Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein E: Straling en materie

Soorten ioniserende straling

Je beschrijft de bouw van een atoomkern met massagetal en atoomnummer, legt uit wat ioniserende straling is, onderscheidt alfa-, bèta- en gammastraling naar aard, lading, ioniserend en doordringend vermogen, en bepaalt met een absorptieproef welke straling een bron uitzendt.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een rookmelder aan het plafond, een röntgenfoto bij de tandarts, radon in de kelder: overal om je heen is ioniserende straling. Sommige soorten stopt een vel papier, andere gaan door een muur. Je leert waar de straling vandaan komt, hoe alfa, bèta en gamma verschillen, hoe ver ze komen en waarom een alfabron in je hand onschuldig is maar in je maag levensgevaarlijk.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Isotoopzelfde aantal protonen, ander aantal neutronen
Ionisereneen elektron uit een atoom slaan
Alfa (α)heliumkern, +2; papier stopt hem
Bèta (β⁻)elektron uit de kern, −1; aluminium stopt hem
Gamma (γ)foton, geen lading; lood maakt hem zwakker
Achtergrondstralingstraling die er altijd is, vooral uit de natuur
1Bouw van de atoomkern

Een atoom heeft een piepkleine kern met daaromheen een wolk van elektronen. De atoomkern bestaat uit positieve protonen en neutrale neutronen, samen nucleonen genoemd. Het aantal protonen heet het atoomnummer Z en bepaalt welk element het is. Het totaal aantal nucleonen is het massagetal A. Het aantal neutronen is dus A − Z: uraan-238 (Z = 92) heeft 146 neutronen.

Je noteert een kern als ᴬ_Z X, bijvoorbeeld ¹⁴₆C. Atomen van hetzelfde element met een ander aantal neutronen heten isotopen. Koolstof-12 en koolstof-14 hebben allebei 6 protonen, maar 6 en 8 neutronen.

6 protonen + 8 neutronen= 14 nucleonenprotonneutronC146massagetal Aatoomnummer Zneutronen: A - Z = 8
Een atoomkern bestaat uit protonen en neutronen. Linksboven het symbool staat het massagetal A (alle nucleonen), linksonder het atoomnummer Z (de protonen). Koolstof-12 en koolstof-14 hebben allebei 6 protonen: het zijn isotopen.
Onthoud: A boven, Z onder. Neutronen = A − Z. Isotopen: zelfde Z, andere A.
2Wat ioniserende straling is

Sommige kernen zijn instabiel. Zo'n kern valt vanzelf uit elkaar of verandert, en zendt daarbij straling uit. Een stof met zulke kernen is radioactief. De straling heeft genoeg energie om elektronen uit atomen los te slaan: ze is ioniserend. Er ontstaan dan ionen, en in een cel kan het DNA beschadigd raken.

Niet alle straling is ioniserend. Radiogolven, wifi, zichtbaar licht en infrarood kunnen geen elektronen losmaken. Röntgenstraling en gammastraling wel. Er is ook altijd een beetje straling om ons heen, de achtergrondstraling: vooral radon uit de bodem en bouwmaterialen, straling uit gesteenten, kosmische straling en stoffen in voedsel.

straling+vrij elektronpositief ioneen elektron losgeslagen = ionisatie
Ioniserende straling heeft genoeg energie om een elektron uit een atoom te slaan. Er ontstaan een positief ion en een vrij elektron. In een cel kunnen zo moleculen als DNA kapotgaan. Radiogolven, licht en infrarood kunnen dit niet.
Onthoud: ioniseren = elektron losslaan. Radioactieve straling komt uit instabiele kernen. Bestraling maakt je niet radioactief.
3Alfa, bèta en gamma

Er zijn drie soorten radioactieve straling. Alfastraling bestaat uit heliumkernen: 2 protonen en 2 neutronen, lading +2. Bètastraling (β⁻) bestaat uit snelle elektronen, lading −1. Dat elektron ontstaat in de kern, als een neutron verandert in een proton en een elektron. Gammastraling is elektromagnetische straling met veel energie: fotonen zonder lading en zonder massa.

Laat je de straling tussen twee geladen platen door gaan, dan zie je het verschil in lading. Alfa buigt een beetje af naar de negatieve plaat, bèta buigt sterk af naar de positieve plaat en gamma gaat rechtdoor.

bron+−α (+2, zwaar)β⁻ (−1, licht)γ (geen lading)alfa naar −, bèta naar +, gamma rechtdoor
Tussen twee geladen platen verraden de drie soorten straling hun lading. Alfa (heliumkern, +2) buigt een beetje af naar de negatieve plaat, bèta (elektron, −1) buigt sterk af naar de positieve plaat omdat hij zo licht is, gamma (foton) gaat rechtdoor.
Onthoud: α = heliumkern (+2), β⁻ = elektron (−1), γ = foton (0).
4Doordringend vermogen

Hoe ver straling door een stof komt, heet het doordringend vermogen. Alfa komt in lucht maar een paar centimeter ver en wordt door een vel papier of de buitenste laag van je huid tegengehouden. Bèta komt in lucht een paar meter ver; een paar millimeter aluminium houdt hem tegen. Gamma gaat door papier en aluminium heen. Een dikke laag lood of beton maakt gamma zwakker, maar nooit helemaal nul: elke laag houdt een deel tegen.

Daarom hangt een rookmelder met een alfabron zonder risico aan het plafond, en daarom gebruikt een papierfabriek bèta om de dikte van papier te meten: papier houdt bèta voor een deel tegen.

bronpapieraluminiumloodαβγzwakker
Het doordringend vermogen verschilt sterk. Een vel papier stopt alfa, een paar millimeter aluminium stopt bèta. Gamma wordt door lood alleen zwakker gemaakt: elke laag houdt een deel tegen, maar er komt altijd een beetje door.
Onthoud: papier stopt α, aluminium stopt β, lood verzwakt γ.
Examentip: bij een vraag welke bron geschikt is, kijk je naar wat de straling moet doen. Moet hij ergens doorheen en daarna gemeten worden, dan kies je straling die gedeeltelijk wordt tegengehouden. Moet hij juist niet ver komen, dan kies je alfa.
5Ioniserend vermogen en schade

Hoeveel ionen straling per millimeter maakt, heet het ioniserend vermogen. Alfa, groot en sterk geladen, maakt op een korte afstand heel veel ionen. Bèta maakt er minder, gamma het minst. Elke ionisatie kost energie, dus het verband is omgekeerd: groot ioniserend vermogen hoort bij een klein doordringend vermogen.

Daardoor is een alfabron buiten je lichaam vrij onschuldig: je huid houdt de straling tegen. Maar krijg je de stof binnen, door eten, drinken of inademen, dan geeft de alfastraling al zijn energie af aan levende cellen. In 2006 werd een oud-spion zo vergiftigd met polonium-210 in zijn thee. Daarom eet en drink je niet in een lab met open bronnen.

alfa−+−+−+−+−+kort, heel veel ionenbèta−+−+−+−+−+−+verder, minder ionengamma−+−+heel ver, af en toe een ion
Elke + en − is een paar ionen dat de straling maakt. Alfa heeft het grootste ioniserend vermogen: veel ionen op een korte afstand, en dan is zijn energie op. Gamma ioniseert weinig en komt daardoor heel ver. Groot ioniserend vermogen hoort bij een klein doordringend vermogen.
Onthoud: α ioniseert het sterkst en komt het minst ver. Buiten het lichaam onschuldig, binnen gevaarlijk.
6Straling herkennen met metingen

Met een geigerteller tel je ioniserende straling: elk deeltje of foton geeft een tik. Meet eerst een paar minuten zonder bron om de achtergrondstraling te kennen, en trek die van elke meting af. Meet de teller 600 tikken per minuut en is de achtergrond 30, dan komen er 570 van de bron.

Met een absorptieproef zoek je uit welke straling een onbekende bron uitzendt. Zet achter elkaar papier, aluminium en lood voor de teller. Daalt de telsnelheid sterk door het papier, dan is er alfa. Daalt hij door het aluminium, dan is er bèta. Blijft er daarna nog iets over dat pas door lood afneemt, dan is er gamma.

0300600900tikken per minuutgeen900papier420+ alu415lood30 = achtergrondpapier: −480 (α) alu: −5 (geen β) lood: rest (γ)
Een absorptieproef met een geigerteller. Papier haalt een groot deel weg: er is alfa. Aluminium verandert daarna bijna niets: er is geen bèta. Wat overblijft, verdwijnt pas met lood: gamma. Trek bij elke meting eerst de achtergrondstraling af.
Onthoud: eerst de achtergrond meten en aftrekken. Papier → α, aluminium → β, lood → γ.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Waaruit bestaat een atoomkern?

  1. Alleen protonen
  2. Protonen en elektronen
  3. Protonen en neutronen
  4. Neutronen en elektronen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alleen protonen? Alleen waterstof-1 heeft een kern van één proton. Alle andere kernen bevatten ook neutronen, die de kern bij elkaar helpen houden.
  • B: Koos je protonen en elektronen? De elektronen zitten niet in de kern, maar in de wolk eromheen. In de kern zitten naast protonen ook neutronen.
  • C (juist): Klopt: de kern bestaat uit positieve protonen en neutrale neutronen. Samen heten ze nucleonen. De elektronen bewegen in de elektronenwolk om de kern heen.
  • D: Koos je neutronen en elektronen? Zonder protonen heeft een kern geen positieve lading, en dan is het geen element. Elektronen horen buiten de kern.

Onthoud: Kern: p + n.

Een gezin laat in de kelder van hun huis de straling meten. Het meetbureau vindt een verhoogde hoeveelheid radon, een radioactief gas dat uit de bodem en uit beton en baksteen kan komen. Het advies is om de kelder goed te ventileren.

2. Waar komt het grootste deel van de achtergrondstraling in Nederland vandaan?

  1. Alleen van medische röntgenfoto's
  2. Kerncentrales in Nederland en België
  3. Mobiele telefoons en wifi
  4. Natuurlijke bronnen, zoals radon
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alleen röntgenfoto's? Medische straling telt wel mee, maar de natuurlijke achtergrond is er altijd, ook als je nooit naar het ziekenhuis gaat.
  • B: Koos je kerncentrales? Bij normaal bedrijf geven die maar een heel klein deel van de straling die je krijgt. De natuur levert veel meer.
  • C: Koos je telefoons en wifi? Die zenden radiogolven uit, en dat is geen ioniserende straling. Ze tellen niet mee in de achtergrondstraling.
  • D (juist): Klopt: het grootste deel komt uit de natuur: radongas uit de bodem en bouwmaterialen, straling uit gesteenten, kosmische straling en radioactieve stoffen in voedsel. Medische toepassingen zijn de grootste kunstmatige bron.

Onthoud: Achtergrond = vooral natuur.

In de atmosfeer ontstaat voortdurend een kleine hoeveelheid koolstof-14. Planten nemen het op via CO₂, samen met het veel vaker voorkomende koolstof-12. Archeologen gebruiken de verhouding tussen die twee om de ouderdom van hout en botten te bepalen.

3. Wat is het verschil tussen koolstof-12 en koolstof-14?

  1. Koolstof-14 heeft twee neutronen meer
  2. Koolstof-14 heeft twee protonen meer
  3. Koolstof-14 heeft twee elektronen meer
  4. Het zijn verschillende elementen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: beide hebben 6 protonen, anders waren het geen koolstofatomen. Koolstof-12 heeft 6 neutronen, koolstof-14 heeft er 8. Zulke varianten heten isotopen.
  • B: Koos je twee protonen meer? Met 8 protonen zou het zuurstof zijn. Het aantal protonen bepaalt het element en is bij isotopen gelijk.
  • C: Koos je elektronen? Een neutraal atoom heeft evenveel elektronen als protonen, dus bij beide 6. Het massagetal gaat over de kern.
  • D: Koos je verschillende elementen? Ze hebben hetzelfde atoomnummer, 6, en zijn dus allebei koolstof. Ze verschillen alleen in massa.

Onthoud: Isotopen: andere N, zelfde Z.

Een tandarts maakt een foto van je kies. Ze gaat de kamer uit en jij krijgt een loodschort om. Haar collega legt uit dat sommige soorten straling gevaarlijk zijn en andere niet, ook al heten ze allemaal straling, zoals de wifi in de wachtkamer en de warmte van de verwarming.

4. Welke van deze straling is ioniserend?

  1. Röntgenstraling
  2. Radiogolven van wifi
  3. Zichtbaar licht
  4. Infrarood
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: röntgenfotonen hebben genoeg energie om elektronen uit atomen los te maken. Daarom wordt het aantal röntgenfoto's beperkt en draagt een laborant een loodschort.
  • B: Koos je radiogolven? Die hebben een heel lage energie per foton. Ze kunnen een stof een beetje opwarmen, maar geen elektronen losmaken.
  • C: Koos je zichtbaar licht? De energie per foton is daarvoor te klein. Pas vanaf het ultraviolet wordt licht ioniserend.
  • D: Koos je infrarood? Dat voel je als warmte, maar het kan geen elektronen losmaken. Het is niet ioniserend.

Onthoud: Röntgen, gamma = ioniserend.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app