Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld
Weerstand en de wet van Ohm
Je legt weerstand uit als spanning per ampère, rekent met de wet van Ohm (U = I · R) in alle drie de vormen, bepaalt de weerstand uit een (I,U)-grafiek, onderscheidt ohmse en niet-ohmse onderdelen zoals de gloeilamp en de NTC, en rekent de weerstand van een draad uit met R = ρ · l / A.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Weerstand | R = U / I, in ohm (Ω) |
| Wet van Ohm | U = I · R, bij constante R |
| Ohms onderdeel | R constant, rechte lijn door de oorsprong |
| Niet-ohms | R verandert, bv. gloeilamp, NTC, led |
| Weerstand van een draad | R = ρ · l / A |
| Soortelijke weerstand | ρ in Ω · m, eigenschap van het materiaal |
De weerstand R van een onderdeel zegt hoeveel spanning nodig is om er een stroom van één ampère door te sturen: R = U / I, in ohm (Ω). Een grote weerstand werkt de stroom sterk tegen. Laten twee lampjes op dezelfde spanning 0,50 A en 0,25 A door, dan heeft het tweede lampje twee keer zo veel weerstand.
Waar de weerstand groot is, wordt de energie omgezet. Door een gloeidraad en de koperen aansluitdraden gaat dezelfde stroom, maar over de gloeidraad met zijn grote weerstand staat bijna alle spanning. Daarom wordt de gloeidraad heet en blijft het snoer koel.
Volgens de wet van Ohm geldt U = I · R, zolang de weerstand constant blijft. Dan is de stroom recht evenredig met de spanning: zet je twee keer zoveel spanning over een weerstand, dan gaat er twee keer zoveel stroom door. Een onderdeel waarvoor dit geldt, heet ohms.
In een (I,U)-grafiek met de spanning horizontaal geeft elke ohmse weerstand een rechte lijn door de oorsprong. Hoe kleiner de weerstand, hoe steiler de lijn.
Schrijf de wet van Ohm om naar wat je zoekt: U = I · R, I = U / R of R = U / I. Door 20 Ω met 0,30 A staat 6,0 V; een lampje dat op 12 V 0,40 A doorlaat, heeft 30 Ω. Reken altijd eerst om naar volt, ampère en ohm: 2,2 kΩ is 2200 Ω en 20 mA is 0,020 A.
Staan er meer onderdelen in serie, bepaal dan eerst de spanning over het onderdeel dat je zoekt. Een led op 5,0 V met 2,0 V over de led zelf krijgt een voorschakelweerstand met 3,0 V erover. Bij 20 mA wordt dat 150 Ω.
Bij een meting zet je meestal de spanning op de horizontale as en de stroom op de verticale as. Liggen de meetpunten op een rechte lijn door de oorsprong, dan is het onderdeel ohms. De weerstand vind je door een punt op de lijn te kiezen en U door I te delen: bij 5,0 V en 0,20 A is dat 25 Ω.
Let goed op welke grootheid op welke as staat. Met U horizontaal betekent een steilere lijn een kleinere weerstand. Staat I horizontaal en U verticaal, dan is de helling juist de weerstand zelf.
Veel onderdelen zijn niet ohms: hun weerstand verandert met de spanning of de temperatuur. Een gloeilamp wordt heter bij een grotere stroom, en een heter metaal heeft meer weerstand. De grafiek wordt daardoor steeds vlakker. Bij 2,0 V had een fietslampje 8,0 Ω, bij 6,0 V al 20 Ω.
Een NTC, ook wel NTC-weerstand, doet het omgekeerde: hoe warmer, hoe kleiner de weerstand, dus de grafiek wordt steeds steiler. Ook een led en een diode zijn niet ohms. Bij een niet-ohms onderdeel reken je de weerstand per meetpunt apart uit.
De weerstand van een draad hangt af van drie dingen: de lengte l, de doorsnede A en het materiaal. Er geldt R = ρ · l / A, met ρ de soortelijke weerstand van het materiaal (Binas). Koper heeft ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω · m, constantaan 0,50 · 10⁻⁶ Ω · m.
Een langere draad heeft meer weerstand, een dikkere draad minder. Een koperader van 50 m en 2,5 mm² heeft 17 · 10⁻⁹ × 50 / 2,5 · 10⁻⁶ = 0,34 Ω. Reken mm² altijd om naar m²: 1 mm² = 10⁻⁶ m².
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat zegt de weerstand van een onderdeel?
- hoeveel energie het per seconde omzet
- hoeveel stroom het onderdeel opslaat
- hoeveel volt nodig is per ampère stroom
- hoe snel de elektronen erdoor bewegen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je energie per seconde? Dat is het vermogen, in watt. Weerstand is spanning gedeeld door stroom.
- B: Koos je stroom opslaan? Een weerstand slaat geen stroom op; de lading gaat gewoon door. Hij remt de stroom alleen af.
- C (juist): Klopt: weerstand is spanning per ampère, R = U / I, in ohm (Ω). Een grote weerstand vraagt veel spanning voor een kleine stroom.
- D: Koos je de snelheid van elektronen? Die is in elk onderdeel heel klein. Weerstand zegt hoeveel spanning je nodig hebt voor een bepaalde stroom.
Onthoud: Volt per ampère.
2. Op dezelfde spanning laat lampje A 0,50 A door en lampje B 0,25 A. Welk lampje heeft de grootste weerstand?
- lampje A
- lampje B
- ze zijn gelijk
- dat kun je niet zeggen zonder de spanning
Antwoord en uitleg
- A: Koos je lampje A? A laat juist de meeste stroom door. Dat betekent dat A de stroom het minst tegenwerkt.
- B (juist): Klopt: bij dezelfde spanning laat de grootste weerstand de kleinste stroom door. B laat maar de helft van de stroom door, dus B heeft twee keer zo veel weerstand.
- C: Koos je gelijk? Dan zouden ze bij dezelfde spanning dezelfde stroom doorlaten. De stromen verschillen een factor twee.
- D: Koos je dat het niet kan? Je hoeft de spanning niet te weten: hij is voor beide gelijk. Dan is R omgekeerd evenredig met I.
Onthoud: R = U / I.
Een ouderwetse gloeilamp is via twee koperen draden van elk een meter aangesloten op het lichtnet. De gloeidraad in de lamp wordt zo heet dat hij licht geeft, maar de koperen aansluitdraden voelen nauwelijks warm aan. Door de draden en de gloeidraad gaat dezelfde stroom.
3. Waarom wordt de gloeidraad heet en de aansluitdraad niet, bij dezelfde stroom?
- de gloeidraad heeft een veel grotere weerstand
- door de aansluitdraad gaat in werkelijkheid minder stroom
- de gloeidraad krijgt extra elektronen van de lamp
- de aansluitdraad straalt zijn warmte sneller uit
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: in serie is de stroom overal gelijk. Over de gloeidraad met zijn grote weerstand staat bijna de hele spanning, dus daar geeft elke coulomb het meeste energie af. In de koperdraad met kleine weerstand is dat bijna niets.
- B: Koos je minder stroom? In serie is de stroom overal even groot. Het verschil zit in de weerstand en dus in de spanning over elk deel.
- C: Koos je extra elektronen? Er komen geen elektronen bij. Dezelfde elektronen geven in de gloeidraad hun energie af.
- D: Koos je sneller uitstralen? Dat speelt een kleine rol, maar de echte reden is dat er in de gloeidraad veel meer energie wordt omgezet.
Onthoud: Energie wordt omgezet waar R groot is.
Een monteur werkt met natte handen aan een lamp en raakt per ongeluk tegelijk de fasedraad en de nuldraad aan, met 230 V ertussen. Met natte huid is de weerstand van zijn lichaam tussen beide handen ongeveer 1000 Ω, met droge huid ongeveer 100 000 Ω.
4. Hoe groot is de stroom door het lichaam van de monteur als hij beide draden aanraakt?
- 230 A
- 2,3 mA
- 0,23 A
- 23 A
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 230 A? Dan heb je met 1 Ω gerekend. Gebruik de weerstand van 1000 Ω.
- B: Koos je 2,3 mA? Dat zou gelden bij een weerstand van 100 000 Ω, met droge huid. Hier is de huid nat.
- C (juist): Klopt: met natte handen is de weerstand van zijn lichaam ongeveer 1000 Ω. I = U / R = 230 / 1000 = 0,23 A. Dat is levensgevaarlijk: al vanaf ongeveer 30 mA kan het hart op hol slaan.
- D: Koos je 23 A? Dan heb je met 10 Ω gerekend. 230 gedeeld door 1000 is 0,23.
Onthoud: Natte huid: kleine R, grote I.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Stroom, spanning en ladingJe beschrijft stroom als bewegende lading en rekent met I = Q / t en de lading van een elektron, legt spanning uit als energie per lading…
- Serie- en parallelschakelingJe herkent serie- en parallelschakelingen, past de regels voor stroom, spanning en totale weerstand toe (ook bij gemengde schakelingen),…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app