Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld

Weerstand en de wet van Ohm

Je legt weerstand uit als spanning per ampère, rekent met de wet van Ohm (U = I · R) in alle drie de vormen, bepaalt de weerstand uit een (I,U)-grafiek, onderscheidt ohmse en niet-ohmse onderdelen zoals de gloeilamp en de NTC, en rekent de weerstand van een draad uit met R = ρ · l / A.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom wordt een gloeidraad heet en het snoer niet? Hoeveel stroom gaat er door een led op 5 V? En waarom is een verlengkabel voor een waterkoker zo dik? Het antwoord zit in de weerstand. Je leert rekenen met de wet van Ohm (U = I · R), grafieken lezen, ohmse en niet-ohmse onderdelen herkennen en de weerstand van een draad uitrekenen.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
WeerstandR = U / I, in ohm (Ω)
Wet van OhmU = I · R, bij constante R
Ohms onderdeelR constant, rechte lijn door de oorsprong
Niet-ohmsR verandert, bv. gloeilamp, NTC, led
Weerstand van een draadR = ρ · l / A
Soortelijke weerstandρ in Ω · m, eigenschap van het materiaal
1Weerstand als tegenwerking

De weerstand R van een onderdeel zegt hoeveel spanning nodig is om er een stroom van één ampère door te sturen: R = U / I, in ohm (Ω). Een grote weerstand werkt de stroom sterk tegen. Laten twee lampjes op dezelfde spanning 0,50 A en 0,25 A door, dan heeft het tweede lampje twee keer zo veel weerstand.

Waar de weerstand groot is, wordt de energie omgezet. Door een gloeidraad en de koperen aansluitdraden gaat dezelfde stroom, maar over de gloeidraad met zijn grote weerstand staat bijna alle spanning. Daarom wordt de gloeidraad heet en blijft het snoer koel.

230 Vkoperdraad: 0,04 ΩU = 0,01 Vkoperdraad: 0,04 Ωgloeidraad880 ΩU ≈ 230 VI = 0,26 A overalzelfde stroom, andere weerstand:de energie wordt omgezet waar R groot is
Weerstand is hoeveel spanning nodig is per ampère: R = U / I, in ohm. Door gloeidraad en koperdraden gaat dezelfde stroom, maar de gloeidraad heeft een duizenden keren grotere weerstand. Over hem staat dus bijna alle spanning, en daar wordt de energie omgezet in licht en warmte.
Onthoud: R = U / I in ohm. Bij dezelfde spanning: grotere weerstand, kleinere stroom.
2De wet van Ohm: U = I · R

Volgens de wet van Ohm geldt U = I · R, zolang de weerstand constant blijft. Dan is de stroom recht evenredig met de spanning: zet je twee keer zoveel spanning over een weerstand, dan gaat er twee keer zoveel stroom door. Een onderdeel waarvoor dit geldt, heet ohms.

In een (I,U)-grafiek met de spanning horizontaal geeft elke ohmse weerstand een rechte lijn door de oorsprong. Hoe kleiner de weerstand, hoe steiler de lijn.

00,20,40,60,802468U (V)I (A)10 Ω20 Ω40 Ω0,60 A0,15 A
De wet van Ohm: bij een vaste weerstand is de stroom recht evenredig met de spanning, I = U / R. Elke weerstand geeft een rechte lijn door de oorsprong. Hoe kleiner de weerstand, hoe steiler de lijn: bij 6,0 V laat 10 Ω 0,60 A door, 40 Ω maar 0,15 A.
Onthoud: U = I · R. Ohms betekent: R constant, I recht evenredig met U.
3Rekenen met U, I en R

Schrijf de wet van Ohm om naar wat je zoekt: U = I · R, I = U / R of R = U / I. Door 20 Ω met 0,30 A staat 6,0 V; een lampje dat op 12 V 0,40 A doorlaat, heeft 30 Ω. Reken altijd eerst om naar volt, ampère en ohm: 2,2 kΩ is 2200 Ω en 20 mA is 0,020 A.

Staan er meer onderdelen in serie, bepaal dan eerst de spanning over het onderdeel dat je zoekt. Een led op 5,0 V met 2,0 V over de led zelf krijgt een voorschakelweerstand met 3,0 V erover. Bij 20 mA wordt dat 150 Ω.

usb 5,0 VR = ?led2,0 VU_R = 5,0 − 2,0 = 3,0 VR = U / I = 3,0 V / 0,020 A = 150 ΩI = 20 mA
Rekenen met U, I en R: schrijf de wet van Ohm om naar wat je zoekt. Een led op 5,0 V krijgt een voorschakelweerstand. Over de led staat 2,0 V, dus over de weerstand de rest: 3,0 V. Met 20 mA geeft dat R = 3,0 / 0,020 = 150 Ω.
Onthoud: U = I · R, I = U / R, R = U / I. Eerst omrekenen: kΩ naar Ω, mA naar A.
Examentip: een lichaam met natte huid heeft een weerstand van ongeveer 1000 Ω. Op 230 V gaat er dan 0,23 A door je lichaam, terwijl al 30 mA gevaarlijk is. Zulke contexten komen vaak terug: reken netjes met I = U / R.
4De (I,U)-grafiek en de steilheid

Bij een meting zet je meestal de spanning op de horizontale as en de stroom op de verticale as. Liggen de meetpunten op een rechte lijn door de oorsprong, dan is het onderdeel ohms. De weerstand vind je door een punt op de lijn te kiezen en U door I te delen: bij 5,0 V en 0,20 A is dat 25 Ω.

Let goed op welke grootheid op welke as staat. Met U horizontaal betekent een steilere lijn een kleinere weerstand. Staat I horizontaal en U verticaal, dan is de helling juist de weerstand zelf.

00,10,20,30,40,5024681012U (V)I (A)5,0 V; 0,20 A10 V; 0,40 A
Een (I,U)-grafiek van een constantaandraad: de meetpunten liggen op een rechte lijn door de oorsprong, dus de draad is ohms. Kies een punt op de lijn en deel U door I: R = 5,0 / 0,20 = 25 Ω. Let op welke grootheid op welke as staat.
Onthoud: kies een punt op de lijn en reken R = U / I. Kijk eerst welke grootheid op welke as staat.
5Ohms versus niet-ohms

Veel onderdelen zijn niet ohms: hun weerstand verandert met de spanning of de temperatuur. Een gloeilamp wordt heter bij een grotere stroom, en een heter metaal heeft meer weerstand. De grafiek wordt daardoor steeds vlakker. Bij 2,0 V had een fietslampje 8,0 Ω, bij 6,0 V al 20 Ω.

Een NTC, ook wel NTC-weerstand, doet het omgekeerde: hoe warmer, hoe kleiner de weerstand, dus de grafiek wordt steeds steiler. Ook een led en een diode zijn niet ohms. Bij een niet-ohms onderdeel reken je de weerstand per meetpunt apart uit.

00,10,20,30,40,50,60123456U (V)I (A)ohmsgloeilampNTC
Alleen de ohmse weerstand geeft een rechte lijn. Bij een gloeilamp wordt de lijn vlakker: de draad wordt heet en zijn weerstand neemt toe. Bij een NTC die opwarmt wordt de lijn steiler: zijn weerstand neemt af. Reken bij zulke grafieken R per punt uit.
Onthoud: gloeilamp: warmer, meer weerstand, grafiek vlakker. NTC: warmer, minder weerstand, grafiek steiler.
6De weerstand van een draad

De weerstand van een draad hangt af van drie dingen: de lengte l, de doorsnede A en het materiaal. Er geldt R = ρ · l / A, met ρ de soortelijke weerstand van het materiaal (Binas). Koper heeft ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω · m, constantaan 0,50 · 10⁻⁶ Ω · m.

Een langere draad heeft meer weerstand, een dikkere draad minder. Een koperader van 50 m en 2,5 mm² heeft 17 · 10⁻⁹ × 50 / 2,5 · 10⁻⁶ = 0,34 Ω. Reken mm² altijd om naar m²: 1 mm² = 10⁻⁶ m².

l = 1 m, A = 1 mm²0,017 Ω2 × zo lang0,034 Ω2 × zo dik (A = 2 mm²)0,0085 ΩR = ρ · l / A, ρ(koper) = 17 · 10⁻⁹ Ω · m
De weerstand van een draad hangt af van lengte, doorsnede en materiaal: R = ρ · l / A. Twee keer zo lang geeft twee keer zoveel weerstand, twee keer zo dik de helft. Daarom zijn snoeren voor grote stromen dik. Reken mm² om naar m² met 10⁻⁶.
Onthoud: R = ρ · l / A. Langer: meer weerstand. Dikker: minder weerstand. 1 mm² = 10⁻⁶ m².

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat zegt de weerstand van een onderdeel?

  1. hoeveel energie het per seconde omzet
  2. hoeveel stroom het onderdeel opslaat
  3. hoeveel volt nodig is per ampère stroom
  4. hoe snel de elektronen erdoor bewegen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je energie per seconde? Dat is het vermogen, in watt. Weerstand is spanning gedeeld door stroom.
  • B: Koos je stroom opslaan? Een weerstand slaat geen stroom op; de lading gaat gewoon door. Hij remt de stroom alleen af.
  • C (juist): Klopt: weerstand is spanning per ampère, R = U / I, in ohm (Ω). Een grote weerstand vraagt veel spanning voor een kleine stroom.
  • D: Koos je de snelheid van elektronen? Die is in elk onderdeel heel klein. Weerstand zegt hoeveel spanning je nodig hebt voor een bepaalde stroom.

Onthoud: Volt per ampère.

2. Op dezelfde spanning laat lampje A 0,50 A door en lampje B 0,25 A. Welk lampje heeft de grootste weerstand?

  1. lampje A
  2. lampje B
  3. ze zijn gelijk
  4. dat kun je niet zeggen zonder de spanning
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je lampje A? A laat juist de meeste stroom door. Dat betekent dat A de stroom het minst tegenwerkt.
  • B (juist): Klopt: bij dezelfde spanning laat de grootste weerstand de kleinste stroom door. B laat maar de helft van de stroom door, dus B heeft twee keer zo veel weerstand.
  • C: Koos je gelijk? Dan zouden ze bij dezelfde spanning dezelfde stroom doorlaten. De stromen verschillen een factor twee.
  • D: Koos je dat het niet kan? Je hoeft de spanning niet te weten: hij is voor beide gelijk. Dan is R omgekeerd evenredig met I.

Onthoud: R = U / I.

Een ouderwetse gloeilamp is via twee koperen draden van elk een meter aangesloten op het lichtnet. De gloeidraad in de lamp wordt zo heet dat hij licht geeft, maar de koperen aansluitdraden voelen nauwelijks warm aan. Door de draden en de gloeidraad gaat dezelfde stroom.

3. Waarom wordt de gloeidraad heet en de aansluitdraad niet, bij dezelfde stroom?

  1. de gloeidraad heeft een veel grotere weerstand
  2. door de aansluitdraad gaat in werkelijkheid minder stroom
  3. de gloeidraad krijgt extra elektronen van de lamp
  4. de aansluitdraad straalt zijn warmte sneller uit
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: in serie is de stroom overal gelijk. Over de gloeidraad met zijn grote weerstand staat bijna de hele spanning, dus daar geeft elke coulomb het meeste energie af. In de koperdraad met kleine weerstand is dat bijna niets.
  • B: Koos je minder stroom? In serie is de stroom overal even groot. Het verschil zit in de weerstand en dus in de spanning over elk deel.
  • C: Koos je extra elektronen? Er komen geen elektronen bij. Dezelfde elektronen geven in de gloeidraad hun energie af.
  • D: Koos je sneller uitstralen? Dat speelt een kleine rol, maar de echte reden is dat er in de gloeidraad veel meer energie wordt omgezet.

Onthoud: Energie wordt omgezet waar R groot is.

Een monteur werkt met natte handen aan een lamp en raakt per ongeluk tegelijk de fasedraad en de nuldraad aan, met 230 V ertussen. Met natte huid is de weerstand van zijn lichaam tussen beide handen ongeveer 1000 Ω, met droge huid ongeveer 100 000 Ω.

4. Hoe groot is de stroom door het lichaam van de monteur als hij beide draden aanraakt?

  1. 230 A
  2. 2,3 mA
  3. 0,23 A
  4. 23 A
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 230 A? Dan heb je met 1 Ω gerekend. Gebruik de weerstand van 1000 Ω.
  • B: Koos je 2,3 mA? Dat zou gelden bij een weerstand van 100 000 Ω, met droge huid. Hier is de huid nat.
  • C (juist): Klopt: met natte handen is de weerstand van zijn lichaam ongeveer 1000 Ω. I = U / R = 230 / 1000 = 0,23 A. Dat is levensgevaarlijk: al vanaf ongeveer 30 mA kan het hart op hol slaan.
  • D: Koos je 23 A? Dan heb je met 10 Ω gerekend. 230 gedeeld door 1000 is 0,23.

Onthoud: Natte huid: kleine R, grote I.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app