Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld
Elektrische veiligheid
Je legt uit wat kortsluiting en overbelasting zijn en rekent de stromen uit, beschrijft hoe een zekering of automaat, de randaarde en de aardlekschakelaar beveiligen, verklaart het gevaar van stroom door het lichaam met I = U / R en past veiligheidsregels toe bij het werken met het lichtnet.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Kortsluiting | fase en nul raken elkaar, R bijna 0, enorme stroom |
| Overbelasting | te veel apparaten op één groep |
| Zekering / automaat | schakelt af bij te grote stroom (bv. 16 A) |
| Randaarde | voert lekstroom van metalen behuizing af |
| Aardlekschakelaar | schakelt af bij 30 mA verschil fase/nul |
| Draadkleuren | fase bruin, nul blauw, aarde geel-groen |
Bij kortsluiting raken de fasedraad en de nuldraad elkaar zonder apparaat ertussen, bijvoorbeeld in een beschadigd snoer. De weerstand is dan bijna nul, dus de stroom enorm: met 0,10 Ω is dat 230 / 0,10 = 2300 A. De draden worden in een oogwenk gloeiend heet.
Bij overbelasting is er niets kapot, maar staan er te veel apparaten tegelijk aan op één groep. Ze staan parallel, dus hun stromen tellen op. Wordt de som groter dan de draden aankunnen, dan worden de draden in de muur langzaam te warm, met kans op brand.
Elke groep in de meterkast heeft een zekering of installatieautomaat. Die schakelt de groep af als de stroom groter wordt dan toegestaan, meestal 16 A. Een ouderwetse smeltzekering heeft een dun draadje dat doorsmelt; een automaat kun je na het afschakelen weer omzetten.
De zekering zit in de fasedraad, zodat het apparaat na afschakelen spanningsloos is. Hij is afgestemd op de draden in de muur: vervang je een automaat van 16 A door een van 25 A, dan kunnen de draden te heet worden voordat hij afschakelt. Reken bij twijfel na: een waterkoker (9,6 A) en een wasmachine (8,7 A) samen zijn al 18 A.
Apparaten met een metalen behuizing, zoals een wasmachine, hebben een stekker met randaarde. De aarddraad verbindt de behuizing met de aarde. Raakt een losgeraakte fasedraad de behuizing, dan loopt de stroom via de aarddraad weg en schakelt de beveiliging af. De behuizing blijft daardoor veilig om aan te raken.
Apparaten met een kunststof behuizing zijn vaak dubbel geïsoleerd, te herkennen aan een vierkant in een vierkant. Er zitten geen aanraakbare metalen delen aan die onder spanning kunnen komen, dus een aarddraad is niet nodig. Een telefoonlader heeft daarom een platte stekker.
Een aardlekschakelaar vergelijkt de stroom die door de fasedraad heen gaat met de stroom die door de nuldraad terugkomt. Normaal zijn die precies gelijk. Lekt er stroom weg naar de aarde, via een kapot apparaat of via iemands lichaam, dan ontstaat er een verschil. Bij 30 mA schakelt hij binnen ongeveer 0,03 s af.
Daarom beschermt de aardlekschakelaar mensen, en de automaat niet. Een klusser die een fasedraad en een geaarde waterleiding vastpakt, krijgt bij 2000 Ω lichaamsweerstand 0,12 A door zijn lichaam. Dat is veel te weinig voor een automaat van 16 A, maar ruim boven de 30 mA van de aardlekschakelaar. Met de testknop controleer je of hij werkt.
Hoe gevaarlijk een schok is, hangt af van de stroom door je lichaam, de weg die hij neemt en hoe lang hij duurt. Al vanaf ongeveer 30 mA kan je hart uit zijn ritme raken, vooral als de stroom van hand naar hand of van hand naar voet gaat. De stroom volgt uit I = U / R: droge huid heeft zo'n 100 kΩ, natte huid maar 1 kΩ.
Bij 230 V geeft natte huid dus 230 mA, levensgevaarlijk; 12 V geeft hooguit 12 mA en is veilig. Gevaar ontstaat alleen bij een spanningsverschil over je lichaam. Een vogel op één hoogspanningsdraad heeft geen spanningsverschil over zich; iemand die met een ladder op de grond de draad raakt, wel.
In een Nederlandse installatie is de fasedraad bruin, de nuldraad blauw en de aarddraad geel-groen. Schakel voor klussen aan een lamp of stopcontact altijd de groep in de meterkast uit: de lichtschakelaar alleen is niet genoeg. Blijft iemand aan een draad vastzitten, schakel dan eerst de stroom uit en raak de persoon pas daarna aan.
Sluit zware apparaten niet allemaal via stekkerdozen op één stopcontact aan. Hun stromen tellen op in het eerste snoer: een kachel, föhn en waterkoker samen trekken 26 A, terwijl 16 A is toegestaan. Snoer en stopcontact worden dan te heet.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wanneer is er sprake van kortsluiting?
- de spanning van het lichtnet valt weg
- er staan te veel apparaten tegelijk aan op één groep
- de stroom gaat buiten het apparaat om
- een lamp is doorgebrand
Antwoord en uitleg
- A: Koos je spanning die wegvalt? Dat is een stroomstoring. Bij kortsluiting is de spanning er wel; de stroom wordt juist veel te groot.
- B: Koos je te veel apparaten? Dat heet overbelasting. Dan is de stroom ook te groot, maar loopt hij gewoon door de apparaten.
- C (juist): Klopt: bij kortsluiting raken de fasedraad en de nuldraad elkaar direct, of via iets met heel weinig weerstand. Dan wordt de stroom enorm groot, omdat I = U / R en R bijna nul is.
- D: Koos je een doorgebrande lamp? Dan is de kring onderbroken en loopt er juist geen stroom. Kortsluiting is het tegenovergestelde.
Onthoud: Weerstand bijna nul.
2. Waarom is overbelasting van een groep gevaarlijk?
- de spanning in het stopcontact wordt te hoog
- de draden in de muur worden te warm
- de apparaten krijgen te weinig stroom
- de aardlekschakelaar gaat stuk
Antwoord en uitleg
- A: Koos je te hoge spanning? De spanning blijft 230 V, hoeveel je ook aansluit. Wat toeneemt, is de stroom.
- B (juist): Klopt: hoe meer apparaten parallel aanstaan, hoe groter de stroom door de draden van die groep. Bij een te grote stroom worden de draden in de muur zo warm dat de isolatie kan smelten en er brand kan ontstaan.
- C: Koos je te weinig stroom? Elk apparaat krijgt de stroom die het nodig heeft. Samen worden die stromen te groot voor de draden.
- D: Koos je de aardlekschakelaar? Die reageert op een lekstroom, niet op overbelasting. Het gevaar van overbelasting is warmte in de draden.
Onthoud: Draden worden heet.
Een stofzuigersnoer is beschadigd geraakt doordat er een deur op dichtviel. De koperdraden van de fase en de nul raken elkaar nu direct. De weerstand van de draden vanaf de meterkast tot aan de beschadiging is samen 0,10 Ω. Het lichtnet heeft 230 V.
3. Hoe groot wordt de stroom bij de kortsluiting in de kapotte snoer?
- 2300 A
- 23 A
- 230 A
- 0,10 A
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de weerstand van de draden tot aan de kortsluiting is maar 0,10 Ω. I = U / R = 230 / 0,10 = 2300 A. Zo'n stroom maakt de draden in een fractie van een seconde gloeiend heet, als de zekering niet ingrijpt.
- B: Koos je 23 A? Dan heb je met 10 Ω gerekend. De weerstand bij kortsluiting is maar 0,10 Ω.
- C: Koos je 230 A? Dan heb je met 1,0 Ω gerekend in plaats van met 0,10 Ω. Deel 230 door 0,10, dan wordt het tien keer zoveel.
- D: Koos je 0,10 A? Dan heb je de weerstand als stroom genomen. I = U / R = 230 / 0,10.
Onthoud: Kleine R, enorme I.
Op één groep van 230 V met een automaat van 16 A zijn aangesloten: een waterkoker van 2200 W, een wasmachine van 2000 W, een magnetron van 1300 W en een koelkast van 300 W. De bewoner wil weten wat hij tegelijk kan gebruiken.
4. Welke apparaten kan de bewoner tegelijk op de groep van 16 A aanzetten zonder dat de automaat uitschakelt?
- waterkoker en wasmachine
- waterkoker en koelkast
- waterkoker, magnetron en koelkast
- alle vier tegelijk
Antwoord en uitleg
- A: Koos je waterkoker en wasmachine? Samen 9,6 + 8,7 = 18,3 A. Dat is meer dan 16 A, dus de automaat schakelt uit.
- B (juist): Klopt: waterkoker 2200 / 230 = 9,6 A en koelkast 300 / 230 = 1,3 A: samen 10,9 A, onder 16 A. Waterkoker en wasmachine samen zijn 9,6 + 8,7 = 18,3 A: te veel.
- C: Koos je waterkoker, magnetron en koelkast? Samen 9,6 + 5,7 + 1,3 = 16,6 A. Dat is net iets meer dan 16 A, dus de automaat schakelt na een tijdje uit.
- D: Koos je alle vier? Samen is dat 9,6 + 8,7 + 5,7 + 1,3 = 25 A. Veel meer dan 16 A.
Onthoud: Tel de stromen op.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Geleiders, isolatoren en sensorenJe verklaart geleiden met vrije ladingdragers (elektronen en ionen), onderscheidt geleiders, isolatoren en halfgeleiders, herkent ohmse en…
- Soorten ioniserende stralingJe beschrijft de bouw van een atoomkern met massagetal en atoomnummer, legt uit wat ioniserende straling is, onderscheidt alfa-, bèta- en…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app