Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld

Serie- en parallelschakeling

Je herkent serie- en parallelschakelingen, past de regels voor stroom, spanning en totale weerstand toe (ook bij gemengde schakelingen), voorspelt wat er gebeurt als een onderdeel kapotgaat of erbij komt, en plaatst schakelaars zodat ze doen wat de opdracht vraagt.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom gaan alle lampjes van een oude kerstslinger uit als er één kapot is, terwijl de lampen in je huis gewoon blijven branden? Dat komt door het verschil tussen een serieschakeling en een parallelschakeling. Je leert hoe stroom, spanning en weerstand zich in beide gedragen, wat er gebeurt als een onderdeel kapotgaat en waar je een schakelaar plaatst.
Begrippenlijst
BegripSerieParallel
Stroomoveral gelijkI = I₁ + I₂
SpanningU = U₁ + U₂overal gelijk
WeerstandR = R₁ + R₂1/R = 1/R₁ + 1/R₂
Eén kapotalles uitrest blijft branden
Extra onderdeelminder stroommeer stroom
1Serie versus parallel

In een serieschakeling staan de onderdelen achter elkaar in één kring. De stroom heeft maar één weg en gaat door alle onderdelen. In een parallelschakeling zit elk onderdeel in een eigen tak tussen dezelfde twee punten; de stroom splitst zich bij een knooppunt.

In huis zijn lampen en stopcontacten parallel geschakeld. Elk apparaat krijgt dan de volle 230 V en werkt los van de andere: je kunt een lamp uitzetten zonder dat de koelkast stopt. Hoe een schakeling getekend is, maakt niet uit; het gaat erom of de stroom één weg heeft of zich kan verdelen.

serieparalleléén wegeigen tak per lampjestroom overal gelijkspanning overal gelijk
In een serieschakeling staan de onderdelen achter elkaar in één kring: de stroom heeft één weg. In een parallelschakeling heeft elk onderdeel een eigen tak tussen dezelfde twee punten. In huis is alles parallel geschakeld, zodat elk apparaat 230 V krijgt.
Onthoud: serie = één weg voor de stroom. Parallel = een eigen tak per onderdeel, tussen dezelfde twee punten.
2Stroom in serie en parallel

In serie is de stroom overal gelijk: er gaat geen lading verloren en er is maar één weg. Meet je voor het eerste lampje 0,15 A, dan meet je ook na het laatste 0,15 A.

Parallel verdeelt de stroom zich over de takken, en de hoofdstroom is de som: I = I₁ + I₂ + .... Elke extra tak trekt extra stroom. Daarom wordt de stroom door een groep in huis groter als je meer apparaten aanzet: een waterkoker, magnetron en koelkast trekken samen 16 A.

230 V tussen de twee dradenzekering 16 Awaterkoker8,7 Amagnetron5,2 Akoelkast2,2 A16 AI = 8,7 + 5,2 + 2,2 = 16 A
In een parallelschakeling krijgt elke tak zijn eigen stroom, en de hoofdstroom is de som van de takstromen. Een waterkoker, magnetron en koelkast op één groep trekken samen 16 A. Zet je er nog iets bij, dan wordt de stroom te groot en springt de zekering.
Onthoud: serie: I overal gelijk. Parallel: I_totaal = som van de takstromen.
3Spanning in serie en parallel

In serie verdeelt de spanning zich over de onderdelen: U_bron = U₁ + U₂ + .... De grootste weerstand krijgt het grootste deel. Een oude lichtslinger met 23 gelijke lampjes op 230 V geeft elk lampje 10 V. Zo'n verdeling heet ook een spanningsdeler: 100 Ω en 200 Ω op 9,0 V krijgen 3,0 V en 6,0 V.

Parallel staat over elke tak de volle bronspanning, wat de weerstand ook is. Twee lampjes van 10 Ω en 20 Ω parallel op 6,0 V krijgen allebei 6,0 V; door het lampje van 10 Ω gaat wel twee keer zoveel stroom.

9,0 V100 Ω200 Ω3,0 V6,0 VI = 9,0 / 300 = 0,030 A3,0 V + 6,0 V = 9,0 Voveral 0,030 A
In serie verdeelt de bronspanning zich over de onderdelen: U = U₁ + U₂. De stroom is overal even groot, dus de grootste weerstand krijgt het grootste deel van de spanning. Parallel krijgt elke tak juist de volle bronspanning.
Onthoud: serie: spanningen tellen op tot U_bron. Parallel: over elke tak U_bron.
4Totale weerstand

In serie tel je de weerstanden op: R = R₁ + R₂ + .... De totale weerstand is groter dan elke weerstand apart. 20 Ω en 30 Ω in serie geven 50 Ω; op 10 V gaat er dan 0,20 A.

Parallel geldt 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + .... De totale weerstand is kleiner dan de kleinste weerstand, want de stroom krijgt extra wegen. 30 Ω en 60 Ω parallel geven 20 Ω. Bij n gelijke weerstanden parallel is het R / n. Bij een gemengde schakeling combineer je eerst de parallelle delen en tel je daarna de serie op.

080160240320012345aantal weerstanden van 60 ΩR totaal (Ω)serieparallel240 Ω20 Ω
Weerstanden van 60 Ω in serie tellen op: met vijf heb je 300 Ω. Parallel krijgt de stroom bij elke extra weerstand een extra weg, en wordt de totale weerstand kleiner: 30 Ω bij twee, 20 Ω bij drie, 12 Ω bij vijf. Parallel is de totale weerstand altijd kleiner dan de kleinste.
Onthoud: serie: R = R₁ + R₂ (groter). Parallel: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ (kleiner dan de kleinste).
Examentip: controleer een parallel-uitkomst altijd even: is de totale weerstand kleiner dan de kleinste losse weerstand? Zo niet, dan ben je vergeten om op het eind 1/R om te keren.
5Eén onderdeel kapot

Gaat er in een serieschakeling één onderdeel kapot, dan is de hele kring onderbroken en valt alles uit. In een parallelschakeling blijven de andere takken werken, even fel als eerst. Haal je in serie een lampje weg en verbind je de draden, dan branden de overige lampjes juist feller: de spanning verdeelt zich over minder lampjes.

Met een voltmeter vind je een kapot lampje in een serieschakeling. Over de hele lampjes meet je 0 V, want er loopt geen stroom. Over het kapotte lampje staat de volle bronspanning.

serie: één kapotparallel: één kapotkring onderbroken: alles uitandere tak brandt door
Eén onderdeel kapot: in serie is dan de hele kring onderbroken en gaat alles uit. Parallel heeft elk lampje een eigen tak; de andere lampjes blijven gewoon branden, even fel als eerst. Met een voltmeter vind je het kapotte lampje in serie: daarover staat de volle spanning.
Onthoud: serie: één kapot, alles uit. Parallel: de rest blijft branden. Over een onderbreking staat de hele spanning.
6Schakelaars plaatsen

Een schakelaar staat altijd in serie met wat hij moet bedienen; open onderbreekt hij de kring. Zet je hem in de hoofddraad, vóór de splitsing, dan schakel je alle takken tegelijk. In één tak schakel je alleen dat onderdeel. Parallel aan een lamp zou een gesloten schakelaar de lamp kortsluiten.

Twee schakelaars in serie werken als "allebei": de lamp brandt alleen als ze allebei dicht zijn, zoals bij een machine die een dichte klep én een sleutel nodig heeft. Twee schakelaars parallel aan elkaar werken als "minstens één". Voor een trap gebruik je twee wisselschakelaars, zodat je de lamp van boven en van onder kunt bedienen.

serie: allebei dichtparallel: één dichtéén open: lamp uitéén dicht: lamp aan
Een schakelaar staat altijd in serie met wat hij bedient. Twee schakelaars in serie: de lamp brandt alleen als ze allebei dicht zijn, zoals bij een machine met een klep én een sleutel. Twee schakelaars parallel aan elkaar: de lamp brandt als er minstens één dicht is.
Onthoud: schakelaar in serie met wat hij bedient. In de hoofddraad: alles tegelijk. Twee in serie: allebei dicht nodig.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Hoe herken je een serieschakeling?

  1. de lampjes staan naast elkaar getekend
  2. elk lampje heeft een eigen draad naar de batterij
  3. er is maar één weg voor de stroom
  4. alle lampjes hebben dezelfde spanning
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je naast elkaar getekend? Hoe het getekend is, maakt niet uit. Het gaat erom of de stroom één weg heeft of zich kan verdelen.
  • B: Koos je een eigen draad per lampje? Dat is juist een parallelschakeling: elk lampje zit in een eigen tak tussen dezelfde twee punten.
  • C (juist): Klopt: in een serieschakeling staan de onderdelen achter elkaar in één kring. De stroom heeft maar één weg en gaat door alle onderdelen.
  • D: Koos je dezelfde spanning? Dat geldt voor parallelle onderdelen. In serie verdeelt de spanning zich over de onderdelen.

Onthoud: Eén weg.

2. Waarom zijn de lampen en stopcontacten in huis parallel geschakeld?

  1. dan gaat er door alle apparaten precies dezelfde stroom
  2. elk apparaat krijgt 230 V en werkt los
  3. zo is de totale weerstand in huis zo groot mogelijk
  4. dan gaan alle lampen tegelijk aan en uit
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dezelfde stroom? Dat geldt in serie. In huis krijgt elk apparaat zijn eigen stroom, afhankelijk van zijn weerstand: een waterkoker veel, een lamp weinig.
  • B (juist): Klopt: in een parallelschakeling staat over elke tak de volle spanning van 230 V. Elk apparaat werkt daardoor zoals bedoeld en kan apart aan of uit, zonder de andere te beïnvloeden.
  • C: Koos je een zo groot mogelijke weerstand? Parallel maakt de totale weerstand juist kleiner. Het doel is dat elk apparaat de volle spanning krijgt.
  • D: Koos je alles tegelijk aan en uit? Dat zou bij serie horen, en dat wil je in huis juist niet. Parallel kun je elke lamp apart schakelen.

Onthoud: Volle spanning per apparaat.

Een leerling bouwt verlichting op zijn fiets met een batterijpakket, een voorlicht en een achterlicht. Als het lampje van het voorlicht doorbrandt, gaat ook het achterlicht uit, terwijl dat lampje nog heel is. De batterij is nog vol.

3. Welke schakeling heeft de fietser gebouwd, als het achterlicht uitgaat zodra het voorlicht kapot is?

  1. een serieschakeling
  2. een parallelschakeling
  3. een schakeling met een aparte batterij per lamp
  4. een kortgesloten schakeling
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: als het ene lampje kapot gaat en het andere dan ook uitgaat, zat er maar één stroomkring. Dat is een serieschakeling: de onderbreking geldt voor de hele kring.
  • B: Koos je parallel? Dan zou het achterlicht gewoon blijven branden, want het zit in een eigen tak. De stroom kan dan nog door de andere tak.
  • C: Koos je een aparte batterij per lamp? Dan zijn het twee losse kringen, en heeft de ene lamp niets met de andere te maken.
  • D: Koos je kortsluiting? Bij kortsluiting gaat er juist veel stroom lopen, vaak buiten de lampen om. Hier gaat de stroom helemaal niet meer lopen.

Onthoud: Serie: alles gaat uit.

In een keuken hangen een waterkoker van 2000 W, een magnetron van 1200 W en een koelkast van 500 W aan dezelfde groep van 230 V. Ze staan parallel geschakeld. De groep is beveiligd met een zekering van 16 A. Een stroom is te berekenen met I = P / U.

4. Hoe groot is de stroom door de hoofdzekering als alle drie de apparaten aanstaan?

  1. 16 A
  2. 8,7 A
  3. 5,2 A
  4. 2,2 A
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: waterkoker 2000 / 230 = 8,7 A, magnetron 1200 / 230 = 5,2 A, koelkast 500 / 230 = 2,2 A. Ze staan parallel, dus samen 8,7 + 5,2 + 2,2 = 16 A.
  • B: Koos je 8,7 A? Dat is alleen de waterkoker. Alle apparaten staan parallel, dus de zekering krijgt de som van de stromen.
  • C: Koos je 5,2 A? Dat is alleen de magnetron. Tel de stromen van alle drie de apparaten op.
  • D: Koos je 2,2 A? Dat is de koelkast. De stroom door de groep is de som van alle apparaten die aanstaan.

Onthoud: Som van de takstromen.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app