Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld

Vermogen en energie

Je rekent met elektrisch vermogen (P = U · I) en energie (E = P · t), werkt met watt, joule en kilowattuur, berekent energiekosten en terugverdientijd, gebruikt rendement om zuinigheid te vergelijken en schrijft formules om, ook in combinatie met de wet van Ohm.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een waterkoker van 2000 W, een ledlamp van 8 W, een stroomrekening in kWh: hoeveel energie een apparaat gebruikt en wat dat kost, bereken je met vermogen en energie. Je leert rekenen met P = U · I en E = P · t, de eenheden watt, joule en kilowattuur, energiekosten, rendement en het omschrijven van formules.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
VermogenP = U · I, in watt (W = J/s)
EnergieE = P · t, in joule of kWh
Kilowattuur1 kWh = 3,6 · 10⁶ J
Kostenenergie in kWh × prijs per kWh
Rendementη = P_nuttig / P_totaal
OmschrijvenI = P / U, U = P / I, t = E / P
1Vermogen: P = U · I

Het elektrisch vermogen is de energie die een apparaat per seconde omzet: P = U · I, in watt. Spanning is energie per coulomb, stroom is coulombs per seconde; vermenigvuldig je ze, dan krijg je joule per seconde. Een föhn op 230 V die 7,0 A trekt, heeft een vermogen van 1,6 kW.

Op het typeplaatje van een apparaat staan meestal de spanning en het vermogen. Daaruit reken je de stroom uit: een lamp van 60 W op 230 V trekt 60 / 230 = 0,26 A, een oven van 3,0 kW al 13 A.

CCCCCCCI = 7,0 A: elke seconde 7,0 coulombelke coulomb geeft 230 J af (U = 230 V)P = U · I = 230 × 7,0= 1610 J per seconde = 1,6 kWföhn op het lichtnet
Vermogen is de energie per seconde. Spanning is energie per coulomb en stroom is coulomb per seconde; samen geeft dat P = U · I, in watt. Een föhn op 230 V die 7,0 A trekt, zet elke seconde 1610 J om.
Onthoud: P = U · I in watt. Vermogen = energie per seconde.
2Energie: E = P · t

Hoeveel energie een apparaat omzet, hangt af van het vermogen én van de tijd: E = P · t. Met P in watt en t in seconden krijg je joule: een waterkoker van 2000 W zet in 180 s 3,6 · 10⁵ J om. Met P in kilowatt en t in uren krijg je kilowattuur: een stofzuiger van 1,8 kW gebruikt in een kwartier 0,45 kWh.

Ook apparaten op stand-by gebruiken energie. 30 W lijkt weinig, maar een jaar lang dag en nacht is 0,030 kW × 8760 h = 263 kWh.

01002003004000306090120150180t (s)E (kJ)waterkoker 2000 Wlamp 60 W90 s: 180 kJ
Energie is vermogen maal tijd: E = P · t. Hoe groter het vermogen, hoe steiler de lijn. Een waterkoker van 2000 W zet in 3 minuten 360 kJ om; een lamp van 60 W doet daar bijna een uur over. Voor joule reken je met watt en seconden.
Onthoud: E = P · t. W × s = J, kW × h = kWh. Een jaar heeft 8760 uur.
3Eenheden: watt, joule en kWh

De watt is de eenheid van vermogen, de joule die van energie. Voor elektriciteit in huis gebruik je de kilowattuur: de energie die een vermogen van 1 kW in een uur omzet. 1 kWh = 1000 W × 3600 s = 3,6 · 10⁶ J = 3,6 MJ. Omgekeerd is 18 MJ precies 5,0 kWh.

De energieleverancier rekent in kWh omdat de getallen dan handig blijven: een gezin gebruikt zo'n 2500 kWh per jaar, terwijl dat in joule 9 · 10⁹ J zou zijn. Let op: kW is vermogen, kWh is energie.

1 Jappel 1 m optillen1 kJéén trede op de trap3,6 MJ = 1 kWhwaterkoker 30 min2500 kWhhuis, een jaar× 1000: J → kJ → MJ → GJ1 kWh = 1000 W × 3600 s = 3,6 · 10⁶ Jenergie: van klein naar groot
Joule is de basiseenheid van energie, maar voor elektriciteit in huis gebruik je de kilowattuur: de energie van 1 kW gedurende een uur, 3,6 MJ. Een jaarverbruik van 2500 kWh is in joule een onhandig groot getal: 9 · 10⁹ J. De watt is géén energie, maar vermogen.
Onthoud: W = vermogen, J en kWh = energie. 1 kWh = 3,6 MJ.
4Energiekosten berekenen

Je betaalt voor energie, niet voor vermogen. Reken eerst de energie uit in kWh met E = P · t (P in kW, t in uren) en vermenigvuldig met de prijs per kWh. Een tv van 120 W die 4,0 uur per dag aanstaat, gebruikt 0,12 × 4,0 = 0,48 kWh en kost bij 0,30 euro per kWh 0,14 euro per dag.

Zuinige apparaten kosten bij aankoop vaak meer, maar besparen daarna elk jaar. De terugverdientijd is de extra aankoopprijs gedeeld door de besparing per jaar: een koelkast van 600 euro die 72 euro per jaar bespaart, heeft zich na 8,3 jaar terugverdiend.

040080012001600024681012jarentotale kosten (euro)oude koelkastnieuwe koelkast8,3 jaar
Een zuinige koelkast kost eerst geld: 600 euro. Daarna bespaart hij elk jaar 72 euro aan stroom. De lijnen van de totale kosten snijden elkaar na 600 / 72 = 8,3 jaar: de terugverdientijd. Pas daarna is de nieuwe koelkast goedkoper.
Onthoud: kosten = E (kWh) × prijs. Terugverdientijd = extra kosten / besparing per jaar.
Examentip: de meeste fouten bij kostenopgaven zitten in de eenheden. Zet watt om naar kilowatt en minuten naar uren vóórdat je vermenigvuldigt. 120 W is 0,12 kW, een kwartier is 0,25 h.
5Warmteverlies en zuinigheid

Geen apparaat zet alle elektrische energie om in nuttige energie: een deel wordt warmte. Het rendement is het nuttige deel: η = P_nuttig / P_totaal. Een gloeilamp zet maar 5% om in licht, een ledlamp ongeveer 40%. Voor hetzelfde licht heb je dan 8 W nodig in plaats van 60 W.

Ook een adapter of een motor wordt warm. De motor van een elektrische fiets krijgt 36 V × 6,9 A = 250 W en levert 200 W aan het wiel: een rendement van 80%. De rest is warmteverlies. Zuinig zijn betekent: zo min mogelijk energie verliezen aan warmte die je niet nodig hebt.

gloeilamp 60 Wlicht 3 Wwarmte 57 Wled 8 Wlicht 3 Wwarmte 5 Wzelfde licht: led 87% minder energie
Een gloeilamp zet maar 5% van de energie om in licht; de rest is warmteverlies. Een ledlamp geeft hetzelfde licht met 8 W in plaats van 60 W. Wie in 1000 branduren overstapt, bespaart (60 − 8) × 1000 Wh = 52 kWh.
Onthoud: η = nuttig / totaal, altijd onder 100%. Zuinig = weinig warmteverlies.
6Formules omschrijven

Vaak moet je een formule omschrijven naar de grootheid die je zoekt. Uit P = U · I volgt I = P / U en U = P / I. Uit E = P · t volgt t = E / P: een lamp van 5,0 W brandt op een accu van 60 Wh 12 uur. Op een apparaat met 1150 W en 5,0 A staat dus 230 V.

Je kunt formules ook combineren. Met P = U · I en R = U / I vind je de weerstand van een waterkoker van 2000 W op 230 V: I = 8,7 A en R = 26 Ω, of in één keer R = U² / P. Daaruit volgt ook dat het vermogen bij een vaste weerstand met het kwadraat van de spanning groeit: op de halve spanning levert een apparaat maar een kwart van zijn vermogen.

0200400600800100012001400050100150200250U (V)P (W)115 V: 300 W230 V: 1200 W
Bij een vaste weerstand groeit het vermogen met het kwadraat van de spanning: P = U · I = U² / R. Halveer je de spanning, dan halveert ook de stroom en wordt het vermogen een kwart. Een haardroger van 1200 W op 230 V levert op 115 V maar 300 W.
Onthoud: I = P / U, U = P / I, t = E / P. Vaste weerstand: halve spanning, kwart vermogen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Met welke formule bereken je het elektrisch vermogen van een apparaat?

  1. P = I / U
  2. P = U / I
  3. P = U · I
  4. P = U · I · t
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je P = I / U? Dat is het omgekeerde van de weerstand. Vermogen groeit met zowel spanning als stroom, dus vermenigvuldig ze.
  • B: Koos je P = U / I? Dat is de weerstand, R = U / I, in ohm. Vermogen is een product van spanning en stroom.
  • C (juist): Klopt: het elektrisch vermogen is spanning maal stroomsterkte, P = U · I. Elke coulomb geeft U joule af, en er komen I coulomb per seconde langs: samen U · I joule per seconde.
  • D: Koos je P = U · I · t? Dat is de energie die in een tijd t wordt omgezet, in joule. Vermogen is energie per seconde, dus zonder de tijd.

Onthoud: P = U · I.

2. Een föhn op 230 V trekt een stroom van 7,0 A. Hoe groot is zijn vermogen?

  1. 32,9 W
  2. 1,6 kW
  3. 237 W
  4. 16 kW
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 32,9 W? Dan heb je 230 door 7,0 gedeeld. Dat is de weerstand in ohm, niet het vermogen.
  • B (juist): Klopt: P = U · I = 230 × 7,0 = 1610 W = 1,6 kW.
  • C: Koos je 237 W? Dan heb je spanning en stroom opgeteld. Vermenigvuldig ze met elkaar.
  • D: Koos je 16 kW? Dan staat de komma verkeerd. 230 × 7,0 = 1610 W, dus 1,6 kW.

Onthoud: P = U · I.

Een thuislader voor een elektrische auto werkt met drie fasen van 400 V en een stroom van 16 A per fase. Voor zo'n driefasenaansluiting geldt P = U · I · 1,73. De eigenaar wil weten welk vermogen de lader levert.

3. Welk vermogen levert de laadpaal aan de auto?

  1. 6,4 kW
  2. 400 V
  3. 16 A
  4. 11 kW
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 6,4 kW? Dan heb je 400 × 16 gedaan en de factor voor drie fasen vergeten. De opgave geeft die factor 1,73.
  • B: Koos je 400 V? Dat is de spanning, geen vermogen. Vermogen druk je uit in watt.
  • C: Koos je 16 A? Dat is de stroom per fase. Het vermogen volgt uit spanning en stroom samen.
  • D (juist): Klopt: een laadpaal met drie fasen levert P = 400 × 16 × 1,73 = 11 · 10³ W = 11 kW. Dat staat ook vaak op de paal: 11 kW.

Onthoud: Gebruik de gegeven formule.

Een waterkoker van 2000 W brengt een liter water in 3 minuten aan de kook. Een leerling wil weten hoeveel elektrische energie de waterkoker daarbij gebruikt, in joule.

4. Hoeveel energie in joule zet de waterkoker om tijdens het koken?

  1. 3,6 · 10⁵ J
  2. 6,0 kJ
  3. 360 J
  4. 3,6 · 10⁸ J
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 3 min = 180 s. E = P · t = 2000 W × 180 s = 3,6 · 10⁵ J.
  • B: Koos je 6,0 kJ? Dan heb je 2000 × 3 gedaan, met minuten. Voor joule moet de tijd in seconden.
  • C: Koos je 360 J? Dan heb je met 2,0 W of een factor duizend te weinig gerekend. Het vermogen is 2000 W.
  • D: Koos je 3,6 · 10⁸ J? Dan heb je met milliseconden of een factor duizend te veel gerekend. 2000 × 180 = 360 000 J.

Onthoud: Joule: watt × seconde.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app