Leren › Natuurkunde HAVO › Domein D: Lading en veld
Stroom, spanning en lading
Je beschrijft stroom als bewegende lading en rekent met I = Q / t en de lading van een elektron, legt spanning uit als energie per lading (U = E / Q), sluit een ampèremeter en een voltmeter goed aan, verklaart geleiders en isolatoren met vrije ladingen en onderscheidt gelijkstroom en wisselstroom.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Lading | Q in coulomb (C); elektron: 1,6 · 10⁻¹⁹ C |
| Stroomsterkte | I = Q / t, in ampère (A) |
| Spanning | U = E / Q, in volt (V) |
| Meters | ampèremeter in serie, voltmeter parallel |
| Geleider / isolator | wel / geen vrije ladingen |
| Gelijk / wissel | één richting / richting wisselt (50 Hz) |
Een elektrische stroom is bewegende lading. In een metalen draad zijn dat vrije elektronen, die elk een lading hebben van 1,6 · 10⁻¹⁹ C. Lading meet je in coulomb. Door de draad van een telefoonlader van 2,0 A gaan elke seconde 2,0 / 1,6 · 10⁻¹⁹ = 1,3 · 10¹⁹ elektronen.
De elektronen zelf bewegen heel langzaam, ongeveer 0,1 mm per seconde. Toch gaat een lamp meteen aan als je de schakelaar omzet: de draad zit al vol elektronen, en die gaan in de hele kring tegelijk schuiven. Er raakt ook geen lading op; ze gaat rond.
De stroomsterkte I is de lading die per seconde langs een punt gaat: I = Q / t, in ampère (A). Eén ampère is één coulomb per seconde. Gaat er in 4,0 s 0,80 C door een draad, dan is de stroom 0,20 A. Omgekeerd gaat er door een lampje van 0,20 A in vijf minuten 0,20 × 300 = 60 C. Reken 350 mA om naar 0,35 A.
In een kring raakt geen lading kwijt. In een serieschakeling is de stroom daarom overal even groot. Bij een knooppunt verdeelt de stroom zich, en de stromen in de takken samen zijn gelijk aan de stroom in de hoofddraad.
De spanning U zegt hoeveel energie elke coulomb lading meekrijgt of afgeeft: U = E / Q, in volt. Een batterij van 9,0 V geeft elke coulomb 9,0 J mee; in het lampje geeft die coulomb de energie weer af. Gaat er 120 C door een lampje op 4,5 V, dan zet het 4,5 × 120 = 540 J om.
Spanning bestaat ook zonder stroom. Een losse batterij heeft tussen de polen een spanning van bijvoorbeeld 1,5 V; pas als je de kring sluit, gaat er stroom lopen. De spanning is de oorzaak, de stroom het gevolg.
Een ampèremeter meet de stroom en moet dus in de kring zelf staan: in serie, met een heel kleine weerstand, zodat hij de stroom niet afremt. Een voltmeter meet de spanning over een onderdeel en staat parallel, met een heel grote weerstand, zodat er bijna geen stroom door de meter gaat.
Verwissel je ze, dan gaat het mis. Een voltmeter in serie laat bijna geen stroom door: het lampje brandt niet. Een ampèremeter parallel geeft bijna kortsluiting: hij kan warm worden of doorbranden.
Een stof geleidt als er vrije ladingen in zitten die kunnen bewegen. Metalen zoals koper en aluminium hebben vrije elektronen en zijn goede geleiders. Kunststof, rubber, glas en droog hout hebben geen vrije ladingen: dat zijn isolatoren. Daarom bestaat een snoer uit koperdraad met kunststof eromheen.
Zuiver water geleidt slecht, maar water met opgeloste zouten bevat vrije ionen en geleidt wel. Zweet en vuil water maken je huid daardoor veel beter geleidend: natte huid kan honderd keer zoveel stroom doorlaten als droge. Raak schakelaars dus nooit met natte handen aan.
Bij gelijkstroom gaat de stroom steeds dezelfde kant op. Batterijen, accu's en adapters leveren gelijkstroom, bijvoorbeeld 1,5 V, 9 V of 19 V. Bij wisselstroom verandert de richting steeds. Het stopcontact levert 230 V wisselspanning met een frequentie van 50 Hz.
Bij 50 Hz duurt één trilling T = 1 / f = 0,020 s, en verandert de richting 100 keer per seconde. Een laptop of telefoon werkt op lage gelijkspanning; de adapter zet de 230 V wisselspanning daarin om. Een waterkoker of broodrooster werkt direct op wisselstroom.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat is een elektrische stroom?
- spanning die door een lampje loopt
- energie die door een draad wordt geduwd
- bewegende lading
- warmte die zich door een draad verspreidt
Antwoord en uitleg
- A: Koos je spanning? Spanning is de oorzaak van de stroom, niet de stroom zelf. Spanning staat over een onderdeel, stroom gaat erdoorheen.
- B: Koos je energie? Een stroom vervoert wel energie, maar de stroom zelf is de beweging van lading.
- C (juist): Klopt: een stroom is lading die beweegt. In een metalen draad zijn dat vrije elektronen die door de draad schuiven.
- D: Koos je warmte? Een draad kan warm worden door een stroom, maar warmte is niet hetzelfde als stroom.
Onthoud: Bewegende lading.
2. Hoeveel lading gaat er in 5,0 minuten door een lampje met een stroomsterkte van 0,20 A?
- 1,0 C
- 60 C
- 25 C
- 0,040 C
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 1,0 C? Dan heb je met minuten gerekend: 0,20 × 5,0. Zet de tijd eerst om naar seconden.
- B (juist): Klopt: t = 5,0 min = 300 s. Q = I · t = 0,20 A × 300 s = 60 C.
- C: Koos je 25 C? Dan heb je 5,0 door 0,20 gedeeld. Lading is stroomsterkte maal tijd.
- D: Koos je 0,040 C? Dan heb je 0,20 door 5,0 gedeeld. Een langere tijd geeft juist meer lading.
Onthoud: Q = I · t, t in seconden.
Een telefoonlader levert een stroom van 2,0 A aan de telefoon. In de draad bestaat die stroom uit vrije elektronen die door het koper bewegen. Volgens Binas heeft één elektron een lading van 1,6 · 10⁻¹⁹ C.
3. Hoeveel elektronen gaan er elke seconde door de draad van de telefoonlader?
- 1,3 · 10¹⁹
- 2,0 · 10⁻¹⁹
- 3,2 · 10⁻¹⁹
- 7,8 · 10¹⁷
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: per seconde gaat er 2,0 C door de draad. Eén elektron heeft een lading van 1,6 · 10⁻¹⁹ C. n = 2,0 / 1,6 · 10⁻¹⁹ = 1,3 · 10¹⁹ elektronen.
- B: Koos je 2,0 · 10⁻¹⁹? Dan heb je 2,0 met e verward. Je moet de lading per seconde delen door de lading van één elektron.
- C: Koos je 3,2 · 10⁻¹⁹? Dan heb je vermenigvuldigd: 2,0 × 1,6 · 10⁻¹⁹. Dat geeft een heel klein getal; het aantal elektronen is juist enorm.
- D: Koos je 7,8 · 10¹⁷? Dan heb je met een te kleine stroom of een rekenfout gewerkt. 2,0 / 1,6 · 10⁻¹⁹ = 1,25 · 10¹⁹.
Onthoud: Aantal = lading / e.
Je drukt op een lichtschakelaar en de lamp aan het plafond, vijf meter verderop, gaat meteen aan. Toch bewegen de vrije elektronen in de koperdraad gemiddeld maar met ongeveer 0,1 mm per seconde. Een leerling vraagt zich af hoe dat kan.
4. Waarom gaat het lampje direct aan, terwijl de elektronen maar een paar millimeter per seconde bewegen?
- de spanning reist zonder elektronen naar het lampje
- de elektronen schieten met de lichtsnelheid naar het lampje
- het lampje heeft zelf al elektronen opgeslagen
- alle elektronen in de draad gaan tegelijk bewegen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je spanning zonder elektronen? Spanning duwt de elektronen die er al zijn. Zonder bewegende lading is er geen stroom en brandt het lampje niet.
- B: Koos je de lichtsnelheid? De elektronen zelf bewegen juist heel langzaam. Wat snel gaat, is het signaal dat ze overal tegelijk in beweging zet.
- C: Koos je opgeslagen elektronen? Elk stuk draad en ook de gloeidraad bevat vrije elektronen, maar er wordt niets opgeslagen of verbruikt. De elektronen gaan rond.
- D (juist): Klopt: de draad zit al vol vrije elektronen. Sluit je de schakelaar, dan gaan ze in de hele kring tegelijk schuiven, ook die in het lampje. Daarom brandt het meteen, ook al gaat elk elektron zelf heel langzaam.
Onthoud: Iedereen schuift tegelijk.
Verder in Natuurkunde HAVO
- WarmtetransportJe onderscheidt de drie vormen van warmtetransport (geleiding, stroming en straling) en herkent ze in de praktijk, weet welke stoffen goed…
- Weerstand en de wet van OhmJe legt weerstand uit als spanning per ampère, rekent met de wet van Ohm (U = I · R) in alle drie de vormen, bepaalt de weerstand uit een…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app