Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking
Warmtetransport
Je onderscheidt de drie vormen van warmtetransport (geleiding, stroming en straling) en herkent ze in de praktijk, weet welke stoffen goed geleiden en welke isoleren, rekent met Q = c · m · ΔT en legt uit hoe isolatie, dubbel glas en een thermosfles warmteverlies afremmen.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Geleiding | warmte door een stof, deeltjes blijven op hun plek |
| Stroming | warmte met bewegende vloeistof of gas |
| Straling | warmte als infrarood, ook door vacuüm |
| Geleider / isolator | geeft warmte goed / slecht door |
| Soortelijke warmte | Q = c · m · ΔT, c in J/(kg · °C) |
| Isolatie | stilstaande lucht, vacuüm, glanzende lagen |
Bij geleiding gaat warmte door een stof heen terwijl de stof zelf op zijn plek blijft. De deeltjes aan de warme kant trillen harder en stoten hun buren aan, die op hun beurt weer hun buren aanstoten. Zo schuift de warmte door de stof.
Daarom wordt een metalen lepel in hete thee ook aan de bovenkant warm. En een metalen klink voelt kouder aan dan een houten deur, terwijl ze even warm zijn: het metaal voert de warmte van je hand sneller af.
Bij stroming neemt een vloeistof of gas de warmte mee terwijl het zelf beweegt. Warme lucht of warm water zet uit, wordt lichter en stijgt op; koudere stof zakt naar beneden. Zo ontstaat een kringloop. Stroming kan alleen in vloeistoffen en gassen.
Een radiator onder het raam verwarmt zo de hele kamer. In een pan op het vuur zie je theekorrels in het midden omhoog gaan en langs de rand weer zakken. Ook de zeewind op een zomerdag is stroming: warme lucht boven het land stijgt, koelere lucht van zee stroomt aan.
Bij straling gaat warmte over als elektromagnetische straling, vooral infrarood. Daar is geen stof voor nodig, dus straling werkt ook in vacuüm. Zo bereikt de warmte van de zon de aarde, en voel je een kampvuur op je gezicht, ook als de wind de warme lucht van je af blaast.
Hoe een oppervlak met straling omgaat, hangt af van de kleur en de glans. Een donker, dof oppervlak neemt veel straling op en straalt ook veel uit: een zwarte auto wordt in de zon heter dan een witte. Een glanzend oppervlak kaatst straling juist terug.
Een geleider geeft warmte goed door, een isolator slecht. Metalen zijn goede geleiders, vooral koper en aluminium; daarom maak je pannen van metaal. Hout, kunststof, glas en vooral stilstaande lucht zijn isolatoren; daarom heeft een koekenpan een handvat van kunststof.
Lucht isoleert alleen goed als hij stilstaat. Wol, veren en piepschuim houden veel kleine luchtbelletjes vast, zodat de lucht niet kan stromen. Een vogel met opgezette veren of een dikke wollen trui verliest daardoor weinig warmte.
Hoeveel warmte nodig is om iets op te warmen, hangt af van de massa, de temperatuurstijging en de stof: Q = c · m · ΔT. De soortelijke warmte c zegt hoeveel joule nodig is om 1 kg van een stof 1 °C warmer te maken. Voor water is dat 4,18 · 10³ J/(kg · °C), voor ijzer maar 0,46 · 10³.
Om 1,5 kg water van 20 °C tot 100 °C te verwarmen, is 4180 × 1,5 × 80 = 5,0 · 10⁵ J nodig. Let op dat ΔT het verschil is tussen eind- en begintemperatuur. Met P = E / t reken je daarna uit hoe lang een waterkoker erover doet.
Goede isolatie remt alle drie de vormen van warmtetransport af. Dubbel glas heeft een dunne laag gas tussen de ruiten die slecht geleidt en nauwelijks kan stromen. Spouwmuurisolatie houdt de lucht in de spouw stil. Een glanzende folie achter een radiator kaatst straling terug de kamer in.
Een thermosfles laat alles samen zien: het vacuüm tussen de wanden stopt geleiding en stroming, de zilverlaag kaatst straling terug en de dop houdt warme lucht binnen. Wil je in een huis besparen, pak dan eerst het grootste lek aan, vaak het dak, want warme lucht stijgt op.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Hoe wordt warmte doorgegeven bij geleiding?
- warmte gaat als licht door de stof heen
- warme deeltjes stromen naar de koude kant
- trillende deeltjes stoten hun buren aan
- de stof zet uit en duwt de warmte vooruit
Antwoord en uitleg
- A: Koos je als licht? Dat is straling. Straling heeft geen stof nodig; geleiding juist wel.
- B: Koos je stromende deeltjes? Dat is stroming, en die gebeurt in vloeistoffen en gassen. Bij geleiding blijven de deeltjes op hun plek.
- C (juist): Klopt: bij geleiding trillen de deeltjes aan de warme kant harder en stoten ze hun buren aan. Zo schuift de warmte door de stof, terwijl de deeltjes zelf op hun plek blijven.
- D: Koos je uitzetten? Een stof zet wel uit bij verwarmen, maar dat verplaatst de warmte niet. Het doorgeven gaat via botsende deeltjes.
Onthoud: Botsende, trillende deeltjes.
2. Waarom voelt een metalen deurklink kouder aan dan een houten deur, terwijl ze even warm zijn?
- metaal heeft in dezelfde kamer een lagere temperatuur dan hout
- metaal voert de warmte van je hand sneller af
- hout maakt zelf warmte aan
- metaal straalt kou uit naar je hand
Antwoord en uitleg
- A: Koos je een lagere temperatuur? In dezelfde kamer hebben klink en deur dezelfde temperatuur. Het verschil zit in hoe snel ze warmte afvoeren.
- B (juist): Klopt: beide hebben kamertemperatuur. Metaal is een goede warmtegeleider en voert de warmte van je hand snel af. Daardoor koelt je huid af en voelt het koud.
- C: Koos je dat hout warmte maakt? Hout maakt geen warmte. Het is een slechte geleider, dus je hand houdt zijn warmte.
- D: Koos je kou uitstralen? Kou bestaat niet als iets dat stroomt. Warmte gaat van je hand naar het metaal, en bij metaal gaat dat snel.
Onthoud: Snel afvoeren voelt koud.
Sanne zet een kop hete thee neer en laat er een metalen lepel in staan. Haar broer doet hetzelfde met een houten lepel van dezelfde lengte. Na twee minuten pakken ze allebei hun lepel aan de bovenkant vast. Sanne laat de hare meteen los, haar broer niet.
3. Waarom wordt de metalen lepel in de thee aan de bovenkant ook warm, maar de houten lepel niet?
- metaal geleidt goed, hout nauwelijks
- de stoom van de thee verwarmt alleen de metalen lepel
- de houten lepel neemt de warmte op en vernietigt die
- metaal trekt warmte aan uit de lucht boven de thee
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de onderkant van beide lepels wordt warm. In metaal geven de deeltjes en vrije elektronen die warmte snel door naar boven. Hout is een slechte geleider, dus de bovenkant blijft koel.
- B: Koos je stoom? De stoom komt bij beide lepels even goed. Het verschil zit in hoe goed het materiaal de warmte doorgeeft.
- C: Koos je warmte vernietigen? Warmte kan niet verdwijnen. Hout geeft hem alleen heel langzaam door.
- D: Koos je warmte uit de lucht? De lucht boven de thee is niet warmer dan de thee zelf. De warmte komt van onderen, via geleiding door de lepel.
Onthoud: Metaal geleidt, hout niet.
Je zet een pan met koud water op een inductieplaat. Alleen de bodem van de pan wordt verwarmd. Als je een paar korrels thee in het water strooit, zie je die na een tijdje in het midden omhoog bewegen en langs de zijkant weer naar beneden zakken.
4. Hoe wordt het water bovenin de pan warm, terwijl alleen de bodem wordt verwarmd?
- door geleiding: water geleidt warmte heel goed
- warm water stijgt op en koud water zakt
- door straling van de kookplaat door het water heen
- doordat de pan zelf het water bovenin verwarmt
Antwoord en uitleg
- A: Koos je geleiding? Water is een slechte warmtegeleider. Zonder stroming zou het bovenin nog lang koud blijven.
- B (juist): Klopt: het water onderin wordt warm, zet uit en wordt lichter. Het stijgt op, en het koudere water zakt naar beneden om ook verwarmd te worden. Die kringloop heet stroming.
- C: Koos je straling door het water? Een kookplaat geeft vooral warmte door aan de pan via contact. Door het water heen speelt straling nauwelijks een rol.
- D: Koos je de pan zelf? De wand wordt wel warm, maar de meeste warmte komt van de bodem. Het water erboven wordt warm doordat het gaat stromen.
Onthoud: Warm stijgt, koud zakt.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Arbeid, energie en vermogenJe rekent met arbeid (W = F · s), kinetische energie en zwaarte-energie, past de wet van behoud van energie toe, ook met warmte door…
- Stroom, spanning en ladingJe beschrijft stroom als bewegende lading en rekent met I = Q / t en de lading van een elektron, legt spanning uit als energie per lading…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app