Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking

De wetten van Newton

Je past de drie wetten van Newton toe: traagheid bij een resulterende kracht van nul, Fres = m · a voor de versnelling en actie is reactie tussen twee voorwerpen. Je bepaalt eerst de resulterende kracht en rekent dan de versnelling uit, en je ziet massa als maat voor traagheid.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom schiet je naar voren als de bus remt? Hoe komt een raket vooruit in de lege ruimte? En waarom remt een volle vrachtwagen zo slecht? De drie wetten van Newton verklaren het: de eerste gaat over traagheid, de tweede over F = m · a en de derde over actie en reactie.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Eerste wetFres = 0: stilstand of constante snelheid
Tweede wetFres = m · a
Derde wetA op B = −(B op A), op twee voorwerpen
Traagheidverzet tegen een verandering van snelheid; maat: massa
Resulterende krachtalle krachten op één voorwerp samen
Krachtenpaaractie en reactie, even groot en tegengesteld
1Eerste wet: traagheid

De eerste wet van Newton zegt: is de resulterende kracht op een voorwerp nul, dan verandert zijn snelheid niet. Wat stilstaat, blijft staan. Wat beweegt, gaat rechtdoor met dezelfde snelheid. Die eigenschap heet traagheid.

Op aarde lijkt het alsof alles vanzelf stopt, maar dat komt door wrijving. Een ijshockeypuck glijdt lang door, en de ruimtesonde Voyager vliegt al bijna vijftig jaar zonder motor verder. Remt de bus, dan ga jij met de oude snelheid door tot de stoel je tegenhoudt. Breekt het touw van een kogelslingeraar, dan vliegt de kogel rechtdoor langs de raaklijn.

rijdt met 15 m/sbus en passagier 15 m/sbus remtbus: 10 m/s15 m/sgeen kracht remt de passagier af:hij gaat door met de oude snelheidtot de stoel of de gordel hem tegenhoudt
De eerste wet van Newton: zonder resulterende kracht verandert de snelheid niet. Remt de bus, dan werkt er op jou nog geen kracht die afremt. Door je traagheid ga je met de oude snelheid door, dus ten opzichte van de bus schiet je naar voren.
Onthoud: Fres = 0 betekent stilstand of een constante snelheid in een rechte lijn. Om te blijven bewegen is geen kracht nodig.
2Tweede wet: F = m · a

Is de resulterende kracht niet nul, dan verandert de snelheid. De tweede wet van Newton zegt hoeveel: Fres = m · a. Een auto van 1200 kg die met 2,5 m/s² optrekt, heeft een resulterende kracht van 3,0 kN nodig. Omgekeerd geeft 60 N op een kar van 15 kg een versnelling van 4,0 m/s².

Werk altijd in twee stappen: tel eerst alle krachten op tot Fres en reken dan pas a uit. Bij een lift die omhoog optrekt, moet de kabel de zwaartekracht dragen én de extra kracht voor de versnelling leveren: Fspan = m · g + m · a.

400 Nbaan duwt vooruit100 NluchtFres = 400 − 100 = 300 Na = Fres / m = 300 / 60 = 5,0 m/s²m = 60 kgeerst Fres, dan a
De tweede wet: Fres = m · a. Tel eerst alle krachten op tot de resulterende kracht en deel die dan door de massa. De sprinter krijgt 400 N vooruit en 100 N terug, dus 300 N netto: a = 300 / 60 = 5,0 m/s².
Onthoud: Fres = m · a. Eerst Fres bepalen uit alle krachten, dan a = Fres / m.
Examentip: in een opgave staat vaak de motorkracht of de trekkracht, niet de resulterende kracht. Trek eerst wrijving of luchtweerstand af. Wie meteen de motorkracht door de massa deelt, rekent een te grote versnelling uit.
3Derde wet: actie is reactie

Krachten komen altijd in paren. De derde wet van Newton: oefent A een kracht uit op B, dan oefent B een even grote, tegengestelde kracht uit op A. Dat paar heet actie en reactie.

Een zwemmer duwt water naar achteren, en het water duwt hem vooruit. Een raket stoot gassen naar achteren uit, en de gassen duwen de raket vooruit; daar is geen lucht voor nodig. Botst een vrachtwagen tegen een fietser, dan zijn de krachten op elkaar even groot. Toch krijgt de fietser een veel grotere versnelling, want zijn massa is veel kleiner.

100 N100 NB op AA op BA: 50 kga = 2,0 m/s²B: 80 kga = 1,25 m/s²even groot, tegengesteld,op verschillende schaatsers
De derde wet: duwt A op B, dan duwt B even hard terug op A. Beide schaatsers voelen 100 N, in tegengestelde richting. Het effect verschilt wel: de lichtere schaatser krijgt de grootste versnelling, want a = F / m.
Onthoud: actie en reactie zijn altijd even groot en tegengesteld. Het effect verschilt wel, door a = F / m.
4Actie en reactie op verschillende voorwerpen

Actie en reactie werken op verschillende voorwerpen. Daarom heffen ze elkaar nooit op: je telt alleen krachten op die op hetzelfde voorwerp werken. Bij een boek op tafel zijn er twee paren. De aarde trekt aan het boek en het boek trekt aan de aarde. De tafel duwt op het boek en het boek duwt op de tafel.

Zwaartekracht en normaalkracht zijn even groot en tegengesteld, maar ze werken allebei op het boek: dat is evenwicht, geen krachtenpaar. Zo los je ook de vraag van paard en kar op. De kar trekt even hard aan het paard terug, maar die kracht werkt op het paard. Op de kar werken de trekkracht en de wrijving; is de trekkracht groter, dan versnelt de kar.

aarde op boektafel op boekboek op tafelaardeboek op aardepaar 1: aarde ↔ boek (zwaartekracht)paar 2: tafel ↔ boek (normaalkracht)
Actie en reactie werken op verschillende voorwerpen. De zwaartekracht (aarde op boek) hoort bij de kracht van het boek op de aarde. De normaalkracht (tafel op boek) hoort bij de kracht van het boek op de tafel. Zwaartekracht en normaalkracht werken allebei op het boek: dat is evenwicht, geen krachtenpaar.
Onthoud: een krachtenpaar: dezelfde twee voorwerpen, omgedraaid ("A op B" en "B op A"). Twee krachten op één voorwerp zijn nooit een paar.
5Resulterende kracht en versnelling

De resulterende kracht bepaalt wat er met de snelheid gebeurt. Wijst hij in de bewegingsrichting, dan gaat het voorwerp sneller. Wijst hij ertegenin, dan remt het af. Is hij nul, dan blijft de snelheid gelijk. Ook een richtingsverandering is een versnelling: een auto die met constante snelheid door een bocht rijdt, heeft een resulterende kracht naar het midden van de bocht.

Bij een valschermspringer verandert Fres tijdens de val. Eerst is de luchtweerstand klein en versnelt hij met bijna 9,81 m/s². Hoe sneller hij valt, hoe groter de luchtweerstand, dus hoe kleiner Fres en a. Ten slotte is de luchtweerstand even groot als de zwaartekracht en valt hij met een constante snelheid.

01020304050600481216t (s)v (m/s)a ≈ 9,8 m/s²a kleinerFres = 0
Een valschermspringer versnelt eerst met bijna 9,81 m/s². Hoe sneller hij gaat, hoe groter de luchtweerstand, dus hoe kleiner de resulterende kracht en de versnelling: de lijn wordt steeds minder steil. Bij 55 m/s is de luchtweerstand even groot als de zwaartekracht: Fres = 0, de snelheid blijft constant.
Onthoud: Fres mee: sneller. Fres tegen: langzamer. Fres opzij: bocht. Fres = 0: constant.
6Massa als maat voor traagheid

Hoe groter de massa, hoe meer een voorwerp zich verzet tegen een verandering van snelheid. Massa is dus een maat voor traagheid. Duw je met dezelfde kracht een lege en een volle winkelkar, dan krijgt de volle kar de kleinste versnelling: a = F / m.

Daarom heeft een volgeladen vrachtwagen van 40 ton bij dezelfde remkracht een vier keer zo kleine vertraging als een lege van 10 ton, en een vier keer zo lange remweg. Let op: traagheid gaat over het veranderen van snelheid, niet over hoe snel iets valt. Zonder lucht vallen een zware en een lichte bal even snel.

02468020406080massa m (kg)a (m/s²)4,0 m/s²2,0 m/s²1,0 m/s²
Bij dezelfde resulterende kracht van 60 N hoort bij een twee keer zo grote massa een half zo grote versnelling: a = F / m. Massa is een maat voor traagheid: hoe meer massa, hoe moeilijker de snelheid verandert. Een volle winkelkar duw je daarom lastiger op gang dan een lege.
Onthoud: meer massa, meer traagheid: bij dezelfde kracht een kleinere versnelling of vertraging.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat zegt de eerste wet van Newton over een voorwerp zonder resulterende kracht?

  1. het gaat steeds sneller bewegen
  2. het komt na een tijdje vanzelf langzaam tot stilstand
  3. het blijft stilstaan of houdt dezelfde snelheid
  4. het valt altijd recht naar beneden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je steeds sneller? Sneller gaan is versnellen, en daarvoor is juist een resulterende kracht nodig. Zonder die kracht blijft de snelheid gelijk.
  • B: Koos je dat het vanzelf stopt? Dat zie je op aarde omdat er bijna altijd wrijving is. Zonder wrijving, zoals in de ruimte, blijft iets eindeloos doorgaan.
  • C (juist): Klopt: zonder resulterende kracht verandert de snelheid niet. Een voorwerp dat stilstaat, blijft staan, en een voorwerp dat beweegt, gaat rechtdoor met dezelfde snelheid.
  • D: Koos je recht naar beneden vallen? Vallen gebeurt door de zwaartekracht, en dan is er wel een resulterende kracht. De eerste wet gaat over Fres = 0.

Onthoud: Traagheid: snelheid blijft gelijk.

2. Waarom schiet je naar voren als de bus plotseling remt?

  1. de bus duwt je met een kracht naar voren
  2. je lichaam wil door traagheid met dezelfde snelheid doorgaan
  3. door het remmen wordt je massa even groter
  4. de zwaartekracht werkt bij het remmen even schuin naar voren op je
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dat de bus je naar voren duwt? Er duwt niets naar voren. De bus remt onder je weg; jij gaat gewoon door tot de stoel of de gordel je tegenhoudt.
  • B (juist): Klopt: de bus remt af, maar op jou werkt nog geen kracht die je afremt. Door je traagheid ga je met de oude snelheid door, dus ten opzichte van de bus beweeg je naar voren.
  • C: Koos je een grotere massa? Je massa verandert nooit door remmen. Het effect komt doordat je lichaam zijn snelheid wil houden.
  • D: Koos je een schuine zwaartekracht? De zwaartekracht wijst altijd recht omlaag. Het naar voren schieten komt door traagheid, niet door de zwaartekracht.

Onthoud: Traagheid, geen duwkracht.

De ruimtesonde Voyager 1 werd in 1977 gelanceerd. Na een paar weken was de brandstof voor de grote motoren op. Toch vliegt de sonde nu nog steeds met ongeveer 17 km/s door de ruimte, ver buiten ons zonnestelsel, waar vrijwel geen gas of stof is.

3. Waarom blijft de ruimtesonde met een vrijwel constante snelheid doorvliegen zonder dat de motor brandt?

  1. de motor heeft eerder een blijvende kracht opgebouwd
  2. in de ruimte is geen zwaartekracht, dus geen massa
  3. de sonde krijgt energie van de zon om door te gaan
  4. er is daar vrijwel geen kracht die hem afremt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je een opgebouwde kracht? Een kracht werkt alleen zolang hij wordt uitgeoefend. Wat de sonde na het branden heeft, is snelheid, geen kracht.
  • B: Koos je geen zwaartekracht dus geen massa? De sonde houdt zijn massa overal. En een kleine zwaartekracht van de zon werkt er nog wel; die is alleen heel zwak.
  • C: Koos je energie van de zon? Zonnepanelen leveren stroom voor de apparatuur, niet voor de beweging. Voor een constante snelheid is geen energie nodig als niets afremt.
  • D (juist): Klopt: ver van planeten werkt er bijna geen kracht op de sonde. Zonder resulterende kracht houdt hij volgens de eerste wet zijn snelheid, ook zonder motor.

Onthoud: Zonder Fres verandert v niet.

Een kogelslingeraar draait een metalen kogel aan een staaldraad snel rond in een horizontale cirkel. Op een bepaald moment breekt de draad, precies als de kogel aan de voorkant van de cirkel is en naar links beweegt. Toeschouwers zien de kogel wegvliegen.

4. Wat gebeurt er met de bal als het touw van de kogelslingeraar plotseling breekt?

  1. de bal vliegt recht naar buiten, weg van het midden
  2. de bal blijft gewoon verder draaien in dezelfde cirkel
  3. rechtdoor, langs de raaklijn van de cirkel
  4. de bal valt meteen recht naar beneden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je recht naar buiten? Er is geen kracht die de bal naar buiten duwt. Hij gaat rechtdoor in de richting die hij op dat moment had, langs de raaklijn.
  • B: Koos je verder in een cirkel? Een cirkelbeweging vraagt een kracht naar het midden. Zonder touw is die kracht weg, dus de bal kan niet meer bochten maken.
  • C (juist): Klopt: zolang het touw trekt, wordt de bal steeds van richting veranderd. Breekt het touw, dan valt die kracht weg en gaat de bal door zijn traagheid rechtdoor, langs de raaklijn van de cirkel.
  • D: Koos je recht naar beneden? De bal valt wel door de zwaartekracht, maar hij behoudt zijn snelheid opzij. Hij beschrijft daarom een boog, niet een verticale val.

Onthoud: Raaklijn.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app