Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld

Geleiders, isolatoren en sensoren

Je verklaart geleiden met vrije ladingdragers (elektronen en ionen), onderscheidt geleiders, isolatoren en halfgeleiders, herkent ohmse en niet-ohmse onderdelen, gebruikt een LDR en een NTC als sensor in een spanningsdeler en legt uit hoe een diode en een led werken, met drempelspanning en voorschakelweerstand.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een straatlamp die vanzelf aangaat als het donker wordt, een koortsthermometer, een led die alleen in één richting brandt: dat werkt met sensoren en onderdelen van halfgeleiders. Je leert waarom de ene stof geleidt en de andere niet, wat vrije ladingdragers zijn, en hoe een LDR, een NTC, een diode en een led werken.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Geleider / isolatorveel / geen vrije ladingdragers
Halfgeleiderertussen, bv. silicium; reageert op licht en warmte
LDRmeer licht: kleinere weerstand
NTCwarmer: kleinere weerstand
Diodestroom in één richting (doorlaat / sper)
Leddiode die licht geeft, drempelspanning ~2 V
1Geleiders, isolatoren en halfgeleiders

Een geleider, zoals koper, aluminium of grafiet, laat stroom goed door. Een isolator, zoals kunststof, rubber, glas en porselein, laat vrijwel geen stroom door; daarom hangen hoogspanningsdraden aan glazen of porseleinen schijven. Een halfgeleider, zoals silicium, zit ertussenin.

Het bijzondere van een halfgeleider is dat zijn weerstand sterk verandert met licht en temperatuur. Daarom worden sensoren, diodes, zonnecellen en chips van halfgeleiders gemaakt. De weerstand van koper verandert juist nauwelijks, en dat maakt koper geschikt voor draden, maar niet als sensor.

metaalveel vrije elektronenhalfgeleidereen paar, meer bij lichtisolatorgeen vrije ladingengeleidersiliciumkunststoflicht of warmte: meer ladingen
Hoe goed een stof geleidt, hangt af van het aantal vrije ladingdragers. Een metaal heeft er heel veel, een isolator geen. Een halfgeleider zoals silicium zit ertussen: licht of warmte maakt extra ladingen vrij. Daardoor verandert zijn weerstand sterk, en dat maakt hem geschikt als sensor.
Onthoud: geleider: metalen, grafiet. Isolator: kunststof, glas. Halfgeleider: silicium, met een weerstand die reageert op licht en warmte.
2Vrije ladingdragers

Een stof geleidt als er vrije ladingdragers in zitten: geladen deeltjes die kunnen bewegen. In metalen zijn dat vrije elektronen. In vloeistoffen zijn het ionen: opgelost zout valt uiteen in positieve en negatieve ionen, en daarom geleidt zout water wel en gedestilleerd water bijna niet.

Wordt een metalen draad warmer, dan trillen de atoomresten harder en botsen de vrije elektronen er vaker tegenaan. De weerstand neemt dan toe. Een gloeidraad heeft koud 35 Ω en heet zo'n 480 Ω. In een halfgeleider maakt warmte juist extra ladingdragers vrij.

−+++++−−−−zout water: vrije ionen geleidenCl⁻Na⁺
In een vloeistof zijn de ladingdragers ionen. Opgelost zout valt uiteen in positieve en negatieve ionen, die naar de elektroden bewegen: zo loopt er stroom door zout water. Gedestilleerd water bevat bijna geen ionen en geleidt nauwelijks. In een metaal zijn het de vrije elektronen.
Onthoud: metaal: vrije elektronen; vloeistof: ionen. Metaal warmer: meer weerstand.
3Ohms versus niet-ohms

Een ohms onderdeel heeft een constante weerstand: de (I,U)-grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. Bij niet-ohmse onderdelen verandert de weerstand, en is de grafiek krom. Een gloeilamp krijgt meer weerstand als hij heet wordt, een NTC minder.

Een diode is sterk niet ohms. In de sperrichting loopt er vrijwel geen stroom, en in de doorlaatrichting pas boven de drempelspanning, daarna heel veel. Een meting aan een led laat zien: bij 1,5 V geen stroom, bij 2,0 V een weerstand van 2,2 kΩ, bij 2,2 V nog maar 100 Ω.

-1001020304050-1-0,500,51U (V)I (mA)weerstand 50 Ωdiodedrempel 0,6 V
Een ohmse weerstand geeft een rechte lijn door de oorsprong. Een diode laat in de sperrichting (negatieve spanning) niets door, en in de doorlaatrichting pas boven zijn drempelspanning, hier 0,6 V; daarna stijgt de stroom heel steil. De weerstand van een diode is dus helemaal niet constant.
Onthoud: rechte lijn door de oorsprong = ohms. Krom = niet ohms; reken R per meetpunt uit.
4LDR: lichtsensor

Een LDR (light dependent resistor) is een weerstand van een halfgeleider waarvan de weerstand afhangt van het licht. Hoe meer licht, hoe kleiner de weerstand: van ongeveer 100 kΩ in het donker tot een paar honderd ohm in fel licht. Op 5,0 V gaat er dan in het donker 50 μA en in fel licht 25 mA door.

In een schemerschakelaar staat de LDR in serie met een vaste weerstand: een spanningsdeler. Wordt het donker, dan wordt de LDR groot en krijgt hij een groter deel van de spanning. Overdag staat er met 1 kΩ en 10 kΩ maar 0,45 V over de LDR; 's nachts zoveel meer dat de lamp aangaat.

020406080100120020406080100licht (lux)R (kΩ)donker: 100 kΩschemer: 10 kΩ2 kΩ
Een LDR is een lichtgevoelige weerstand van een halfgeleider. In het donker is zijn weerstand groot, ongeveer 100 kΩ. Licht maakt extra ladingen vrij, en in fel licht zakt de weerstand naar enkele honderden ohm. Een schemerschakelaar gebruikt dat om de lamp aan te zetten.
Onthoud: LDR: meer licht, kleinere weerstand. In een spanningsdeler: donker geeft meer spanning over de LDR.
Examentip: bij een sensor in een spanningsdeler vraag je je steeds af: wordt de sensor groter of kleiner? De grootste weerstand krijgt het grootste deel van de spanning. Let goed op over welke weerstand de spanning wordt gemeten.
5NTC: temperatuursensor

Een NTC (negatieve temperatuurcoëfficiënt) is een weerstand waarvan de waarde daalt als hij warmer wordt. Met een ijklijn maak je er een thermometer van: meet de weerstand met R = U / I en lees de temperatuur af. Een koortsthermometer doet precies dat, met een chip die de weerstand omrekent.

In een brandalarm staat een NTC in serie met een vaste weerstand. Wordt het warmer, dan daalt de weerstand van de NTC en schuift de spanning naar de vaste weerstand. Komt die spanning boven een grens, dan gaat de zoemer af.

051015202530020406080100temperatuur (°C)R (kΩ)20 °C: 12 kΩ40 °C: 5,0 kΩ
Bij een NTC-weerstand, een temperatuursensor, daalt de weerstand als de temperatuur stijgt. Met deze ijklijn maak je er een thermometer van: meet de weerstand met R = U / I en lees de temperatuur af. Gemeten 5,0 kΩ betekent 40 °C.
Onthoud: NTC: warmer, kleinere weerstand. Weerstand meten, temperatuur aflezen in de ijklijn.
6Diode en led

Een diode laat stroom maar in één richting door, de doorlaatrichting. In de sperrichting houdt hij de stroom tegen; een lampje in serie blijft dan uit. In een wisselstroomkring laat een diode alleen de halve periodes in één richting door. Zo begint het gelijkrichten in een adapter.

Een led is een diode die licht geeft. Hij brandt pas boven zijn drempelspanning, voor een rode led ongeveer 2 V: op één penlite van 1,5 V gebeurt niets. Boven de drempelspanning heeft een led nauwelijks weerstand, dus zet je er een voorschakelweerstand in serie bij. Een witte led van 2,4 V en 80 mA op 12 V krijgt (12 − 2,4) / 0,080 = 120 Ω.

doorlaatrichtingled brandtsperrichtinggeen stroom
Een diode laat de stroom maar in één richting door, de doorlaatrichting; in de sperrichting houdt hij de stroom tegen. Een led is een diode die licht geeft. Boven zijn drempelspanning heeft hij nauwelijks weerstand, daarom staat er altijd een voorschakelweerstand in serie.
Onthoud: diode: één richting. Led: diode met licht, drempelspanning, altijd een voorschakelweerstand.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een halfgeleider?

  1. een metaal dat de helft van de stroom tegenhoudt
  2. een draad die maar half zo dik is
  3. een stof die tussen geleider en isolator in zit
  4. een isolator die alleen bij wisselstroom geleidt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je een metaal dat de helft tegenhoudt? Metalen zijn goede geleiders. Halfgeleiders zijn andere stoffen, zoals silicium en germanium.
  • B: Koos je een halve draad? Dikte heeft niets met het begrip halfgeleider te maken. Het gaat om het materiaal en hoeveel vrije ladingen het heeft.
  • C (juist): Klopt: een halfgeleider, zoals silicium, geleidt slechter dan een metaal maar beter dan een isolator. Hoe goed hij geleidt, hangt sterk af van temperatuur, licht en toegevoegde stoffen. Daarom worden sensoren en chips ervan gemaakt.
  • D: Koos je alleen bij wisselstroom? Een halfgeleider geleidt bij gelijkstroom en wisselstroom. Hoe goed hangt af van temperatuur, licht en de samenstelling.

Onthoud: Tussen geleider en isolator.

2. Waarom worden sensoren van halfgeleiders gemaakt en niet van koper?

  1. koper geleidt helemaal geen stroom
  2. de weerstand reageert sterk op licht of warmte
  3. halfgeleiders zijn altijd veel goedkoper dan koper
  4. een halfgeleider levert zelf spanning
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dat koper niet geleidt? Koper geleidt juist heel goed. Het probleem is dat zijn weerstand bijna niet reageert op licht of temperatuur.
  • B (juist): Klopt: bij een halfgeleider maakt licht of warmte extra ladingen vrij, waardoor de weerstand sterk verandert. Die verandering kun je meten. De weerstand van koper verandert nauwelijks, dus koper is geen goede sensor.
  • C: Koos je altijd goedkoper? De prijs is niet de reden. Het gaat erom dat de weerstand duidelijk verandert, zodat je er iets mee kunt meten.
  • D: Koos je zelf spanning leveren? Een LDR of NTC levert geen spanning; je moet er een spanning op zetten en de stroom of spanning meten.

Onthoud: Weerstand reageert sterk.

Een leerling meet de weerstand van een gloeidraad. Koud, bij kamertemperatuur, is die 35 Ω. Als de lamp brandt en de draad 2500 °C is, berekent hij uit spanning en stroom een weerstand van ongeveer 480 Ω. Hij vraagt zich af waar dat grote verschil vandaan komt.

3. Waarom neemt de weerstand van een metalen draad toe als hij warmer wordt?

  1. warmte maakt de draad dunner
  2. er komen minder vrije elektronen in het metaal
  3. de atomen trillen harder, dus meer botsingen
  4. de spanning over de draad wordt kleiner
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dunner? Een draad zet juist een heel klein beetje uit bij verwarmen. Dat effect is veel te klein om de weerstandstoename te verklaren.
  • B: Koos je minder vrije elektronen? In een metaal blijft het aantal vrije elektronen vrijwel gelijk. Ze worden alleen vaker afgeremd.
  • C (juist): Klopt: bij een hogere temperatuur trillen de atoomresten in het metaal harder. De vrije elektronen botsen er vaker tegenaan en worden meer afgeremd. Daardoor neemt de weerstand toe.
  • D: Koos je kleinere spanning? De spanning bepaal je zelf met de bron. De weerstand verandert door wat er in het metaal gebeurt.

Onthoud: Harder trillende atomen.

In een automatische straatlamp staat een LDR in serie met een vaste weerstand van 10 kΩ op een spanning van 5,0 V. Een schakeling meet de spanning over de LDR en zet de lamp aan zodra die spanning boven de 3,0 V komt. Overdag heeft de LDR een weerstand van ongeveer 1 kΩ.

4. Wat gebeurt er met de spanning over de LDR in de lichtschakeling als het donker wordt?

  1. die wordt kleiner
  2. die wordt groter
  3. die blijft 2,5 V
  4. die wordt nul
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je kleiner? Dat gebeurt als het lichter wordt: dan neemt de weerstand van de LDR af en krijgt hij een kleiner deel van de spanning.
  • B (juist): Klopt: de LDR staat in serie met een vaste weerstand. In het donker wordt de weerstand van de LDR veel groter, en in een spanningsdeler krijgt de grootste weerstand het grootste deel van de spanning. Die stijgende spanning zet de straatlamp aan.
  • C: Koos je 2,5 V? Dat zou alleen gelden als de LDR precies even groot is als de vaste weerstand. In het donker is hij veel groter.
  • D: Koos je nul? De LDR wordt in het donker juist een grote weerstand. Dan staat er bijna de hele spanning over.

Onthoud: Grotere R, meer spanning.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app