15 uur nog 1/8 over, dan zijn er drie halveringen geweest: t½ = 5,0 uur. In een grafiek lees je t½ af door de tijd te zoeken waarop de beginwaarde gehalveerd is. Na 10 halveringstijden is er nog ongeveer een duizendste (0,1%) over.

010020030040008162432t (dagen)activiteit (MBq)20010050
Jodium-131 (t½ = 8,0 dagen) in de schildklier. Elke 8 dagen halveert de activiteit: 400 → 200 → 100 → 50 MBq. Tel eerst hoeveel halveringstijden er in de tijd passen en halveer dan zo vaak.
Onthoud: n = t / t½, rest = (½)ⁿ. In een grafiek: zoek waar de beginwaarde gehalveerd is.
6Ouderdom bepalen en isotopen kiezen

Levende planten en dieren nemen koolstof-14 op. Na hun dood stopt dat en vervalt het koolstof-14 met een halveringstijd van 5730 jaar. Meet je in houtskool nog 25% van de oorspronkelijke hoeveelheid, dan zijn er twee halveringstijden verstreken: 11 460 jaar. Deze koolstofdatering werkt tot ongeveer 50 000 jaar; voor dinosaurusbotten van 66 miljoen jaar is er niets meer over en gebruikt men isotopen met een veel langere halveringstijd.

In het ziekenhuis kiest men voor onderzoek in het lichaam juist een isotoop met een korte halveringstijd, zoals technetium-99m (6 uur): genoeg straling voor een scan, en na een paar dagen vrijwel weg.

025507510006000120001800024000tijd sinds de dood (jaar)koolstof-14 over (%)50%: 5730 jaar25%: 11 460 jaar12,5%
Na de dood van een plant of dier neemt het koolstof-14 af met een halveringstijd van 5730 jaar. Meet je nog 25%, dan zijn er twee halveringstijden verstreken: 11 460 jaar. Na ongeveer 50 000 jaar is er te weinig over om te meten.
Onthoud: koolstofdatering: t½ = 5730 jaar, tot zo'n 50 000 jaar. Medisch onderzoek: korte halveringstijd.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat gebeurt er met het massagetal en het atoomnummer bij alfaverval?

  1. A blijft gelijk, Z stijgt met 1
  2. A daalt met 2, Z daalt met 4
  3. A daalt met 4, Z daalt met 2
  4. A daalt met 4, Z blijft gelijk
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je A gelijk en Z + 1? Dat hoort bij bètaverval, waarbij een neutron in een proton verandert. Bij alfa verliest de kern deeltjes.
  • B: Koos je andersom? Een alfadeeltje heeft 4 nucleonen, waarvan 2 protonen. Het massagetal daalt dus met 4, het atoomnummer met 2.
  • C (juist): Klopt: de kern verliest een alfadeeltje van 2 protonen en 2 neutronen. Het massagetal daalt dus met 4 en het atoomnummer met 2. Er ontstaat een ander element.
  • D: Koos je Z gelijk? Er gaan ook 2 protonen weg, en dan verandert het atoomnummer wel. Daardoor wordt het een ander element.

Onthoud: α: A − 4, Z − 2.

2. Welke kern ontstaat bij alfaverval van ²²⁶₈₈Ra?

  1. ²²⁶₈₉Ac
  2. ²²²₈₆Rn
  3. ²²²₈₈Ra
  4. ²³⁰₉₀Th
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ²²⁶₈₉Ac? Dat zou het product van bètaverval zijn: A gelijk, Z + 1. Bij alfaverval daalt A met 4.
  • B (juist): Klopt: A = 226 − 4 = 222 en Z = 88 − 2 = 86. Element 86 is radon, dus ²²²₈₆Rn.
  • C: Koos je ²²²₈₈Ra? Het massagetal klopt, maar het atoomnummer moet ook dalen. Met 2 protonen minder is het geen radium meer.
  • D: Koos je ²³⁰₉₀Th? Dan heb je het alfadeeltje opgeteld in plaats van afgetrokken. De kern verliest juist 4 nucleonen.

Onthoud: Ra → Rn + α.

Uraan-238 is de meest voorkomende uraanisotoop in de aardkorst. Het vervalt door alfastraling, met een halveringstijd van 4,5 miljard jaar. Een leerling moet de vervalvergelijking opschrijven en controleert of massagetal en atoomnummer aan beide kanten gelijk zijn.

3. Welke vervalvergelijking klopt voor alfaverval van uraan-238 (Z = 92)?

  1. ²³⁸₉₂U → ²³⁴₉₀Th + ⁴₂He
  2. ²³⁸₉₂U → ²³⁴₉₂U + ⁴₂He
  3. ²³⁸₉₂U → ²³⁸₉₃Np + ⁰₋₁e
  4. ²³⁸₉₂U → ²³⁴₉₀Th + ⁴₂He + ⁰₋₁e
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: links staat 238 en 92, rechts 234 + 4 = 238 en 90 + 2 = 92. Massagetal en lading kloppen aan beide kanten. Element 90 is thorium.
  • B: Koos je ²³⁴₉₂U? Dan klopt het atoomnummer niet: 92 + 2 = 94, niet 92. Een kern die 2 protonen verliest, wordt een ander element.
  • C: Koos je neptunium met een elektron? Dat is bètaverval. De vraag gaat over alfaverval, waarbij een heliumkern vrijkomt.
  • D: Koos je met een extra elektron? Dan klopt de lading niet meer: rechts zou 90 + 2 − 1 = 91 staan. Bij alfaverval komt alleen een heliumkern vrij.

Onthoud: Controleer A en Z links en rechts.

Polonium-210 (Z = 84) is een alfastraler met een halveringstijd van 138 dagen. Het komt in kleine hoeveelheden voor in tabaksrook. Na het verval blijft er een stabiele kern over die niet meer straalt.

4. Welke kern ontstaat er uit het polonium?

  1. ²¹⁴₈₆Rn
  2. ²¹⁰₈₅At
  3. ²⁰⁶₈₄Po
  4. ²⁰⁶₈₂Pb
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ²¹⁴₈₆Rn? Dan heb je het alfadeeltje opgeteld. De kern verliest 2 protonen en 2 neutronen.
  • B: Koos je ²¹⁰₈₅At? Dat zou ontstaan bij bètaverval. Polonium-210 zendt alfastraling uit.
  • C: Koos je ²⁰⁶₈₄Po? Het massagetal klopt, maar met 2 protonen minder is het geen polonium meer.
  • D (juist): Klopt: bij alfaverval daalt A met 4 tot 206 en Z met 2 tot 82. Element 82 is lood, dus ²⁰⁶₈₂Pb, en dat is stabiel.

Onthoud: Po-210 → Pb-206 + α.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app