Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking

Arbeid, energie en vermogen

Je rekent met arbeid (W = F · s), kinetische energie en zwaarte-energie, past de wet van behoud van energie toe, ook met warmte door wrijving, rekent met vermogen (P = E / t en P = F · v) en rendement, en houdt energie en vermogen uit elkaar.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een krat optillen, een achtbaan die naar beneden raast, een waterkoker die water kookt: overal wordt energie omgezet. Je leert rekenen met arbeid (W = F · s), kinetische energie en zwaarte-energie, de wet van behoud van energie, vermogen (P = E / t) en rendement.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
ArbeidW = F · s, in joule (J)
Kinetische energieEk = ½ · m · v²
Zwaarte-energieEz = m · g · h
Behoud van energieenergie wordt omgezet, niet gemaakt of vernietigd
VermogenP = E / t, in watt (W = J/s)
Rendementη = E_nuttig / E_totaal
1Arbeid: W = F · s

Een kracht verricht arbeid als het voorwerp zich verplaatst in de richting van die kracht: W = F · s, in joule. Duw je een winkelkar 15 m vooruit met 40 N, dan verricht je 600 J. Til je een krat van 12 kg met constante snelheid 1,5 m op, dan is je kracht 118 N en je arbeid 177 J.

Staat de kracht loodrecht op de beweging, dan is de arbeid nul: de zwaartekracht verricht geen arbeid op een tas die je horizontaal draagt. Werkt een kracht tegen de beweging in, zoals wrijving, dan is de arbeid negatief: hij neemt energie weg. Trek je schuin, dan telt alleen de component in de bewegingsrichting: W = F · cos α · s.

optillenhorizontaal dragens = 1,5 mF = 118 NF en s gelijk gericht: W = 177 Js = 20 mFzF omhoogF loodrecht op s: W = 0 J
Arbeid is kracht maal verplaatsing in de richting van de kracht: W = F · s, in joule. Til je een krat van 12 kg 1,5 m op, dan verricht je 118 × 1,5 = 177 J. Draag je het horizontaal, dan staat je kracht loodrecht op de beweging en verricht je natuurkundig geen arbeid, ook al word je wel moe.
Onthoud: W = F · s, alleen het deel van de kracht in de bewegingsrichting telt. Loodrecht: geen arbeid. Tegenwerkend: negatieve arbeid.
2Kinetische energie en zwaarte-energie

Een bewegend voorwerp heeft kinetische energie: Ek = ½ · m · v². Omdat de snelheid in het kwadraat staat, heeft een auto bij 100 km/h vier keer zoveel bewegingsenergie als bij 50 km/h. Een voorwerp op hoogte heeft zwaarte-energie: Ez = m · g · h. Een boek van 1,5 kg op een plank van 2,0 m heeft 29 J, ten opzichte van de vloer.

Reken altijd in SI-eenheden: massa in kg, snelheid in m/s en hoogte in m. Dan komt de energie in joule uit.

0100200300400500600020406080100120v (km/h)Ek (kJ)96 kJ386 kJ
De kinetische energie groeit met het kwadraat van de snelheid: Ek = ½ · m · v². Een auto van 1000 kg heeft bij 50 km/h 96 kJ en bij 100 km/h 386 kJ: twee keer zo snel, vier keer zoveel energie. Al die energie moeten de remmen bij een noodstop omzetten in warmte.
Onthoud: Ek = ½ · m · v² (snelheid in het kwadraat), Ez = m · g · h (hoogte ten opzichte van een gekozen nulniveau).
3Wet van behoud van energie

Energie kan niet ontstaan en niet verdwijnen, alleen van vorm veranderen: de wet van behoud van energie. Valt een steen zonder luchtweerstand 5,0 m, dan wordt alle zwaarte-energie kinetische energie: m · g · h = ½ · m · v². De massa valt weg en v = √(2 · g · h) = 9,9 m/s. Gooi je een bal met 8,0 m/s omhoog, dan komt hij h = v² / 2g = 3,3 m hoog.

Met wrijving wordt een deel van de energie warmte. Een achtbaan start op 25 m met 98 kJ zwaarte-energie en heeft onderaan 58 kJ kinetische energie: de overige 40 kJ is warmte geworden. Daarom komt ook een schommel zonder duwen steeds minder hoog.

Ez 98bovenwarmte 19Ek 30Ez 49middenwarmte 40Ek 58onder98 kJin kJ; samen steeds 98 kJ
Behoud van energie in een achtbaan van 400 kg die op 25 m hoogte start: zwaarte-energie wordt kinetische energie, en door wrijving wordt een deel warmte. De staven zijn overal even hoog: er verdwijnt geen energie, hij verandert alleen van vorm.
Onthoud: E_begin = E_eind, als je warmte meetelt. Zonder wrijving: m · g · h = ½ · m · v².
Examentip: bij een val of een slinger zonder wrijving hoef je de massa niet te weten: hij valt weg. Staat er toch een massa in de opgave, dan is die vaak nodig voor een andere deelvraag, zoals de warmte of het vermogen.
4Vermogen: P = E / t

Vermogen is de energie die per seconde wordt omgezet: P = E / t of P = W / t, in watt (joule per seconde). Een waterkoker van 2000 W zet in 90 s 180 kJ om. Een kraan die 500 kg in 20 s 12 m optilt, levert 59 kJ / 20 s = 2,9 kW.

Beweegt iets met constante snelheid tegen een weerstand in, dan geldt ook P = F · v. Een wielrenner die met 11 m/s rijdt tegen 30 N weerstand, levert 330 W.

00,511,522,530510152025t (s)arbeid (kJ)Anna: 230 WBram: 115 W
Anna en Bram verrichten dezelfde arbeid: 2,3 kJ om de trap op te komen. Anna doet het in 10 s, Bram in 20 s. De helling van de lijn is het vermogen: bij Anna 230 W, bij Bram 115 W. Arbeid zegt hoeveel energie, vermogen hoe snel.
Onthoud: P = E / t in watt. Bij constante snelheid: P = F · v.
5Verschil tussen arbeid en vermogen

Arbeid en energie zeggen hoeveel, vermogen zegt hoe snel. Lopen twee leerlingen met even zware tassen dezelfde trap op, dan verrichten ze evenveel arbeid. Wie het in de helft van de tijd doet, levert twee keer zoveel vermogen.

Let op de eenheden. Joule en kilowattuur zijn energie: 1 kWh is de energie van 1 kW gedurende een uur, 3,6 MJ. Watt en kilowatt zijn vermogen. Een accu van 60 kWh en een motor van 150 kW kun je daarom niet vergelijken alsof het om hetzelfde gaat.

accu: energie60 kWhmotor: vermogen150 kWt = E / P= 60 / 150= 0,4 h
Energie en vermogen zijn verschillende dingen. De accu van 60 kWh is een vat: hij zegt hoeveel energie er is. De motor van 150 kW is de kraan: hij zegt hoe snel de energie eruit stroomt. Op vol vermogen is de accu na 60 / 150 = 0,4 h leeg.
Onthoud: J en kWh: energie. W en kW: vermogen. E = P · t.
6Rendement

Geen apparaat zet alle energie om in nuttige energie. Het rendement is het nuttige deel: η = E_nuttig / E_totaal, of met vermogens P_nuttig / P_totaal, vaak in procenten. Een led-lamp die 8,0 W gebruikt en 2,8 W licht geeft, heeft een rendement van 35%. De rest wordt warmte.

Een automotor haalt ongeveer 25%: van 108 MJ uit drie liter benzine wordt 81 MJ warmte. Een lift met een rendement van 60% die 2,1 · 10⁵ J nuttige energie levert, gebruikt 3,5 · 10⁵ J elektrische energie. Het rendement is altijd kleiner dan 100%.

benzine108 MJ(100%)nuttig 27 MJwarmte 81 MJη = nuttig / totaal = 27 / 108 = 25%
Het rendement is het deel van de energie dat nuttig wordt gebruikt: η = E_nuttig / E_totaal. Van 108 MJ uit de benzine laat een automotor maar 27 MJ de auto rijden; 81 MJ wordt warmte. Een elektromotor haalt een rendement van ongeveer 90%.
Onthoud: η = nuttig / totaal. Totaal = nuttig / η. Altijd minder dan 100%.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wanneer verricht een kracht arbeid op een voorwerp?

  1. alleen als het voorwerp daarbij sneller gaat bewegen
  2. als je een kracht uitoefent, ook als er niets beweegt
  3. als het zich verplaatst in de richting van de kracht
  4. als het voorwerp met een constante snelheid stilstaat
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alleen als het sneller gaat? Ook bij een constante snelheid kan een kracht arbeid verrichten, bijvoorbeeld als je een kist met constante snelheid optilt.
  • B: Koos je ook als er niets beweegt? Duw je tegen een muur die niet beweegt, dan word je wel moe, maar natuurkundig verricht je geen arbeid op de muur.
  • C (juist): Klopt: arbeid is kracht maal verplaatsing in de richting van de kracht, W = F · s. Zonder verplaatsing in die richting is de arbeid nul.
  • D: Koos je stilstaan met constante snelheid? Een voorwerp dat stilstaat, verplaatst zich niet. Dan is er geen arbeid, wat de kracht ook is.

Onthoud: W = F · s, alleen bij verplaatsing.

2. Je duwt een winkelkar 15 m vooruit met een kracht van 40 N. Hoeveel arbeid verricht je?

  1. 55 J
  2. 600 J
  3. 2,7 J
  4. 0,375 J
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 55 J? Dan heb je kracht en afstand opgeteld. Arbeid is kracht maal afstand.
  • B (juist): Klopt: W = F · s = 40 N × 15 m = 600 J. Een joule is een newton maal een meter.
  • C: Koos je 2,7 J? Dan heb je 40 door 15 gedeeld. Een grotere afstand geeft juist meer arbeid, dus vermenigvuldig.
  • D: Koos je 0,375 J? Dan heb je 15 door 40 gedeeld. Arbeid groeit met kracht én afstand: W = F · s.

Onthoud: W = F · s.

Een skiër glijdt 120 m langs een helling naar beneden. Tijdens de afdaling werkt er een gemiddelde wrijvingskracht van 35 N tussen de ski's en de sneeuw, tegen zijn beweging in. Zijn snelheid neemt onderweg toe van 2 m/s tot 14 m/s.

3. Hoeveel arbeid verricht de wrijvingskracht op de skiër tijdens de afdaling?

  1. −0,84 kJ
  2. 4,2 kJ
  3. 0 J
  4. −4,2 kJ
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je −0,84 kJ? Dan heb je de afstand niet goed gebruikt. Vermenigvuldig de wrijving met de hele afstand van 120 m.
  • B: Koos je +4,2 kJ? De grootte klopt, maar de wrijving werkt tegen de beweging in. Dan is de arbeid negatief: hij neemt energie weg.
  • C: Koos je 0 J? Dat geldt bij een kracht loodrecht op de beweging. De wrijving werkt langs de helling, tegen de beweging in.
  • D (juist): Klopt: de wrijving van 35 N werkt tegen de beweging in over 120 m. W = −35 × 120 = −4200 J = −4,2 kJ. Negatieve arbeid betekent dat de wrijving energie afneemt.

Onthoud: Tegenwerkende kracht: negatieve arbeid.

Een kind trekt een slee met een broertje erop 40 m over vlakke sneeuw. Het touw maakt een hoek van 30° met de grond en het kind trekt met een constante kracht van 50 N. De slee beweegt met een vrijwel constante snelheid.

4. Hoeveel arbeid verricht het kind op de slee als het met 50 N trekt onder 30° over 40 m?

  1. 1,0 kJ
  2. 2,0 · 10³ J
  3. 1,7 kJ
  4. 2,3 kJ
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 1,0 kJ? Dan heb je de verticale component gebruikt: 50 × sin 30° = 25 N. Die staat loodrecht op de beweging en verricht geen arbeid.
  • B: Koos je 2,0 · 10³ J? Dan heb je de hele kracht genomen: 50 × 40. Omdat het touw schuin staat, werkt maar een deel van de kracht in de bewegingsrichting.
  • C (juist): Klopt: alleen de component in de bewegingsrichting verricht arbeid. Fx = 50 × cos 30° = 43 N; W = 43 × 40 = 1,7 · 10³ J.
  • D: Koos je 2,3 kJ? Dan heb je door cos 30° gedeeld in plaats van ermee vermenigvuldigd. Een component is altijd kleiner dan de kracht zelf.

Onthoud: W = F · cos α · s.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app